ତୌ ରଜନ୍ଯାଂ ପ୍ରଭାତାଯାଂ ସ୍ନାତୌ ହୁତହୁତାଶନୌ । ଯଥୋକ୍ତମୃଷିଣା ପୂର୍ଵଂ ସର୍ଵଂ ତତ୍ରୋପଗାଯତାମ୍ ।। ୭.୯୪.
ପ୍ରଭାତ ହେଲାପରେ, ଦୁଇଜଣ ନହାଇ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରି, ମୁନିଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ କଥା ଗାଇଲେ।
ତାଂ ସ ଶୁଶ୍ରାଵ କାକୁତ୍ସ୍ଥଃ ପୂର୍ଵାଚାର୍ଯଵିଜିର୍ମିତାମ୍ । ଅପୂର୍ଵାଂ ପାଠ୍ଯଜାତିଂ ଚ ଗେଯେନ ସମଲଙ୍କୃତାମ୍ ।। ୭.୯୪.
କାକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ରାମ, ପୁରୁଣା ଆଚାର୍ୟମାନେ ରଚିଥିବା ଏହି ନୂତନ ପାଠ୍ୟ ଶୈଳୀ, ସୁର ମିଶି ଗାଇଥିବା ଗୀତକୁ ଶୁଣିଲେ।
ପ୍ରମାଣୈର୍ବହୁଭିର୍ବଦ୍ଧାଂ ତନ୍ତ୍ରୀଲଯସମନ୍ଵିତାମ୍ । ବାଲାଭ୍ଯାଂ ରାଘଵଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୌତୂହଲପରୋ ଽଭଵତ୍ ।। ୭.୯୪.
ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ମାପ ଓ ତନ୍ତ୍ରୀ ଲୟରେ ଗାଇଥିବା, ଦୁଇ ଶିଶୁଙ୍କର ଗୀତ ଶୁଣି ରାଘବ ଅତି କୌତୁହଳିତ ହେଲେ।
ଅଥ କର୍ମାନ୍ତରେ ରାଜା ସମାହୂଯ ମହାମୁନୀନ୍ । ପାର୍ଥିଵାଂଶ୍ଚ ନରଵ୍ଯାଘ୍ରଃ ପଣ୍ଡିତାନ୍ନୈଗମାଂସ୍ତଥା ।। ୭.୯୪.
ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସମୟରେ, ରାଜା ମହାମୁନିମାନେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନର, ଅନ୍ୟ ରାଜା, ପଣ୍ଡିତ ଓ ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେକୁ ଡାକିଲେ।
ପୌରାଣିକାଞ୍ଛବ୍ଦଵିଦୋ ଯେ ଚ ଵୃଦ୍ଧା ଦ୍ଵିଜାତଯଃ । ସ୍ଵରାଣାଂ ଲକ୍ଷଣଜ୍ଞାଂଶ୍ଚ ଉତ୍ସୁକାନ୍ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାନ୍ ।। ୭.୯୪.
ପୁରାଣ କଥା ଗାଇଥିବା, ଶବ୍ଦରେ ପାରଙ୍ଗତ, ବୃଦ୍ଧ ଦ୍ୱିଜ, ସ୍ୱରର ଲକ୍ଷଣ ଜଣା, ଉତ୍ସୁକ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେକୁ ଡାକିଲେ।
ଲକ୍ଷଣଜ୍ଞାଂଶ୍ଚ ଗାନ୍ଧର୍ଵାନ୍ନୈଗମାଂଶ୍ଚ ଵିଶେଷତଃ । ପାଦାକ୍ଷରସମାସଜ୍ଞାଂଶ୍ଛନ୍ଦଃସୁ ପରିନିଷ୍ଠିତାନ୍ ।। ୭.୯୪.
ସଙ୍ଗୀତର ଲକ୍ଷଣ ଜଣା, ଗାନ୍ଧର୍ବ କଳାର ନିପୁଣ, ବ୍ୟବସାୟୀ, ପାଦ ଓ ଅକ୍ଷର ଗଠନ ଜଣା, ଛନ୍ଦରେ ପାରଙ୍ଗତମାନେକୁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଡାକିଲେ।
କଲାମାତ୍ରାଵିଶେଷଜ୍ଞାଞ୍ଜ୍ଯୋତିଷେ ଚ ପରଂ ଗତାନ୍ । କ୍ରିଯାକଲ୍ପଵିଦଶ୍ଚୈଵ ତଥା କାର୍ଯଵିଦୋ ଜନାନ୍ ।। ୭.୯୪.
କଳା ଓ ମାପର ଅନ୍ତର ଜଣା, ଜ୍ୟୋତିଷରେ ପାରଙ୍ଗତ, କ୍ରିୟା ଓ ଉପଚାରର ଜଣା, କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଦର୍ଶୀ ଲୋକମାନେକୁ ଡାକିଲେ।
ଭାଷାଜ୍ଞାନିଙ୍ଗିତଜ୍ଞାଂଶ୍ଚ ନୈଗମାଂଶ୍ଚାପ୍ଯଶେଷତଃ । ହେତୂପଚାରକୁଶଲାନ୍ ଵଚନେ ଚାପି ହୈତୁକାନ୍ ।। ୭.୯୪.
ଭାଷା ଓ ଇଙ୍ଗିତର ଜଣା, ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସାୟୀ, ହେତୁ ଓ ଉପଚାରରେ ନିପୁଣ, ତର୍କ କଥାରେ ପାରଙ୍ଗତମାନେକୁ ଡାକିଲେ।
ଛନ୍ଦୋଵିଦଃ ପୁରାଣଜ୍ଞାନ୍ଵୈଦିକାନ୍ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାନ୍ । ଚିତ୍ରଜ୍ଞାନ୍ଵୃତ୍ତସୂତ୍ରଜ୍ଞାନ୍ଗୀତନୃତ୍ଯଵିଶାରଦାନ୍ ।। ୭.୯୪.
ଛନ୍ଦ ଜଣା, ପୁରାଣ ଜଣା, ବେଦ ଜଣା ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଚିତ୍ର ଓ ରଚନା ନିୟମ ଜଣା, ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତମାନେକୁ ଡାକିଲେ।
ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ୍ନୀତିନିପୁଣାନ୍ଵେଦାନ୍ତାର୍ଥପ୍ରବୋଧକାନ୍ । ଏତାନ୍ସର୍ଵାନ୍ସମାନୀଯ ଗାତାରୌ ସମଵେଶଯତ୍ ।। ୭.୯୪.
ଶାସ୍ତ୍ର ଜଣା, ନୀତିରେ ପାରଙ୍ଗତ, ବେଦାନ୍ତ ଅର୍ଥରେ ଜଣା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକାଠି କରି ଦୁଇ ଗାୟକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟରେ ବସାଇଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମୁନିଗଣାଃ ସର୍ଵେ ପାର୍ଥିଵାଶ୍ଚ ମହୌଜସଃ । ପିବନ୍ତ ଇଵ ଚକ୍ଷୁର୍ଭ୍ଯାଂ ରାଜାନଂ ଗାଯକୌ ଚ ତୌ ।। ୭.୯୪.
ମୁନିମାନେ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜାମାନେ, ରାଜା ଓ ଦୁଇ ଗାୟକଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପିଇବା ପରି ଦେଖିଲେ।
ଊଚୁଃ ପରସ୍ପରଂ ଚେଦଂ ସର୍ଵ ଏଵ ସମନ୍ତତଃ । ଉଭୌ ରାମସ୍ଯ ସଦୃଶୌ ବିମ୍ବାଦ୍ବିମ୍ବମିଵୋତ୍ଥିତୌ ।। ୭.୯୪.
ସମସ୍ତେ ଚାରିପାଖରେ ଏହିପରି କହିଲେ: 'ଏ ଦୁଇଜଣ ରାମଙ୍କ ପରି, ଯେପରି ଏକ ଛବିରୁ ଅନ୍ୟ ଛବି ଉପଜିଛି।'
ଜଟିଲୌ ଯଦି ନ ସ୍ଯାତାଂ ନ ଵଲ୍କଲଧରୌ ଯଦି । ଵିଶେଷଂ ନାଧିଗଚ୍ଛାମୋ ଗାଯତୋ ରାଘଵସ୍ଯ ଚ ।। ୭.୯୪.
ଯଦି ଏମାନେ ଜଟା ଓ ଭାଲକଲ ପିନ୍ଧିନାହାନ୍ତି, ତେବେ ରାଘବଙ୍କ ଗାୟକଙ୍କୁ ଏମାନେ ସହିତ କିଛି ଭିନ୍ନତା ଦେଖିପାରିବା ନୁହେଁ।
ତେଷାଂ ସଂଵଦତାମେଵଂ ଶ୍ରୋତଽଣାଂ ହର୍ଷଵର୍ଧନମ୍ । ଗେଯଂ ପ୍ରଚକ୍ରତୁସ୍ତତ୍ର ତାଵୁଭୌ ମୁନିଦାରକୌ ।। ୭.୯୪.
ଏମାନେ ଏପରି କଥା କହିବା ସମୟରେ, ଶ୍ରୋତାମାନଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇ, ଦୁଇ ମୁନିଶିଶୁ ଏଠାରେ ଗୀତ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତତଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତଂ ମଧୁରଂ ଗାନ୍ଧର୍ଵମତିମାନୁଷମ୍ । ନ ଚ ତୃପ୍ତିଂ ଯଯୁଃ ସର୍ଵେ ଶ୍ରୋତାରୋ ଗାନସମ୍ପଦା ।। ୭.୯୪.
ତାପରେ ମଧୁର ଦିବ୍ୟ ଗାନ୍ଧର୍ବ ଗୀତ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଏବଂ ଶ୍ରୋତାମାନେ ଗୀତର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତାରେ କେବେ ତୃପ୍ତି ହେଲେନାହିଁ।
ପ୍ରଵୃତ୍ତମାଦିତଃ ପୂର୍ଵସର୍ଗଂ ନାରଦଦର୍ଶିତମ୍ । ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ସର୍ଗାଂଶ୍ଚ ଯାଵଦ୍ଵିଂଶତ୍ଯଗାଯତାମ୍ ।। ୭.୯୪.
ସେମାନେ ଆରମ୍ଭରୁ, ନାରଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଇଥିବା ପୂର୍ବ ସର୍ଗ ଗାଇ, ପ୍ରଥମ ଠାରୁ କ୍ରମେ କୁଡି ସର୍ଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗାଇଲେ।
ତତୋ ଽପରାହ୍ଣସମଯେ ରାଘଵଃ ସମଭାଷତ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିଂଶତିସର୍ଗାଂସ୍ତାନ୍ଭ୍ରାତରଂ ଭ୍ରାତୃଵତ୍ସଲଃ ।। ୭.୯୪.
ତାପରେ ବିକାଳ ସମୟରେ ଭାଇ ପ୍ରତି ଅତି ଆଦର ରଖିଥିବା ରାଘବ, ସେହି କୁଶୀଳବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଥିବା ଏହି କୁଳିଶ ଶ୍ରବଣ କରି, ନିଜ ଭାଇଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ଅଷ୍ଟାଦଶସହସ୍ରାଣି ସୁଵର୍ଣସ୍ଯ ମହାତ୍ମନୋଃ । ପ୍ରଯଚ୍ଛ ଶୀଘ୍ରଂ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଯଦନ୍ଯଦଭିକାଙ୍କ୍ଷିତମ୍ । ଦଦୌ ଶୀଘ୍ରଂ ସ କାକୁତ୍ସ୍ଥୋ ବାଲଯୋର୍ଵୈ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍ ।। ୭.୯୪.
କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ଏହି ଦୁଇ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଏଠାରେ ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟାଦଶ ହଜାର ସୁନା ଦେଇଦିଅ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ କିଛି ଇଚ୍ଛା ଥିଲେ ସେହି ମଧ୍ୟ ପୂରଣ କର। କାକୁତ୍ସ୍ଥ ତୁରନ୍ତ ଦୁଇ ଶିଶୁଙ୍କୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଇଦେଲେ।
ଦୀଯମାନଂ ସୁଵର୍ଣଂ ତୁ ନାଗୃହ୍ଣୀତାଂ କୁଶୀଲଵୌ । ଊଚତୁଶ୍ଚ ମହାତ୍ମାନୌ କିମନେନେତି ଵିସ୍ମିତୌ ।। ୭.୯୪.
କୁଶ ଓ ଲବ, ସୁନା ଦିଆଯାଉଥିବା ସମୟରେ ନେଇନଥିଲେ; ଏହି ଦୁଇ ମହାନ ଶିଶୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ କହିଲେ, 'ଏହାର କଣ ଉପଯୋଗ?'
ଵନ୍ଯେନ ଫଲମୂଲେନ ନିରତୌ ଵନଵାସିନୌ । ସୁଵର୍ଣେନ ହିରଣ୍ଯେନ କିଂ କରିଷ୍ଯାଵହେ ଵନେ ।। ୭.୯୪.
ଅମେ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହୁଛୁ, ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଛୁ; ଏଠି ସୁନା କିମ୍ବା ଧନ ଦେଇ ଆମେ କଣ କରିବୁ?
ତଥା ତଯୋଃ ପ୍ରବ୍ରୁଵତୋଃ କୌତୂହଲସମନ୍ଵିତାଃ । ଶ୍ରୋତାରଶ୍ଚୈଵ ରାମଶ୍ଚ ସର୍ଵ ଏଵ ସୁଵିସ୍ମିତାଃ ।। ୭.୯୪.
ଏଭଳି କଥା କହୁଥିବା ସମୟରେ, ଦୁଇ ଶିଶୁ ଉତ୍ସୁକତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇଥିଲେ; ଶୁଣୁଥିବା ସମସ୍ତେ ଓ ରାମ ମଧ୍ୟ ଭଲଭାବେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଗଲେ।
ତସ୍ଯ ଚୈଵାଗମଂ ରାମଃ କାଵ୍ଯସ୍ଯ ଶ୍ରୋତୁମୁତ୍ସୁକଃ । ପପ୍ରଚ୍ଛ ତୌ ମହାତେଜାସ୍ତାଵୁଭୌ ମୁନିଦାରକୌ ।। ୭.୯୪.
ସେହି କବିତାର ଆରମ୍ଭ ଶୁଣିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ଥିବା ରାମ, ଦୁଇ ମୁନିଶିଶୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
କିମ୍ପ୍ରମାଣମିଦଂ କାଵ୍ଯଂ କା ପ୍ରତିଷ୍ଠା ମହାତ୍ମନଃ । କର୍ତା କାଵ୍ଯସ୍ଯ ମହତଃ କ୍ଵ ଚାସୌ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵଃ ।। ୭.୯୪.
ଏହି କବିତାର ମାପ କଣ? ଏହାର ଭିତି କ'ଣ, ମହାନ ଶିଶୁମାନେ? ଏହି ବଡ଼ କବିତାର ରଚୟିତା କିଏ, ଏବଂ ସେ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି?
ପୃଚ୍ଛନ୍ତଂ ରାଘଵଂ ଵାକ୍ଯମୂଚତୁର୍ମୁନିଦାରକୌ ।। ୭.୯୪.
ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଥିବା ରାଘବଙ୍କୁ, ଦୁଇ ମୁନିଶିଶୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଵାଲ୍ମୀକିର୍ଭଗଵାନ୍କର୍ତା ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋ ଯଜ୍ଞସଂଵିଧମ୍ । ଯେନେଦଂ ଚରିତଂ ତୁଭ୍ଯମଶେଷଂ ସମ୍ପ୍ରଦର୍ଶିତମ୍ ।। ୭.୯୪.
ଭଗବାନ ବାଲ୍ମୀକି ଏହି କବିତାର ରଚୟିତା; ସେ ଯଜ୍ଞ ସଭାକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ସେ ତୁମେ ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଦେଖିଛ।
ସନ୍ନିବଦ୍ଧଂ ହି ଶ୍ଲୋକାନାଂ ଚତୁର୍ଵିଶତ୍ସହସ୍ରକମ୍ । ଉପାଖ୍ଯାନଶତଂ ଚୈଵ ଭାର୍ଗଵେଣ ତପସ୍ଵିନା ।। ୭.୯୪.
ଭାର୍ଗବ ତପସ୍ବୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ଏହି କବିତା ଚବିଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଓ ଏକ ଶତ ଉପାଖ୍ୟାନରେ ରଚିତ ହୋଇଛି।
ଆଦିପ୍ରଭୃତି ଵୈ ରାଜନ୍ପଞ୍ଚସର୍ଗଶତାନି ଚ । କାଣ୍ଡାନି ଷଟ୍ କୃତାନୀହ ସୋତ୍ତରାଣି ମହାତ୍ମନା । କୃତାନି ଗୁରୁଣାସ୍ମାକମୃଷିଣା ଚରିତଂ ତଵ ।। ୭.୯୪.
ରାଜା, ଆରମ୍ଭରୁ ନିମନ୍ତେ, ଏଠାରେ ପାଞ୍ଚ ଶତ ସର୍ଗ ଓ ଛଅଟି କାଣ୍ଡ, ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡ ସହିତ, ଆମ ଗୁରୁ ଋଷି ତୁମ କଥାକୁ ରଚିଛନ୍ତି।
ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଽ ଽଜୀଵିତଂ ଯାଵତ୍ତାଵତ୍ସର୍ଵସ୍ଯ ଵର୍ତତେ ।। ୭.୯୪.
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ ଅଛି, ସମସ୍ତଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଚାଲିଥାଏ।
ସୋତ୍ତରାଣି ମହାତ୍ମନା । ଯଦି ବୁଦ୍ଧିଃ କୃତା ରାଜଞ୍ଛ୍ରଵଣାଯ ମହାରଥ । କର୍ମାନ୍ତରେ କ୍ଷଣୀଭୂତସ୍ତଚ୍ଛୃଣୁଷ୍ଵ ସହାନୁଜଃ ।। ୭.୯୪.
ହେ ରାଜା, ଯଦି ମହାନ ଆତ୍ମା ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚିନ୍ତା କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଳ୍ପ ସମୟରେ ସମାପ୍ତ ହୋଇଛି, ତେବେ ତୁମ ଭାଇ ସହିତ ଏହା ଶୁଣ।
ବାଢମିତ୍ଯବ୍ରଵୀଦ୍ରାମସ୍ତୌ ଚାନୁଜ୍ଞାପ୍ଯ ରାଘଵମ୍ । ପ୍ରହୃଷ୍ଟୌ ଜଗ୍ମତୁଃ ସ୍ଥାନଂ ଯତ୍ରାସ୍ତେ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵଃ ।। ୭.୯୪.
ରାମ 'ଠିକ ଅଛି' ବୋଲି କହିଲେ, ଏବଂ ରାଘବଙ୍କୁ ଅନୁମତି ମିଳିବା ପରେ, ଦୁଇ ଶିଶୁ ଆନନ୍ଦରେ ମୁନିମାନଙ୍କ ଅବସ୍ଥାନ ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇଗଲେ।