ଦିଵସେ ଵିଂଶତିଃ ସର୍ଗା ଗେଯା ମଧୁରଯା ଗିରା । ପ୍ରମାଣୈର୍ବହୁଭିସ୍ତତ୍ର ଯଥୋଦ୍ଦିଷ୍ଟା ମଯା ପୁରା ।। ୭.୯୩.
ପ୍ରତି ଦିନ ଉନେଶଟି ସର୍ଗ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ଗାଇବା ଉଚିତ, ଯେପରି ଆଗରୁ ମୁଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛି।
ଲୋଭଶ୍ଚାପି ନ କର୍ତଵ୍ଯଃ ସ୍ଵଲ୍ପୋ ଽପି ଧନକାଙ୍କ୍ଷଯା । କିଂ ଧନେନାଶ୍ରମସ୍ଥାନାଂ ଫଲମୂଲୋପଜୀଵିନା ।। ୭.୯୩.
ଧନ ପାଇଁ ଅଳ୍ପ ଲୋଭ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଆଶ୍ରମରେ ରହୁଥିବା ଏବଂ ଫଳ ମୂଳ ଉପରେ ଜୀବନ ନେଇଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଧନର କଣ ଦରକାର?
ଯଦି ପୃଚ୍ଛେତ୍ସ କାକୁତ୍ସ୍ଥୋ ଯୁଵାଂ କସ୍ଯେତି ଦାରକୌ । ଆଵାଂ ଵାଲ୍ମୀକିଶିଷ୍ଯୌ ସ୍ଵୋ ବ୍ରୂତମେଵଂ ନରାଧିପମ୍ ।। ୭.୯୩.
ଯଦି କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ରାମ ତୁମକୁ ପଚାରିବେ, "ତମେ କାହାର ପୁଅ?" ତେବେ ରାଜାଙ୍କୁ କହିବା, "ଆମେ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ।"
ଇମାସ୍ତନ୍ତ୍ରୀଃ ସୁମଧୁରାଃ ସ୍ଥାନଂ ଵା ଽପୂର୍ଵଦର୍ଶନମ୍ । ମୂର୍ଚ୍ଛଯିତ୍ଵା ସୁମଧୁରଂ ଗାଯତାଂ ଵିଗତଜ୍ଵରୌ ।। ୭.୯୩.
ଏହି ମଧୁର ତନ୍ତ୍ରୀ ନେଇ, ଅପୂର୍ବ ଜାଗାରେ, ଭଲଭାବେ ଶୁର କରି, ଭୟ ଛାଡ଼ି ମଧୁର ଭାବରେ ଗାଇବା।
ଆଦିପ୍ରଭୃତି ଗେଯଂ ସ୍ଯାନ୍ନ ଚାଵଜ୍ଞାଯ ପାର୍ଥିଵମ୍ । ପିତା ହି ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ରାଜା ଭଵିତି ଧର୍ମତଃ ।। ୭.୯୩.
ଗୀତ ଆରମ୍ଭରୁ ଗାଇବା ଉଚିତ, ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ ଅବମାନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କାରଣ ଧର୍ମରେ ରାଜା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପିତା।
ତଦ୍ଯୁଵାଂ ହୃଷ୍ଟମନସୌ ଶ୍ଵଃ ପ୍ରଭାତେ ସମାସ୍ଥିତୌ । ଗାଯେଥାଂ ମଧୁରଂ ଗେଯଂ ତନ୍ତ୍ରୀଲଯସମନ୍ଵିତମ୍ ।। ୭.୯୩.
ଏହିପରି, ଆନନ୍ଦିତ ମନରେ, ଆଗାମୀ ସକାଳେ ତମେ ସ୍ଥାନ ନେଇ, ତନ୍ତ୍ରୀର ଲୟ ସହିତ ମଧୁର ଗୀତ ଗାଇବା।
ଇତି ସନ୍ଦିଶ୍ଯ ବହୁଶୋ ମୁନିଃ ପ୍ରାଚେତସସ୍ତଦା । ଵାଲ୍ମୀକିଃ ପରମୋଦାରସ୍ତୂଷ୍ଣୀମାସୀନ୍ମହାଯଶାଃ ।। ୭.୯୩.
ଏପରି ଅନେକଥର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ, ପ୍ରଚେତସଙ୍କ ପୁଅ, ଉଦାର ଓ ପ୍ରଶସ୍ତିପ୍ରସ୍ତ ଭାଲ୍ମୀକି ଚୁପଚାପ ବସି ରହିଲେ।
ସନ୍ଦିଷ୍ଟୌ ମୁନିନା ତେନ ତାଵୁଭୌ ମୈଥିଲୀସୁତୌ । ତଥୈଵ କରଵାଵେତି ନିର୍ଜଗ୍ମତୁରରିନ୍ଦମୌ ।। ୭.୯୩.
ମୁନିଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ, ମୈଥିଳୀଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ କହିଲେ, "ଏଭଳି କରିବା," ଏବଂ ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରି, ବାହାରିଗଲେ।
ତାମଦ୍ଭୁତାଂ ତୌ ହୃଦଯେ କୁମାରୌ ନିଵେଶ୍ଯ ଵାଣୀମୃଷିଭାଷିତାଂ ତଦା । ସମୁତ୍ସୁକୌ ତୌ ସମମୂଷତୁର୍ନିଶାଂ ଯଥା ଽଶ୍ଵିନୌ ଭାର୍ଗଵନୀତିସଂହିତାମ୍ ।। ୭.୯୩.
ସେ ଦୁଇ ରାଜକୁମାର, ମୁନିଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ କଥାକୁ ହୃଦୟରେ ରଖି, ଉତ୍ସୁକତାରେ ଏକାଠି ରାତି କାଟିଲେ; ଯେପରି ଅଶ୍ୱିନୀ ଦେବତା ଭାର୍ଗବଙ୍କ ଉପଦେଶ ସଂଗ୍ରହରେ ଏକାଠି ରାତି କାଟନ୍ତି।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦୁତ୍ତରକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିନଵତିତମଃ ସର୍ଗଃ
ଏହିପରି ଆଦିକବି ଶ୍ରୀମତ୍ ରାମାୟଣର ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ତିରାନବେ ସର୍ଗର ଶେଷ।
ତୌ ରଜନ୍ଯାଂ ପ୍ରଭାତାଯାଂ ସ୍ନାତୌ ହୁତହୁତାଶନୌ । ଯଥୋକ୍ତମୃଷିଣା ପୂର୍ଵଂ ସର୍ଵଂ ତତ୍ରୋପଗାଯତାମ୍ ।। ୭.୯୪.
ପ୍ରଭାତ ହେଲାପରେ, ଦୁଇଜଣ ନହାଇ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରି, ମୁନିଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ କଥା ଗାଇଲେ।
ତାଂ ସ ଶୁଶ୍ରାଵ କାକୁତ୍ସ୍ଥଃ ପୂର୍ଵାଚାର୍ଯଵିଜିର୍ମିତାମ୍ । ଅପୂର୍ଵାଂ ପାଠ୍ଯଜାତିଂ ଚ ଗେଯେନ ସମଲଙ୍କୃତାମ୍ ।। ୭.୯୪.
କାକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ରାମ, ପୁରୁଣା ଆଚାର୍ୟମାନେ ରଚିଥିବା ଏହି ନୂତନ ପାଠ୍ୟ ଶୈଳୀ, ସୁର ମିଶି ଗାଇଥିବା ଗୀତକୁ ଶୁଣିଲେ।
ପ୍ରମାଣୈର୍ବହୁଭିର୍ବଦ୍ଧାଂ ତନ୍ତ୍ରୀଲଯସମନ୍ଵିତାମ୍ । ବାଲାଭ୍ଯାଂ ରାଘଵଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୌତୂହଲପରୋ ଽଭଵତ୍ ।। ୭.୯୪.
ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ମାପ ଓ ତନ୍ତ୍ରୀ ଲୟରେ ଗାଇଥିବା, ଦୁଇ ଶିଶୁଙ୍କର ଗୀତ ଶୁଣି ରାଘବ ଅତି କୌତୁହଳିତ ହେଲେ।
ଅଥ କର୍ମାନ୍ତରେ ରାଜା ସମାହୂଯ ମହାମୁନୀନ୍ । ପାର୍ଥିଵାଂଶ୍ଚ ନରଵ୍ଯାଘ୍ରଃ ପଣ୍ଡିତାନ୍ନୈଗମାଂସ୍ତଥା ।। ୭.୯୪.
ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସମୟରେ, ରାଜା ମହାମୁନିମାନେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନର, ଅନ୍ୟ ରାଜା, ପଣ୍ଡିତ ଓ ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେକୁ ଡାକିଲେ।
ପୌରାଣିକାଞ୍ଛବ୍ଦଵିଦୋ ଯେ ଚ ଵୃଦ୍ଧା ଦ୍ଵିଜାତଯଃ । ସ୍ଵରାଣାଂ ଲକ୍ଷଣଜ୍ଞାଂଶ୍ଚ ଉତ୍ସୁକାନ୍ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାନ୍ ।। ୭.୯୪.
ପୁରାଣ କଥା ଗାଇଥିବା, ଶବ୍ଦରେ ପାରଙ୍ଗତ, ବୃଦ୍ଧ ଦ୍ୱିଜ, ସ୍ୱରର ଲକ୍ଷଣ ଜଣା, ଉତ୍ସୁକ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେକୁ ଡାକିଲେ।
ଲକ୍ଷଣଜ୍ଞାଂଶ୍ଚ ଗାନ୍ଧର୍ଵାନ୍ନୈଗମାଂଶ୍ଚ ଵିଶେଷତଃ । ପାଦାକ୍ଷରସମାସଜ୍ଞାଂଶ୍ଛନ୍ଦଃସୁ ପରିନିଷ୍ଠିତାନ୍ ।। ୭.୯୪.
ସଙ୍ଗୀତର ଲକ୍ଷଣ ଜଣା, ଗାନ୍ଧର୍ବ କଳାର ନିପୁଣ, ବ୍ୟବସାୟୀ, ପାଦ ଓ ଅକ୍ଷର ଗଠନ ଜଣା, ଛନ୍ଦରେ ପାରଙ୍ଗତମାନେକୁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଡାକିଲେ।
କଲାମାତ୍ରାଵିଶେଷଜ୍ଞାଞ୍ଜ୍ଯୋତିଷେ ଚ ପରଂ ଗତାନ୍ । କ୍ରିଯାକଲ୍ପଵିଦଶ୍ଚୈଵ ତଥା କାର୍ଯଵିଦୋ ଜନାନ୍ ।। ୭.୯୪.
କଳା ଓ ମାପର ଅନ୍ତର ଜଣା, ଜ୍ୟୋତିଷରେ ପାରଙ୍ଗତ, କ୍ରିୟା ଓ ଉପଚାରର ଜଣା, କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଦର୍ଶୀ ଲୋକମାନେକୁ ଡାକିଲେ।
ଭାଷାଜ୍ଞାନିଙ୍ଗିତଜ୍ଞାଂଶ୍ଚ ନୈଗମାଂଶ୍ଚାପ୍ଯଶେଷତଃ । ହେତୂପଚାରକୁଶଲାନ୍ ଵଚନେ ଚାପି ହୈତୁକାନ୍ ।। ୭.୯୪.
ଭାଷା ଓ ଇଙ୍ଗିତର ଜଣା, ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସାୟୀ, ହେତୁ ଓ ଉପଚାରରେ ନିପୁଣ, ତର୍କ କଥାରେ ପାରଙ୍ଗତମାନେକୁ ଡାକିଲେ।
ଛନ୍ଦୋଵିଦଃ ପୁରାଣଜ୍ଞାନ୍ଵୈଦିକାନ୍ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାନ୍ । ଚିତ୍ରଜ୍ଞାନ୍ଵୃତ୍ତସୂତ୍ରଜ୍ଞାନ୍ଗୀତନୃତ୍ଯଵିଶାରଦାନ୍ ।। ୭.୯୪.
ଛନ୍ଦ ଜଣା, ପୁରାଣ ଜଣା, ବେଦ ଜଣା ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଚିତ୍ର ଓ ରଚନା ନିୟମ ଜଣା, ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତମାନେକୁ ଡାକିଲେ।
ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ୍ନୀତିନିପୁଣାନ୍ଵେଦାନ୍ତାର୍ଥପ୍ରବୋଧକାନ୍ । ଏତାନ୍ସର୍ଵାନ୍ସମାନୀଯ ଗାତାରୌ ସମଵେଶଯତ୍ ।। ୭.୯୪.
ଶାସ୍ତ୍ର ଜଣା, ନୀତିରେ ପାରଙ୍ଗତ, ବେଦାନ୍ତ ଅର୍ଥରେ ଜଣା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକାଠି କରି ଦୁଇ ଗାୟକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟରେ ବସାଇଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମୁନିଗଣାଃ ସର୍ଵେ ପାର୍ଥିଵାଶ୍ଚ ମହୌଜସଃ । ପିବନ୍ତ ଇଵ ଚକ୍ଷୁର୍ଭ୍ଯାଂ ରାଜାନଂ ଗାଯକୌ ଚ ତୌ ।। ୭.୯୪.
ମୁନିମାନେ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜାମାନେ, ରାଜା ଓ ଦୁଇ ଗାୟକଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପିଇବା ପରି ଦେଖିଲେ।
ଊଚୁଃ ପରସ୍ପରଂ ଚେଦଂ ସର୍ଵ ଏଵ ସମନ୍ତତଃ । ଉଭୌ ରାମସ୍ଯ ସଦୃଶୌ ବିମ୍ବାଦ୍ବିମ୍ବମିଵୋତ୍ଥିତୌ ।। ୭.୯୪.
ସମସ୍ତେ ଚାରିପାଖରେ ଏହିପରି କହିଲେ: 'ଏ ଦୁଇଜଣ ରାମଙ୍କ ପରି, ଯେପରି ଏକ ଛବିରୁ ଅନ୍ୟ ଛବି ଉପଜିଛି।'
ଜଟିଲୌ ଯଦି ନ ସ୍ଯାତାଂ ନ ଵଲ୍କଲଧରୌ ଯଦି । ଵିଶେଷଂ ନାଧିଗଚ୍ଛାମୋ ଗାଯତୋ ରାଘଵସ୍ଯ ଚ ।। ୭.୯୪.
ଯଦି ଏମାନେ ଜଟା ଓ ଭାଲକଲ ପିନ୍ଧିନାହାନ୍ତି, ତେବେ ରାଘବଙ୍କ ଗାୟକଙ୍କୁ ଏମାନେ ସହିତ କିଛି ଭିନ୍ନତା ଦେଖିପାରିବା ନୁହେଁ।
ତେଷାଂ ସଂଵଦତାମେଵଂ ଶ୍ରୋତଽଣାଂ ହର୍ଷଵର୍ଧନମ୍ । ଗେଯଂ ପ୍ରଚକ୍ରତୁସ୍ତତ୍ର ତାଵୁଭୌ ମୁନିଦାରକୌ ।। ୭.୯୪.
ଏମାନେ ଏପରି କଥା କହିବା ସମୟରେ, ଶ୍ରୋତାମାନଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇ, ଦୁଇ ମୁନିଶିଶୁ ଏଠାରେ ଗୀତ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତତଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତଂ ମଧୁରଂ ଗାନ୍ଧର୍ଵମତିମାନୁଷମ୍ । ନ ଚ ତୃପ୍ତିଂ ଯଯୁଃ ସର୍ଵେ ଶ୍ରୋତାରୋ ଗାନସମ୍ପଦା ।। ୭.୯୪.
ତାପରେ ମଧୁର ଦିବ୍ୟ ଗାନ୍ଧର୍ବ ଗୀତ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଏବଂ ଶ୍ରୋତାମାନେ ଗୀତର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତାରେ କେବେ ତୃପ୍ତି ହେଲେନାହିଁ।
ପ୍ରଵୃତ୍ତମାଦିତଃ ପୂର୍ଵସର୍ଗଂ ନାରଦଦର୍ଶିତମ୍ । ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ସର୍ଗାଂଶ୍ଚ ଯାଵଦ୍ଵିଂଶତ୍ଯଗାଯତାମ୍ ।। ୭.୯୪.
ସେମାନେ ଆରମ୍ଭରୁ, ନାରଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଇଥିବା ପୂର୍ବ ସର୍ଗ ଗାଇ, ପ୍ରଥମ ଠାରୁ କ୍ରମେ କୁଡି ସର୍ଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗାଇଲେ।
ତତୋ ଽପରାହ୍ଣସମଯେ ରାଘଵଃ ସମଭାଷତ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିଂଶତିସର୍ଗାଂସ୍ତାନ୍ଭ୍ରାତରଂ ଭ୍ରାତୃଵତ୍ସଲଃ ।। ୭.୯୪.
ତାପରେ ବିକାଳ ସମୟରେ ଭାଇ ପ୍ରତି ଅତି ଆଦର ରଖିଥିବା ରାଘବ, ସେହି କୁଶୀଳବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଥିବା ଏହି କୁଳିଶ ଶ୍ରବଣ କରି, ନିଜ ଭାଇଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ଅଷ୍ଟାଦଶସହସ୍ରାଣି ସୁଵର୍ଣସ୍ଯ ମହାତ୍ମନୋଃ । ପ୍ରଯଚ୍ଛ ଶୀଘ୍ରଂ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଯଦନ୍ଯଦଭିକାଙ୍କ୍ଷିତମ୍ । ଦଦୌ ଶୀଘ୍ରଂ ସ କାକୁତ୍ସ୍ଥୋ ବାଲଯୋର୍ଵୈ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍ ।। ୭.୯୪.
କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ଏହି ଦୁଇ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଏଠାରେ ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟାଦଶ ହଜାର ସୁନା ଦେଇଦିଅ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ କିଛି ଇଚ୍ଛା ଥିଲେ ସେହି ମଧ୍ୟ ପୂରଣ କର। କାକୁତ୍ସ୍ଥ ତୁରନ୍ତ ଦୁଇ ଶିଶୁଙ୍କୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଇଦେଲେ।
ଦୀଯମାନଂ ସୁଵର୍ଣଂ ତୁ ନାଗୃହ୍ଣୀତାଂ କୁଶୀଲଵୌ । ଊଚତୁଶ୍ଚ ମହାତ୍ମାନୌ କିମନେନେତି ଵିସ୍ମିତୌ ।। ୭.୯୪.
କୁଶ ଓ ଲବ, ସୁନା ଦିଆଯାଉଥିବା ସମୟରେ ନେଇନଥିଲେ; ଏହି ଦୁଇ ମହାନ ଶିଶୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ କହିଲେ, 'ଏହାର କଣ ଉପଯୋଗ?'
ଵନ୍ଯେନ ଫଲମୂଲେନ ନିରତୌ ଵନଵାସିନୌ । ସୁଵର୍ଣେନ ହିରଣ୍ଯେନ କିଂ କରିଷ୍ଯାଵହେ ଵନେ ।। ୭.୯୪.
ଅମେ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହୁଛୁ, ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଛୁ; ଏଠି ସୁନା କିମ୍ବା ଧନ ଦେଇ ଆମେ କଣ କରିବୁ?