ଵର୍ତମାନେ ତଥାଭୂତେ ଯଜ୍ଞେ ଚ ପରମାଦ୍ଭୁତେ । ସଶିଷ୍ଯ ଆଜଗାମାଶୁ ଵାଲ୍ମୀକିର୍ମୁନିପୁଙ୍ଗଵଃ ।। ୭.୯୩.
ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥିବା ବେଳେ, ବାଲ୍ମୀକି ମହାର୍ଷି ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ସହ ଶୀଘ୍ର ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ।
ସ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦିଵ୍ଯସଙ୍କାଶଂ ଯଜ୍ଞମଦ୍ଭୁତଦର୍ଶନମ୍ । ଏକାନ୍ତେ ଋଷିଵାଟାନାଂ ଚକାର ଉଟଜାଞ୍ଛୁଭାନ୍ ।। ୭.୯୩.
ସେ ଦିବ୍ୟ ଆଲୋକରେ ଚମକୁଥିବା ଯଜ୍ଞକୁ ଦେଖି, ଏକାନ୍ତ ଜାଗାରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଚମତ୍କାର ଉଟା ତିଆରି କଲେ।
ଶକଟାଂଶ୍ଚ ବହୂନ୍ପୂର୍ଣାନ୍ଫଲମୂଲୈଶ୍ଚ ଶୋଭନାନ୍ । ଵାଲ୍ମୀକିଵାଟେ ରୁଚିରେ ସ୍ଥାପଯନ୍ନଵିଦୂରତଃ ।। ୭.୯୩.
ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ମନୋହର ଆଶ୍ରମ ନିକଟରେ, ସେ ବହୁ ସାଉଠି ଫଳ ଓ ମୂଳ ଭରା ଗଡ଼ିଗୁଡ଼ି ରଖିଲେ।
ଆସୀତ୍ସୁପୂଜିତୋ ରାଜ୍ଞା ମୁନିଭିଶ୍ଚ ମହାତ୍ମଭିଃ । ଵାଲ୍ମୀକିଃ ସୁମହାତେଜା ନ୍ଯଵସତ୍ପରମାତ୍ମଵାନ୍ ।। ୭.୯୩.
ବାଲ୍ମୀକି, ଅତି ତେଜସ୍ବୀ ଓ ପରମ ଆତ୍ମା, ରାଜା ଓ ମହାତ୍ମା ମୁନିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ସେଠାରେ ବସିଥିଲେ।
ସ ଶିଷ୍ଯାଵବ୍ରଵୀଦ୍ଧୃଷ୍ଟୌ ଯୁଵାଂ ଗତ୍ଵା ସମାହିତୌ । କୃତ୍ସ୍ନଂ ରାମାଯଣଂ କାଵ୍ଯଂ ଗାଯେଥାଂ ପରଯା ମୁଦା ।। ୭.୯୩.
ସେ ଦୁଇ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତମେ ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଯାଇ, ରାମାୟଣ କବିତାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆନନ୍ଦରେ ଗାଇବା।"
ଋଷିଵାଟେଷୁ ପୁଣ୍ଯେଷୁ ବ୍ରାହ୍ମଣାଵସଥେଷୁ ଚ । ରଥ୍ଯାସୁ ରାଜମାର୍ଗେଷୁ ପାର୍ଥିଵାନାଂ ଗୃହେଷୁ ଚ ।। ୭.୯୩.
ପବିତ୍ର ଋଷି ଆଶ୍ରମଗୁଡ଼ିକୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରକୁ, ରାସ୍ତା ଓ ରାଜପଥକୁ, ଏବଂ ରାଜାମାନଙ୍କ ଘରକୁ,
ରାମସ୍ଯ ଭଵନଦ୍ଵାରି ଯତ୍ର କର୍ମ ଚ କୁର୍ଵତେ । ଋତ୍ଵିଜାମଗ୍ରତଶ୍ଚୈଵ ତତ୍ର ଗେଯଂ ଵିଶେଷତଃ ।। ୭.୯୩.
ରାମଙ୍କ ଭବନ ଦ୍ୱାରରେ, ଯେଉଁଠି ଲୋକେ କାମ କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ପୁରୋହିତମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ, ଏହି ଗୀତ ଗାଇବା ଉଚିତ।
ଇମାନି ଚ ଫଲାନ୍ଯତ୍ର ସ୍ଵାଦୂନି ଵିଵିଧାନି ଚ । ଜାତାନି ପର୍ଵତାଗ୍ରେଷୁ ଚାସ୍ଵାଦ୍ଯାସ୍ଵାଦ୍ଯ ଗାଯତାମ୍ ।। ୭.୯୩.
ଏଠାରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ମଧୁର ଫଳ ଅଛି, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକି ପାହାଡ଼ ଚୂଡ଼ାରେ ଉଗିଛି; ଗାଇବା ସମୟରେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଉପଭୋଗ କର।
ନ ଯାସ୍ଯଥଃ ଶ୍ରମଂ ଵତ୍ସୌ ଭକ୍ଷଯିତ୍ଵା ଫଲାନି ଵୈ । ମୂଲାନି ଚ ସୁମୃଷ୍ଟାନି ନଗରାଦ୍ବହିରାସ୍ଯଥଃ ।। ୭.୯୩.
ବାଳମାନେ, ଫଳ ଓ ସୁପ୍ରକ୍ଷାଳିତ ମୂଳ ଖାଇବା ପରେ, ତମେ କେବେ ଥକିବା ଅନୁଭବ କରିବେ ନାହିଁ; ତମେ ସହଜରେ ନଗର ଛାଡ଼ିବେ।
ଯଦି ଶବ୍ଦାପଯେଦ୍ରାମଃ ଶ୍ରଵଣାଯ ମହୀପତିଃ । ଋଷୀଣାମୁପଵିଷ୍ଟାନାଂ ତତୋ ଗେଯଂ ପ୍ରଵର୍ତତାମ୍ ।। ୭.୯୩.
ଯଦି ରାମ ରାଜା ତୁମକୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଗାଇବାକୁ ଡାକିବେ, ତେବେ ଋଷିମାନେ ବସିଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଗୀତ ଆରମ୍ଭ କର।
ଦିଵସେ ଵିଂଶତିଃ ସର୍ଗା ଗେଯା ମଧୁରଯା ଗିରା । ପ୍ରମାଣୈର୍ବହୁଭିସ୍ତତ୍ର ଯଥୋଦ୍ଦିଷ୍ଟା ମଯା ପୁରା ।। ୭.୯୩.
ପ୍ରତି ଦିନ ଉନେଶଟି ସର୍ଗ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ଗାଇବା ଉଚିତ, ଯେପରି ଆଗରୁ ମୁଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛି।
ଲୋଭଶ୍ଚାପି ନ କର୍ତଵ୍ଯଃ ସ୍ଵଲ୍ପୋ ଽପି ଧନକାଙ୍କ୍ଷଯା । କିଂ ଧନେନାଶ୍ରମସ୍ଥାନାଂ ଫଲମୂଲୋପଜୀଵିନା ।। ୭.୯୩.
ଧନ ପାଇଁ ଅଳ୍ପ ଲୋଭ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଆଶ୍ରମରେ ରହୁଥିବା ଏବଂ ଫଳ ମୂଳ ଉପରେ ଜୀବନ ନେଇଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଧନର କଣ ଦରକାର?
ଯଦି ପୃଚ୍ଛେତ୍ସ କାକୁତ୍ସ୍ଥୋ ଯୁଵାଂ କସ୍ଯେତି ଦାରକୌ । ଆଵାଂ ଵାଲ୍ମୀକିଶିଷ୍ଯୌ ସ୍ଵୋ ବ୍ରୂତମେଵଂ ନରାଧିପମ୍ ।। ୭.୯୩.
ଯଦି କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ରାମ ତୁମକୁ ପଚାରିବେ, "ତମେ କାହାର ପୁଅ?" ତେବେ ରାଜାଙ୍କୁ କହିବା, "ଆମେ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ।"
ଇମାସ୍ତନ୍ତ୍ରୀଃ ସୁମଧୁରାଃ ସ୍ଥାନଂ ଵା ଽପୂର୍ଵଦର୍ଶନମ୍ । ମୂର୍ଚ୍ଛଯିତ୍ଵା ସୁମଧୁରଂ ଗାଯତାଂ ଵିଗତଜ୍ଵରୌ ।। ୭.୯୩.
ଏହି ମଧୁର ତନ୍ତ୍ରୀ ନେଇ, ଅପୂର୍ବ ଜାଗାରେ, ଭଲଭାବେ ଶୁର କରି, ଭୟ ଛାଡ଼ି ମଧୁର ଭାବରେ ଗାଇବା।
ଆଦିପ୍ରଭୃତି ଗେଯଂ ସ୍ଯାନ୍ନ ଚାଵଜ୍ଞାଯ ପାର୍ଥିଵମ୍ । ପିତା ହି ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ରାଜା ଭଵିତି ଧର୍ମତଃ ।। ୭.୯୩.
ଗୀତ ଆରମ୍ଭରୁ ଗାଇବା ଉଚିତ, ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ ଅବମାନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କାରଣ ଧର୍ମରେ ରାଜା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପିତା।
ତଦ୍ଯୁଵାଂ ହୃଷ୍ଟମନସୌ ଶ୍ଵଃ ପ୍ରଭାତେ ସମାସ୍ଥିତୌ । ଗାଯେଥାଂ ମଧୁରଂ ଗେଯଂ ତନ୍ତ୍ରୀଲଯସମନ୍ଵିତମ୍ ।। ୭.୯୩.
ଏହିପରି, ଆନନ୍ଦିତ ମନରେ, ଆଗାମୀ ସକାଳେ ତମେ ସ୍ଥାନ ନେଇ, ତନ୍ତ୍ରୀର ଲୟ ସହିତ ମଧୁର ଗୀତ ଗାଇବା।
ଇତି ସନ୍ଦିଶ୍ଯ ବହୁଶୋ ମୁନିଃ ପ୍ରାଚେତସସ୍ତଦା । ଵାଲ୍ମୀକିଃ ପରମୋଦାରସ୍ତୂଷ୍ଣୀମାସୀନ୍ମହାଯଶାଃ ।। ୭.୯୩.
ଏପରି ଅନେକଥର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ, ପ୍ରଚେତସଙ୍କ ପୁଅ, ଉଦାର ଓ ପ୍ରଶସ୍ତିପ୍ରସ୍ତ ଭାଲ୍ମୀକି ଚୁପଚାପ ବସି ରହିଲେ।
ସନ୍ଦିଷ୍ଟୌ ମୁନିନା ତେନ ତାଵୁଭୌ ମୈଥିଲୀସୁତୌ । ତଥୈଵ କରଵାଵେତି ନିର୍ଜଗ୍ମତୁରରିନ୍ଦମୌ ।। ୭.୯୩.
ମୁନିଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ, ମୈଥିଳୀଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ କହିଲେ, "ଏଭଳି କରିବା," ଏବଂ ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରି, ବାହାରିଗଲେ।
ତାମଦ୍ଭୁତାଂ ତୌ ହୃଦଯେ କୁମାରୌ ନିଵେଶ୍ଯ ଵାଣୀମୃଷିଭାଷିତାଂ ତଦା । ସମୁତ୍ସୁକୌ ତୌ ସମମୂଷତୁର୍ନିଶାଂ ଯଥା ଽଶ୍ଵିନୌ ଭାର୍ଗଵନୀତିସଂହିତାମ୍ ।। ୭.୯୩.
ସେ ଦୁଇ ରାଜକୁମାର, ମୁନିଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ କଥାକୁ ହୃଦୟରେ ରଖି, ଉତ୍ସୁକତାରେ ଏକାଠି ରାତି କାଟିଲେ; ଯେପରି ଅଶ୍ୱିନୀ ଦେବତା ଭାର୍ଗବଙ୍କ ଉପଦେଶ ସଂଗ୍ରହରେ ଏକାଠି ରାତି କାଟନ୍ତି।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦୁତ୍ତରକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିନଵତିତମଃ ସର୍ଗଃ
ଏହିପରି ଆଦିକବି ଶ୍ରୀମତ୍ ରାମାୟଣର ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ତିରାନବେ ସର୍ଗର ଶେଷ।
ତୌ ରଜନ୍ଯାଂ ପ୍ରଭାତାଯାଂ ସ୍ନାତୌ ହୁତହୁତାଶନୌ । ଯଥୋକ୍ତମୃଷିଣା ପୂର୍ଵଂ ସର୍ଵଂ ତତ୍ରୋପଗାଯତାମ୍ ।। ୭.୯୪.
ପ୍ରଭାତ ହେଲାପରେ, ଦୁଇଜଣ ନହାଇ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରି, ମୁନିଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ କଥା ଗାଇଲେ।
ତାଂ ସ ଶୁଶ୍ରାଵ କାକୁତ୍ସ୍ଥଃ ପୂର୍ଵାଚାର୍ଯଵିଜିର୍ମିତାମ୍ । ଅପୂର୍ଵାଂ ପାଠ୍ଯଜାତିଂ ଚ ଗେଯେନ ସମଲଙ୍କୃତାମ୍ ।। ୭.୯୪.
କାକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ରାମ, ପୁରୁଣା ଆଚାର୍ୟମାନେ ରଚିଥିବା ଏହି ନୂତନ ପାଠ୍ୟ ଶୈଳୀ, ସୁର ମିଶି ଗାଇଥିବା ଗୀତକୁ ଶୁଣିଲେ।
ପ୍ରମାଣୈର୍ବହୁଭିର୍ବଦ୍ଧାଂ ତନ୍ତ୍ରୀଲଯସମନ୍ଵିତାମ୍ । ବାଲାଭ୍ଯାଂ ରାଘଵଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୌତୂହଲପରୋ ଽଭଵତ୍ ।। ୭.୯୪.
ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ମାପ ଓ ତନ୍ତ୍ରୀ ଲୟରେ ଗାଇଥିବା, ଦୁଇ ଶିଶୁଙ୍କର ଗୀତ ଶୁଣି ରାଘବ ଅତି କୌତୁହଳିତ ହେଲେ।
ଅଥ କର୍ମାନ୍ତରେ ରାଜା ସମାହୂଯ ମହାମୁନୀନ୍ । ପାର୍ଥିଵାଂଶ୍ଚ ନରଵ୍ଯାଘ୍ରଃ ପଣ୍ଡିତାନ୍ନୈଗମାଂସ୍ତଥା ।। ୭.୯୪.
ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସମୟରେ, ରାଜା ମହାମୁନିମାନେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନର, ଅନ୍ୟ ରାଜା, ପଣ୍ଡିତ ଓ ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେକୁ ଡାକିଲେ।
ପୌରାଣିକାଞ୍ଛବ୍ଦଵିଦୋ ଯେ ଚ ଵୃଦ୍ଧା ଦ୍ଵିଜାତଯଃ । ସ୍ଵରାଣାଂ ଲକ୍ଷଣଜ୍ଞାଂଶ୍ଚ ଉତ୍ସୁକାନ୍ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାନ୍ ।। ୭.୯୪.
ପୁରାଣ କଥା ଗାଇଥିବା, ଶବ୍ଦରେ ପାରଙ୍ଗତ, ବୃଦ୍ଧ ଦ୍ୱିଜ, ସ୍ୱରର ଲକ୍ଷଣ ଜଣା, ଉତ୍ସୁକ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେକୁ ଡାକିଲେ।
ଲକ୍ଷଣଜ୍ଞାଂଶ୍ଚ ଗାନ୍ଧର୍ଵାନ୍ନୈଗମାଂଶ୍ଚ ଵିଶେଷତଃ । ପାଦାକ୍ଷରସମାସଜ୍ଞାଂଶ୍ଛନ୍ଦଃସୁ ପରିନିଷ୍ଠିତାନ୍ ।। ୭.୯୪.
ସଙ୍ଗୀତର ଲକ୍ଷଣ ଜଣା, ଗାନ୍ଧର୍ବ କଳାର ନିପୁଣ, ବ୍ୟବସାୟୀ, ପାଦ ଓ ଅକ୍ଷର ଗଠନ ଜଣା, ଛନ୍ଦରେ ପାରଙ୍ଗତମାନେକୁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଡାକିଲେ।
କଲାମାତ୍ରାଵିଶେଷଜ୍ଞାଞ୍ଜ୍ଯୋତିଷେ ଚ ପରଂ ଗତାନ୍ । କ୍ରିଯାକଲ୍ପଵିଦଶ୍ଚୈଵ ତଥା କାର୍ଯଵିଦୋ ଜନାନ୍ ।। ୭.୯୪.
କଳା ଓ ମାପର ଅନ୍ତର ଜଣା, ଜ୍ୟୋତିଷରେ ପାରଙ୍ଗତ, କ୍ରିୟା ଓ ଉପଚାରର ଜଣା, କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଦର୍ଶୀ ଲୋକମାନେକୁ ଡାକିଲେ।
ଭାଷାଜ୍ଞାନିଙ୍ଗିତଜ୍ଞାଂଶ୍ଚ ନୈଗମାଂଶ୍ଚାପ୍ଯଶେଷତଃ । ହେତୂପଚାରକୁଶଲାନ୍ ଵଚନେ ଚାପି ହୈତୁକାନ୍ ।। ୭.୯୪.
ଭାଷା ଓ ଇଙ୍ଗିତର ଜଣା, ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସାୟୀ, ହେତୁ ଓ ଉପଚାରରେ ନିପୁଣ, ତର୍କ କଥାରେ ପାରଙ୍ଗତମାନେକୁ ଡାକିଲେ।
ଛନ୍ଦୋଵିଦଃ ପୁରାଣଜ୍ଞାନ୍ଵୈଦିକାନ୍ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାନ୍ । ଚିତ୍ରଜ୍ଞାନ୍ଵୃତ୍ତସୂତ୍ରଜ୍ଞାନ୍ଗୀତନୃତ୍ଯଵିଶାରଦାନ୍ ।। ୭.୯୪.
ଛନ୍ଦ ଜଣା, ପୁରାଣ ଜଣା, ବେଦ ଜଣା ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଚିତ୍ର ଓ ରଚନା ନିୟମ ଜଣା, ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତମାନେକୁ ଡାକିଲେ।
ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ୍ନୀତିନିପୁଣାନ୍ଵେଦାନ୍ତାର୍ଥପ୍ରବୋଧକାନ୍ । ଏତାନ୍ସର୍ଵାନ୍ସମାନୀଯ ଗାତାରୌ ସମଵେଶଯତ୍ ।। ୭.୯୪.
ଶାସ୍ତ୍ର ଜଣା, ନୀତିରେ ପାରଙ୍ଗତ, ବେଦାନ୍ତ ଅର୍ଥରେ ଜଣା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକାଠି କରି ଦୁଇ ଗାୟକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟରେ ବସାଇଲେ।