ତଯୋସ୍ତଦ୍ଵାକ୍ଯମାଧୁର୍ଯଂ ନିଶମ୍ଯ ପରିପୃଚ୍ଛତୋଃ । ରାମଃ ପୁନରୁଵାଚେମାଂ ପ୍ରଜାପତିସୁତେ କଥାମ୍ ।। ୭.୯୦.
ତାଙ୍କ ଦୁଇଝଣଙ୍କର ମିଠା କଥା ଓ ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ରାମ ପୁଣିଥରେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ କନ୍ୟାଙ୍କର କଥା କହିଲେ।
ପୁରୁଷତ୍ଵଂ ଗତେ ଶୂରେ ବୁଧଃ ପରମବୁଦ୍ଧିମାନ୍ । ସଂଵର୍ତଂ ପରମୋଦାରମାଜୁହାଵ ମହାଯଶାଃ ।। ୭.୯୦.
ଶୂର ବ୍ୟକ୍ତି ପୁନି ପୁରୁଷ ରୂପ ମିଳିବା ପରେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୁଧ ମହାନ ସଂବର୍ତ୍ତଙ୍କୁ ଡାକିଲେ।
ଚ୍ଯଵନଂ ଭୃଗୁପୁତ୍ରଂ ଚ ମୁନିଂ ଚାରିଷ୍ଟନେମିନମ୍ । ପ୍ରମୋଦନଂ ମୋଦକରଂ ତତୋ ଦୁର୍ଵାସସଂ ମୁନିମ୍ ।। ୭.୯୦.
ସେ ଏହି ସମୟରେ ଭୃଗୁପୁତ୍ର ଚ୍ୟବନ, ଋଷି ଅରିଷ୍ଟନେମି, ପ୍ରମୋଦନ, ମୋଦକର ଓ ପରେ ଦୁର୍ବାସା ମୁନିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଡାକିଲେ।
ଏତାନ୍ସର୍ଵାନ୍ସମାନୀଯ ଵାକ୍ଯଜ୍ଞସ୍ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶନଃ । ଉଵାଚ ସର୍ଵାନ୍ସୁହୃଦୋ ଧୈର୍ଯେଣ ସୁସମାହିତାନ୍ ।। ୭.୯୦.
ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ, ଯେଉଁମାନେ ଶବ୍ଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ସତ୍ୟ ଦେଖିପାରନ୍ତି, ଏକଠା କରି, ବୁଧ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଥିବା ମିତ୍ରମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
ଅଯଂ ରାଜା ମହାବାହୁଃ କର୍ଦମସ୍ଯ ଇଲଃ ସୁତଃ । ଜାନୀତୈନଂ ଯଥାଭୂତଂ ଶ୍ରେଯୋ ହ୍ଯତ୍ର ଵିଧୀଯତାମ୍ ।। ୭.୯୦.
ଏହି ରାଜା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ ଥିବା, କର୍ଦ୍ଦମଙ୍କ ପୁତ୍ର ଏଇଲା; ଏହାକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତୁ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯାହା ଭଲ, ସେହି କାମ କରାଯାଉ।
ତେଷାଂ ସଂଵଦତାମେଵ ତମାଶ୍ରମମୁପାଗମତ୍ । କର୍ଦମସ୍ତୁ ମହାତେଜା ଦ୍ଵିଜୈଃ ସହ ମହାତ୍ମଭିଃ ।। ୭.୯୦.
ସେମାନେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିବାବେଳେ, ମହାତେଜସ୍ବୀ କର୍ଦ୍ଦମ ମହାନ ଋଷିମାନେ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସହିତ ସେଇ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଲେ।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯଶ୍ଚ କ୍ରତୁଶ୍ଚୈଵ ଵଷଟ୍କାରସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଓଙ୍କାରଶ୍ଚ ମହାତେଜାସ୍ତମାଶ୍ରମମୁପାଗମତ୍ ।। ୭.୯୦.
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, କ୍ରତୁ, ବଷଟ୍କାର ଓ ମହାତେଜସ୍ବୀ ଓଁକାର ମଧ୍ୟ ସେଇ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଲେ।
ତେ ସର୍ଵେ ହୃଷ୍ଟମନସଃ ପରସ୍ପରସମାଗମେ । ହିତୈଷିଣୋ ବାଲ୍ହିପତେଃ ପୃଥଗ୍ଵାକ୍ଯାନ୍ଯଥାବ୍ରୁଵନ୍ ।। ୭.୯୦.
ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହୋଇ ଏକାପରେ ଏକ ମିଳିବାରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଓ ବାହ୍ଲିକ ନାଥଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ କଥା କହିଲେ।
କର୍ଦମସ୍ତ୍ଵବ୍ରଵୀଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ସୁତାର୍ଥଂ ପରମଂ ହିତମ୍ । ଦ୍ଵିଜାଃ ଶୃଣୁତ ମଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଯଚ୍ଛ୍ରେଯଃ ପାର୍ଥିଵସ୍ଯ ହି ।। ୭.୯୦.
ତାପରେ କର୍ଦ୍ଦମ ତାଙ୍କ ପୁଅ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉପକାରୀ କଥା କହିଲେ: 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମୋର କଥା ଶୁଣ, ଏହି ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଯାହା ଭଲ, ସେହି କଥା କହୁଛି।'
ନାନ୍ଯଂ ପଶ୍ଯାମି ଭୈଷଜ୍ଯମନ୍ତରା ଵୃଷଭଧ୍ଵଜମ୍ । ନାଶ୍ଵମେଧାତ୍ପରୋ ଯଜ୍ଞଃ ପ୍ରିଯଶ୍ଚୈଵ ମହାତ୍ମନଃ । ତସ୍ମାଦ୍ଯଜାମହେ ସର୍ଵେ ପାର୍ଥିଵାର୍ଥେ ଦୁରାସଦମ୍ ।। ୭.୯୦.
ମୁଁ ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ଭଗବାନ୍ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ଦେଖୁନି; ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଠାରୁ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ନାହିଁ ଓ ଏହା ମହାନ୍ତିଙ୍କ ପ୍ରିୟ; ସେଥିପାଇଁ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହି କଠିନ ଯଜ୍ଞ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ କରିବା।
କର୍ଦମେନୈଵମୁକ୍ତାସ୍ତୁ ସର୍ଵ ଏଵ ଦ୍ଵିଜର୍ଷଭାଃ । ରୋଚଯନ୍ତି ସ୍ମ ତଂ ଯଜ୍ଞଂ ରୁଦ୍ରସ୍ଯାରାଧନଂ ପ୍ରତି ।। ୭.୯୦.
କର୍ଦ୍ଦମଙ୍କ ଏପରି କହିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଆରାଧନା ପାଇଁ ସେଇ ଯଜ୍ଞକୁ ମନୋନୁମୋଦନ କଲେ।
ସଂଵର୍ତସ୍ଯ ତୁ ରାଜର୍ଷେଃ ଶିଷ୍ଯଃ ପୁରପୁରଞ୍ଜଯଃ । ମରୁତ୍ତ ଇତି ଵିଖ୍ଯାତସ୍ତଂ ଯଜ୍ଞଂ ସମୁପାହରତ୍ ।। ୭.୯୦.
ସଂବର୍ତ୍ତ ରାଜାର୍ଷିଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ପୁରପୁରଞ୍ଜୟ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମରୁତ୍ତ, ସେଇ ଯଜ୍ଞକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତତୋ ଯଜ୍ଞୋ ମହାନାସୀଦ୍ବୁଧାଶ୍ରମସମୀପତଃ । ରୁଦ୍ରଶ୍ଚ ପରମଂ ତୋଷମାଜଗାମ ମହାଯଶାଃ ।। ୭.୯୦.
ତାପରେ ବୁଧଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ନିକଟରେ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ହେଲା, ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରୁଦ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।
ଅଥ ଯଜ୍ଞେ ସମାପ୍ତେ ତୁ ପ୍ରୀତଃ ପରମଯା ମୁଦା । ଉମାପତିର୍ଦ୍ଵିଜାନ୍ସର୍ଵାନୁଵାଚ ଇଲସନ୍ନିଧୌ ।। ୭.୯୦.
ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ଖୁସି ଭରା ଉମାପତି ଇଲାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
ପ୍ରୀତୋ ଽସ୍ମି ହଯମେଧେନ ଭକ୍ତ୍ଯା ଚ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ । ଅସ୍ଯ ବାହ୍ଲିପତେଶ୍ଚୈଵ କିଂ କରୋମି ପ୍ରିଯଂ ଶୁଭମ୍ ।। ୭.୯୦.
ମୁଁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଓ ତୁମମାନଙ୍କର ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ। ଏହି ବାହ୍ଲିକ ରାଜା ପାଇଁ କଣ ଭଲ କାମ କରିବି?
ତଥା ଵଦତି ଦେଵେଶେ ଦ୍ଵିଜାସ୍ତେ ସୁସମାହିତାଃ । ପ୍ରସାଦଯନ୍ତି ଦେଵେଶଂ ଯଥା ସ୍ଯାତ୍ପୁରୁଷସ୍ତ୍ଵିଲା ।। ୭.୯୦.
ଦେବତାଙ୍କ ନାଥ ଏପରି କହିବା ସମୟରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏକାଗ୍ର ମନେ ଅନୁରୋଧ କଲେ, ଯେପରି ଇଲା ପୁନି ପୁରୁଷ ହେଉନ୍ତି।
ତତଃ ପ୍ରୀତୋ ମହାଦେଵଃ ପୁରୁଷତ୍ଵଂ ଦଦୌ ପୁନଃ । ଇଲାଯୈ ସୁମହାତେଜା ଦତ୍ତ୍ଵା ଚାନ୍ତରଧୀଯତ ।। ୭.୯୦.
ତାପରେ ମହାଦେବ ଖୁସି ହୋଇ, ଇଳାଙ୍କୁ ପୁଣି ପୁରୁଷତ୍ୱ ଦେଲେ ଏବଂ ଏହା ଦେଇ ସେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ।
ନିଵୃତ୍ତେ ହଯମେଧେ ଚ ଗତଶ୍ଚାଦର୍ଶନଂ ହରଃ । ଯଥାଗତଂ ଦ୍ଵିଜାଃ ସର୍ଵେ ହ୍ଯଗଚ୍ଛନ୍ଦୀର୍ଘଦର୍ଶିନଃ ।। ୭.୯୦.
ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ ଏବଂ ହର ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଦୂରଦର୍ଶୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେଉଁପରି ଆସିଥିଲେ, ସେହିପରି ଚାଲିଗଲେ।
ରାଜା ତୁ ବାହ୍ଲିମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ମଧ୍ଯଦେଶେ ହ୍ଯନୁତ୍ତମମ୍ । ନିଵେଶଯାମାସ ପୁରଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଂ ଯଶସ୍କରମ୍ ।। ୭.୯୦.
ରାଜା ବାହ୍ଲିକ ଛାଡ଼ି, ମଧ୍ୟଦେଶରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ନାମକ ସହର ସ୍ଥାପନ କଲେ।
ଶଶବିନ୍ଦୁଶ୍ଚ ରାଜର୍ଷିର୍ବାହ୍ଲିଂ ପୁରପୁରଞ୍ଜଯଃ । ପ୍ରତିଷ୍ଠାନେ ଇଲୋ ରାଜା ପ୍ରଜାପତିସୁତୋ ବଲୀ ।। ୭.୯୦.
ରାଜାର୍ଷି ଶଶବିନ୍ଦୁ ବାହ୍ଲିକ ରାଜ୍ୟରେ ରାଜ କଲେ, ଏବଂ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ପ୍ରବଳ ଇଳା ପ୍ରତିଷ୍ଠାନରେ ରାଜା ହେଲେ।
ସ କାଲେ ପ୍ରାପ୍ତଵାଁଲ୍ଲୋକମିଲୋ ବ୍ରାହ୍ମମନୁତ୍ତମମ୍ । ଐଲଃ ପୁରୂରଵା ରାଜା ପ୍ରତିଷ୍ଠାନମଵାପ୍ତଵାନ୍ ।। ୭.୯୦.
ସମୟ ଆସିଲାପରେ, ଇଳା ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ରହ୍ମ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ଏବଂ ଇଳାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପୁରୁରବା ରାଜା ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ରାଜ୍ୟ ଲାଗିଲେ।
ଈଦୃଶୋ ହ୍ଯଶ୍ଵମେଧସ୍ଯ ପ୍ରଭାଵଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭୌ । ସ୍ତ୍ରୀଭୂତଃ ପୌରୁଷଂ ଲେଭେ ଯଚ୍ଚାନ୍ଯଦପି ଦୁର୍ଲଭମ୍ ।। ୭.୯୦.
ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଏମିତି ଶକ୍ତି — ଯିଏ ଜଣେ ଜନାଣୀ ହୋଇଥିଲେ, ସେ ପୁଣି ପୁରୁଷତ୍ୱ ପାଇଲେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଫଳ ମଧ୍ୟ ଲାଭ କଲେ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦୁତ୍ତରକାଣ୍ଡେ ନଵତିତମଃ ସର୍ଗଃ
ଏହିପରି ଆଦିକବି ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରଚିତ ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାୟଣର ନବତିତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
ଏତଦାଖ୍ଯାଯ କାକୁତ୍ସ୍ଥୋ ଭ୍ରାତୃଭ୍ଯାମମିତପ୍ରଭଃ । ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ପୁନରେଵାହ ଧର୍ମଯୁକ୍ତମିଦଂ ଵଚଃ ।। ୭.୯୧.
ଏହି କଥା କହି ଶ୍ରୀରାମ, ତାଙ୍କ ଭାଇମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ, ଆଉଥରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଧର୍ମସହିତ ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଲେ।
ଵସିଷ୍ଠଂ ଵାମଦେଵଂ ଚ ଜାବାଲିମଥ କଶ୍ଯପମ୍ । ଦ୍ଵିଜାଂଶ୍ଚ ସର୍ଵପ୍ରଵରାନଶ୍ଵମେଧପୁରସ୍କୃତାନ୍ ।। ୭.୯୧.
ବଶିଷ୍ଠ, ବାମଦେବ, ଜାବାଲି, କଶ୍ୟପ ଏବଂ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ଅଗ୍ରଣୀ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ—
ଏତାନ୍ସର୍ଵାନ୍ସମାନୀଯ ମନ୍ତ୍ରଯିତ୍ଵା ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣ । ହଯଂ ଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନଂ ଵିମୋକ୍ଷ୍ଯାମି ସମାଧିନା ।। ୭.୯୧.
ଏମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକଠା କରି ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରଣା କରି, ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିବା ଘୋଡ଼ାକୁ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଛାଡ଼ିବି।
ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ରାଘଵେଣୋକ୍ତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତ୍ଵରିତଵିକ୍ରମଃ । ଦ୍ଵିଜାନ୍ସର୍ଵାନ୍ସମାହୂଯ ଦର୍ଶଯାମାସ ରାଘଵମ୍ ।। ୭.୯୧.
ରାଘବଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ତୀବ୍ର କାର୍ଯ୍ୟଶୀଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଡାକି ରାଘବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନେଇଗଲେ।
ତେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦେଵସଙ୍କାଶଂ କୃତପାଦାଭିଵନ୍ଦନମ୍ । ରାଘଵଂ ସୁଦୁରାଧର୍ଷମାଶୀର୍ଭିଃ ସମପୂଜଯନ୍ ।। ୭.୯୧.
ସେମାନେ ଦେବତା ସଦୃଶ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖି ଏବଂ ପାଦେ ପ୍ରଣାମ କରି, ଦୁର୍ଲଭ ରାଘବଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କଲେ।
ପ୍ରାଞ୍ଜଲିଃ ସ ତଦା ଭୂତ୍ଵା ରାଘଵୋ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାନ୍ । ଆଚଚକ୍ଷେ ଽଶ୍ଵମେଧସ୍ଯ ହ୍ଯଭିପ୍ରାଯଂ ମହାଯଶାଃ ।। ୭.୯୧.
ତାପରେ ରାଘବ, ମହାଯଶସ୍ବୀ ହୋଇ, ହାତ ଜୋଡି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଇଚ୍ଛା କହିଲେ।
ତେ ତୁ ରାମସ୍ଯ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ନମସ୍କୃତ୍ଵା ଵୃଷଧ୍ଵଜମ୍ । ଅଶ୍ଵମେଧଂ ଦ୍ଵିଜାଃ ସର୍ଵେ ପୂଜଯନ୍ତି ସ୍ମ ସର୍ଵଶଃ ।। ୭.୯୧.
ରାମଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବୃଷଧ୍ୱଜଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞକୁ ପୂଜିବାକୁ ଲାଗିଲେ।