ତଥା ବ୍ରୁଵତି ରାଜେନ୍ଦ୍ରେ ବୁଧଃ ପରମମଦ୍ଭୁତମ୍ । ସାନ୍ତ୍ଵପୂର୍ଵମଥୋଵାଚ ଵାସସ୍ତ ଇହ ରୋଚତାମ୍ ।। ୭.୮୯.
ରାଜା ଏପରି କହିବା ପରେ, ବୁଧ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ସାନ୍ତ୍ୱନାଦାୟକ କଥାରେ କହିଲେ, 'ଏଠାରେ ତୁମର ବାସ ଭଲ ଲାଗୁ।'
ନ ସନ୍ତାପସ୍ତ୍ଵଯା କାର୍ଯଃ କାର୍ଦମେଯ ମହାବଲ । ସଂଵତ୍ସରୋଷିତସ୍ଯେହ କାରଯିଷ୍ଯାମି ତେ ହିତମ୍ ।। ୭.୮୯.
ତୁମେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଦରକାର ନାହିଁ, ହେ କାର୍ଦ୍ଦମଙ୍କ ପୁଅ, ତୁମେ ଏଠାରେ ଏକ ବର୍ଷ ରହିଲେ, ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଭଲ କାମ କରିଦେବି।
ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ବୁଧସ୍ଯାକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମଣଃ । ଵାସାଯ ଵିଦଧେ ବୁଦ୍ଧିଂ ଯଦୁକ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନା ।। ୭.୮୯.
ବୁଧଙ୍କ ନିର୍ମଳ କାର୍ଯ୍ୟର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ କହିବା ଅନୁଯାୟୀ ଏଠାରେ ରହିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ।
ମାସଂ ସ ସ୍ତ୍ରୀ ତଦା ଭୂତ୍ଵା ରମଯତ୍ଯନିଶଂ ଶୁଦା । ମାସଂ ପୁରୁଷଭାଵେନ ଧର୍ମବୁଦ୍ଧିଂ ଚକାର ସଃ ।। ୭.୮୯.
ତାପରେ, ଏକ ମାସ ଯାଏଁ ସେ ଜଣେ ଜଣା ହୋଇ ସେଠାରେ ସଦା ଆନନ୍ଦ ଦେଲେ; ଆଉ ଏକ ମାସ ପୁରୁଷ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଧର୍ମରେ ମନ ଲଗାଇଲେ।
ତତଃ ସା ନଵମେ ମାସି ଇଲା ସୋମସୁତାତ୍ସୁତମ୍ । ଜନଯାମାସ ସୁଶ୍ରୋଣୀ ପୁରୂରଵସମୂର୍ଜିତମ୍ ।। ୭.୮୯.
ତାପରେ ନବମ ମାସରେ, ସୁନ୍ଦର କଟିଯୁକ୍ତ ଇଲା, ସୋମଙ୍କ ପୁଅଠାରୁ ଏକ ପୁଅ, ପୁରୁରବାସ ନାମକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସନ୍ତାନକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
ଜାତମାତ୍ରଂ ତୁ ସୁଶ୍ରୋଣୀ ପିତୁର୍ହସ୍ତେ ନ୍ଯଵେଶଯତ୍ । ବୁଧସ୍ଯ ସମଵର୍ଣଭମିଲା ପୁତ୍ରଂ ମହାବଲମ୍ ।। ୭.୮୯.
ସେଇ ସୁନ୍ଦର କଟିଯୁକ୍ତ ଇଲା, ଜନ୍ମ ହେଉଥିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅ, ଯିଏ ବୁଧଙ୍କ ପରି ରଙ୍ଗରେ ଥିଲେ, ପିତାଙ୍କ ହାତରେ ଦେଲେ।
ବୁଧସ୍ତୁ ପୁରୁଷୀଭୂତଂ ସ ଵୈ ସଂଵତ୍ସରାନ୍ତରମ୍ । କଥାଭୀ ରମଯାମାସ ଧର୍ମଯୁକ୍ତାଭିରାତ୍ମଵାନ୍ ।। ୭.୮୯.
ଏବଂ ବୁଧ, ନିଜକୁ ସଂଯମ କରି, ପୁରୁଷ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ତାଙ୍କୁ ଏକ ବର୍ଷ ଧରି ଧର୍ମମୟ କଥା କହି ଆନନ୍ଦ ଦେଲେ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦୁତ୍ତରକାଣ୍ଡେ ଏକୋନନଵତିତମଃ ସର୍ଗଃ
ଏଭଳି ମହାମୂଲ୍ୟ ଓ ପୌରାଣିକ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଏକାନବତିତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
ତଥୋକ୍ତଵତି ରାମେ ତୁ ତସ୍ଯ ଜନ୍ମ ତଦଦ୍ଭୁତମ୍ । ଉଵାଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଭୂଯୋ ଭରତଶ୍ଚ ମହାଯଶାଃ ।। ୭.୯୦.
ରାମଙ୍କର ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ କହିବା ପରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭରତ ପୁଣିଥରେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ଇଲା ସା ସୋମପୁତ୍ରସ୍ଯ ସଂଵତ୍ସରମଥୋଷିତା । ଅକରୋତ୍କିଂ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ତତ୍ତ୍ଵଂ ଶଂସିତୁମର୍ହସି ।। ୭.୯୦.
ହେ ମହାନୁଭାବ, ଏଇଲା ଯିଏ ସୋମପୁତ୍ର ସହିତ ଏକ ବର୍ଷ ରହିଥିଲେ, ସେ କଣ କଲେ? ଆପଣ ଆମକୁ ସତ୍ୟ କଥା କହିବେ।
ତଯୋସ୍ତଦ୍ଵାକ୍ଯମାଧୁର୍ଯଂ ନିଶମ୍ଯ ପରିପୃଚ୍ଛତୋଃ । ରାମଃ ପୁନରୁଵାଚେମାଂ ପ୍ରଜାପତିସୁତେ କଥାମ୍ ।। ୭.୯୦.
ତାଙ୍କ ଦୁଇଝଣଙ୍କର ମିଠା କଥା ଓ ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ରାମ ପୁଣିଥରେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ କନ୍ୟାଙ୍କର କଥା କହିଲେ।
ପୁରୁଷତ୍ଵଂ ଗତେ ଶୂରେ ବୁଧଃ ପରମବୁଦ୍ଧିମାନ୍ । ସଂଵର୍ତଂ ପରମୋଦାରମାଜୁହାଵ ମହାଯଶାଃ ।। ୭.୯୦.
ଶୂର ବ୍ୟକ୍ତି ପୁନି ପୁରୁଷ ରୂପ ମିଳିବା ପରେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୁଧ ମହାନ ସଂବର୍ତ୍ତଙ୍କୁ ଡାକିଲେ।
ଚ୍ଯଵନଂ ଭୃଗୁପୁତ୍ରଂ ଚ ମୁନିଂ ଚାରିଷ୍ଟନେମିନମ୍ । ପ୍ରମୋଦନଂ ମୋଦକରଂ ତତୋ ଦୁର୍ଵାସସଂ ମୁନିମ୍ ।। ୭.୯୦.
ସେ ଏହି ସମୟରେ ଭୃଗୁପୁତ୍ର ଚ୍ୟବନ, ଋଷି ଅରିଷ୍ଟନେମି, ପ୍ରମୋଦନ, ମୋଦକର ଓ ପରେ ଦୁର୍ବାସା ମୁନିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଡାକିଲେ।
ଏତାନ୍ସର୍ଵାନ୍ସମାନୀଯ ଵାକ୍ଯଜ୍ଞସ୍ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶନଃ । ଉଵାଚ ସର୍ଵାନ୍ସୁହୃଦୋ ଧୈର୍ଯେଣ ସୁସମାହିତାନ୍ ।। ୭.୯୦.
ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ, ଯେଉଁମାନେ ଶବ୍ଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ସତ୍ୟ ଦେଖିପାରନ୍ତି, ଏକଠା କରି, ବୁଧ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଥିବା ମିତ୍ରମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
ଅଯଂ ରାଜା ମହାବାହୁଃ କର୍ଦମସ୍ଯ ଇଲଃ ସୁତଃ । ଜାନୀତୈନଂ ଯଥାଭୂତଂ ଶ୍ରେଯୋ ହ୍ଯତ୍ର ଵିଧୀଯତାମ୍ ।। ୭.୯୦.
ଏହି ରାଜା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ ଥିବା, କର୍ଦ୍ଦମଙ୍କ ପୁତ୍ର ଏଇଲା; ଏହାକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତୁ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯାହା ଭଲ, ସେହି କାମ କରାଯାଉ।
ତେଷାଂ ସଂଵଦତାମେଵ ତମାଶ୍ରମମୁପାଗମତ୍ । କର୍ଦମସ୍ତୁ ମହାତେଜା ଦ୍ଵିଜୈଃ ସହ ମହାତ୍ମଭିଃ ।। ୭.୯୦.
ସେମାନେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିବାବେଳେ, ମହାତେଜସ୍ବୀ କର୍ଦ୍ଦମ ମହାନ ଋଷିମାନେ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସହିତ ସେଇ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଲେ।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯଶ୍ଚ କ୍ରତୁଶ୍ଚୈଵ ଵଷଟ୍କାରସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଓଙ୍କାରଶ୍ଚ ମହାତେଜାସ୍ତମାଶ୍ରମମୁପାଗମତ୍ ।। ୭.୯୦.
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, କ୍ରତୁ, ବଷଟ୍କାର ଓ ମହାତେଜସ୍ବୀ ଓଁକାର ମଧ୍ୟ ସେଇ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଲେ।
ତେ ସର୍ଵେ ହୃଷ୍ଟମନସଃ ପରସ୍ପରସମାଗମେ । ହିତୈଷିଣୋ ବାଲ୍ହିପତେଃ ପୃଥଗ୍ଵାକ୍ଯାନ୍ଯଥାବ୍ରୁଵନ୍ ।। ୭.୯୦.
ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହୋଇ ଏକାପରେ ଏକ ମିଳିବାରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଓ ବାହ୍ଲିକ ନାଥଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ କଥା କହିଲେ।
କର୍ଦମସ୍ତ୍ଵବ୍ରଵୀଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ସୁତାର୍ଥଂ ପରମଂ ହିତମ୍ । ଦ୍ଵିଜାଃ ଶୃଣୁତ ମଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଯଚ୍ଛ୍ରେଯଃ ପାର୍ଥିଵସ୍ଯ ହି ।। ୭.୯୦.
ତାପରେ କର୍ଦ୍ଦମ ତାଙ୍କ ପୁଅ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉପକାରୀ କଥା କହିଲେ: 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମୋର କଥା ଶୁଣ, ଏହି ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଯାହା ଭଲ, ସେହି କଥା କହୁଛି।'
ନାନ୍ଯଂ ପଶ୍ଯାମି ଭୈଷଜ୍ଯମନ୍ତରା ଵୃଷଭଧ୍ଵଜମ୍ । ନାଶ୍ଵମେଧାତ୍ପରୋ ଯଜ୍ଞଃ ପ୍ରିଯଶ୍ଚୈଵ ମହାତ୍ମନଃ । ତସ୍ମାଦ୍ଯଜାମହେ ସର୍ଵେ ପାର୍ଥିଵାର୍ଥେ ଦୁରାସଦମ୍ ।। ୭.୯୦.
ମୁଁ ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ଭଗବାନ୍ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ଦେଖୁନି; ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଠାରୁ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ନାହିଁ ଓ ଏହା ମହାନ୍ତିଙ୍କ ପ୍ରିୟ; ସେଥିପାଇଁ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହି କଠିନ ଯଜ୍ଞ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ କରିବା।
କର୍ଦମେନୈଵମୁକ୍ତାସ୍ତୁ ସର୍ଵ ଏଵ ଦ୍ଵିଜର୍ଷଭାଃ । ରୋଚଯନ୍ତି ସ୍ମ ତଂ ଯଜ୍ଞଂ ରୁଦ୍ରସ୍ଯାରାଧନଂ ପ୍ରତି ।। ୭.୯୦.
କର୍ଦ୍ଦମଙ୍କ ଏପରି କହିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଆରାଧନା ପାଇଁ ସେଇ ଯଜ୍ଞକୁ ମନୋନୁମୋଦନ କଲେ।
ସଂଵର୍ତସ୍ଯ ତୁ ରାଜର୍ଷେଃ ଶିଷ୍ଯଃ ପୁରପୁରଞ୍ଜଯଃ । ମରୁତ୍ତ ଇତି ଵିଖ୍ଯାତସ୍ତଂ ଯଜ୍ଞଂ ସମୁପାହରତ୍ ।। ୭.୯୦.
ସଂବର୍ତ୍ତ ରାଜାର୍ଷିଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ପୁରପୁରଞ୍ଜୟ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମରୁତ୍ତ, ସେଇ ଯଜ୍ଞକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତତୋ ଯଜ୍ଞୋ ମହାନାସୀଦ୍ବୁଧାଶ୍ରମସମୀପତଃ । ରୁଦ୍ରଶ୍ଚ ପରମଂ ତୋଷମାଜଗାମ ମହାଯଶାଃ ।। ୭.୯୦.
ତାପରେ ବୁଧଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ନିକଟରେ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ହେଲା, ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରୁଦ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।
ଅଥ ଯଜ୍ଞେ ସମାପ୍ତେ ତୁ ପ୍ରୀତଃ ପରମଯା ମୁଦା । ଉମାପତିର୍ଦ୍ଵିଜାନ୍ସର୍ଵାନୁଵାଚ ଇଲସନ୍ନିଧୌ ।। ୭.୯୦.
ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ଖୁସି ଭରା ଉମାପତି ଇଲାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
ପ୍ରୀତୋ ଽସ୍ମି ହଯମେଧେନ ଭକ୍ତ୍ଯା ଚ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ । ଅସ୍ଯ ବାହ୍ଲିପତେଶ୍ଚୈଵ କିଂ କରୋମି ପ୍ରିଯଂ ଶୁଭମ୍ ।। ୭.୯୦.
ମୁଁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଓ ତୁମମାନଙ୍କର ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ। ଏହି ବାହ୍ଲିକ ରାଜା ପାଇଁ କଣ ଭଲ କାମ କରିବି?
ତଥା ଵଦତି ଦେଵେଶେ ଦ୍ଵିଜାସ୍ତେ ସୁସମାହିତାଃ । ପ୍ରସାଦଯନ୍ତି ଦେଵେଶଂ ଯଥା ସ୍ଯାତ୍ପୁରୁଷସ୍ତ୍ଵିଲା ।। ୭.୯୦.
ଦେବତାଙ୍କ ନାଥ ଏପରି କହିବା ସମୟରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏକାଗ୍ର ମନେ ଅନୁରୋଧ କଲେ, ଯେପରି ଇଲା ପୁନି ପୁରୁଷ ହେଉନ୍ତି।
ତତଃ ପ୍ରୀତୋ ମହାଦେଵଃ ପୁରୁଷତ୍ଵଂ ଦଦୌ ପୁନଃ । ଇଲାଯୈ ସୁମହାତେଜା ଦତ୍ତ୍ଵା ଚାନ୍ତରଧୀଯତ ।। ୭.୯୦.
ତାପରେ ମହାଦେବ ଖୁସି ହୋଇ, ଇଳାଙ୍କୁ ପୁଣି ପୁରୁଷତ୍ୱ ଦେଲେ ଏବଂ ଏହା ଦେଇ ସେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ।
ନିଵୃତ୍ତେ ହଯମେଧେ ଚ ଗତଶ୍ଚାଦର୍ଶନଂ ହରଃ । ଯଥାଗତଂ ଦ୍ଵିଜାଃ ସର୍ଵେ ହ୍ଯଗଚ୍ଛନ୍ଦୀର୍ଘଦର୍ଶିନଃ ।। ୭.୯୦.
ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ ଏବଂ ହର ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଦୂରଦର୍ଶୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେଉଁପରି ଆସିଥିଲେ, ସେହିପରି ଚାଲିଗଲେ।
ରାଜା ତୁ ବାହ୍ଲିମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ମଧ୍ଯଦେଶେ ହ୍ଯନୁତ୍ତମମ୍ । ନିଵେଶଯାମାସ ପୁରଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଂ ଯଶସ୍କରମ୍ ।। ୭.୯୦.
ରାଜା ବାହ୍ଲିକ ଛାଡ଼ି, ମଧ୍ୟଦେଶରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ନାମକ ସହର ସ୍ଥାପନ କଲେ।
ଶଶବିନ୍ଦୁଶ୍ଚ ରାଜର୍ଷିର୍ବାହ୍ଲିଂ ପୁରପୁରଞ୍ଜଯଃ । ପ୍ରତିଷ୍ଠାନେ ଇଲୋ ରାଜା ପ୍ରଜାପତିସୁତୋ ବଲୀ ।। ୭.୯୦.
ରାଜାର୍ଷି ଶଶବିନ୍ଦୁ ବାହ୍ଲିକ ରାଜ୍ୟରେ ରାଜ କଲେ, ଏବଂ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ପ୍ରବଳ ଇଳା ପ୍ରତିଷ୍ଠାନରେ ରାଜା ହେଲେ।