ଅଥ ମାସେ ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣେ ପୂର୍ଣେନ୍ଦୁସଦୃଶାନନଃ । ପ୍ରଜାପତିସୁତଃ ଶ୍ରୀମାଞ୍ଛଯନେ ପ୍ରତ୍ଯବୁଧ୍ଯତ ।। ୭.୮୯.
ମାସଟି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପୁଅ, ଯାହାଙ୍କ ମୁହଁ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଶୋଇଥିବା ଶେଯ୍ୟାରେ ଜାଗିଲେ।
ସୋ ଽପଶ୍ଯତ୍ସୋମଜଂ ତତ୍ର ତପନ୍ତଂ ସଲିଲାଶଯେ । ଊର୍ଧ୍ଵବାହୁଂ ନିରାଲମ୍ବଂ ତଂ ରାଜା ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ ।। ୭.୮୯.
ସେଠାରେ ସେ ଦେଖିଲେ, ସୋମଙ୍କ ପୁଅ ଜଳରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅବସ୍ଥାରେ, ହାତ ଉପରକୁ ଉଠାଇ, କୌଣସି ଆଧାର ଛାଡ଼ି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆଲୋକରେ ଦେଉଥିଲେ; ଏବଂ ରାଜା ତାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ଭଗଵନ୍ପର୍ଵତଂ ଦୁର୍ଗଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ଽସ୍ମି ସହାନୁଗଃ । ନ ଚ ପଶ୍ଯାମି ତତ୍ସୈନ୍ଯଂ କ୍ଵ ନୁ ତେ ମାମକା ଗତାଃ ।। ୭.୮୯.
ହେ ପୂଜ୍ୟ, ମୁଁ ମୋ ସହଚରମାନେ ସହିତ ଏହି କଠିନ ପାହାଡ଼କୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛି, କିନ୍ତୁ ମୋ ସେନାକୁ ଦେଖୁନାହିଁ; ମୋ ଲୋକମାନେ କେଉଁଠି ଗଲେ?
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତସ୍ଯ ରାଜର୍ଷେର୍ନଷ୍ଟସଞ୍ଜ୍ଞସ୍ଯ ଭାଷିତମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଶୁଭଂ ଵାକ୍ଯଂ ସାନ୍ତ୍ଵଯନ୍ପରଯା ଗିରା ।। ୭.୮୯.
ସେ ରାଜା ଋଷିଙ୍କ ଅଚେତନ ଅବସ୍ଥାର କଥା ଶୁଣି, ତାଙ୍କୁ ଅତି ମୃଦୁ ଏବଂ ସାନ୍ତ୍ୱନାଦାୟକ କଥାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଅଶ୍ମଵର୍ଷେଣ ମହତା ଭୃତ୍ଯାସ୍ତେ ଵିନିପାତିତାଃ । ତ୍ଵଂ ଚାଶ୍ରମପଦେ ସୁପ୍ତୋ ଵାତଵର୍ଷଭଯାର୍ଦିତଃ ।। ୭.୮୯.
ବଡ଼ ଶିଳାବୃଷ୍ଟିରେ ତୁମ ଦାସମାନେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି; ତୁମେ ବାତ୍ୟା ଓ ବର୍ଷାର ଭୟରେ ଆଶ୍ରମରେ ଶୁଇଥିଲେ।
ସମାଶ୍ଵସିହି ଭଦ୍ରଂ ତେ ନିର୍ଭଯୋ ଵିଗତଜ୍ଵରଃ । ଫଲମୂଲାଶନୋ ଵୀର ନିଵସେହ ଯଥାସୁଖମ୍ ।। ୭.୮୯.
ଚିନ୍ତା କରନାହିଁ, ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ, ଭୟ ଓ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼; ହେ ବୀର, ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା ରହିବାକୁ ଚାହଁ, ଏଠାରେ ରୁହ।
ସ ରାଜା ତେନ ଵାକ୍ଯେନ ପ୍ରତ୍ଯାଶ୍ଵସ୍ତୋ ମହାମତିଃ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ତତୋ ଵାକ୍ଯଂ ଦୀନୋ ଭୃତ୍ଯକ୍ଷଯାଦ୍ ଭୃଶମ୍ ।। ୭.୮୯.
ସେଇ କଥାରେ ଆଶ୍ୱସ୍ତ ହୋଇ, ମହାବୁଦ୍ଧି ରାଜା, ଦାସମାନେ ନଷ୍ଟ ହେବାର ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ, ଦୁଃଖିତ ସ୍ୱରରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ସ୍ଵକଂ ରାଜ୍ଯଂ ନାହଂ ଭୃତ୍ଯୈର୍ଵିନାକୃତଃ । ଵର୍ତଯେଯଂ କ୍ଷଣଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ସମନୁଜ୍ଞାତୁମର୍ହସି ।। ୭.୮୯.
ମୁଁ ମୋ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେବି; ଦାସମାନେ ଛାଡ଼ି ମୁଁ ରହିପାରିବିନାହିଁ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦୟାକରି ଏହାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅ, କାରଣ ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ରହିପାରିବିନାହିଁ।
ସୁତୋ ଧର୍ମପରୋ ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ମମ ମହାଯଶାଃ । ଶଶବିନ୍ଦୁରିତି ଖ୍ଯାତଃ ସ ମେ ରାଜ୍ଯଂ ପ୍ରପତ୍ସ୍ଯତେ ।। ୭.୮୯.
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋର ବଡ଼ ପୁଅ, ଯିଏ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଏବଂ ଶଶବିନ୍ଦୁ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେ ମୋ ରାଜ୍ୟ ଅଧିକାର କରିବ।
ନ ହି ଶକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ହିତ୍ଵା ଭୃତ୍ଯଦାରାନ୍ସୁଖାନ୍ଵିତାନ୍ । ପ୍ରତିଵକ୍ତୁଂ ମହାତେଜଃ କିଞ୍ଚିଦପ୍ଯଶୁଭଂ ଵଚଃ ।। ୭.୮୯.
ମୁଁ ମୋ ଭକ୍ତ ଦାସ ଓ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଛାଡ଼ି, କୌଣସି କଠୋର କଥା କହିପାରିବିନାହିଁ, ହେ ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ତଥା ବ୍ରୁଵତି ରାଜେନ୍ଦ୍ରେ ବୁଧଃ ପରମମଦ୍ଭୁତମ୍ । ସାନ୍ତ୍ଵପୂର୍ଵମଥୋଵାଚ ଵାସସ୍ତ ଇହ ରୋଚତାମ୍ ।। ୭.୮୯.
ରାଜା ଏପରି କହିବା ପରେ, ବୁଧ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ସାନ୍ତ୍ୱନାଦାୟକ କଥାରେ କହିଲେ, 'ଏଠାରେ ତୁମର ବାସ ଭଲ ଲାଗୁ।'
ନ ସନ୍ତାପସ୍ତ୍ଵଯା କାର୍ଯଃ କାର୍ଦମେଯ ମହାବଲ । ସଂଵତ୍ସରୋଷିତସ୍ଯେହ କାରଯିଷ୍ଯାମି ତେ ହିତମ୍ ।। ୭.୮୯.
ତୁମେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଦରକାର ନାହିଁ, ହେ କାର୍ଦ୍ଦମଙ୍କ ପୁଅ, ତୁମେ ଏଠାରେ ଏକ ବର୍ଷ ରହିଲେ, ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଭଲ କାମ କରିଦେବି।
ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ବୁଧସ୍ଯାକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମଣଃ । ଵାସାଯ ଵିଦଧେ ବୁଦ୍ଧିଂ ଯଦୁକ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନା ।। ୭.୮୯.
ବୁଧଙ୍କ ନିର୍ମଳ କାର୍ଯ୍ୟର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ କହିବା ଅନୁଯାୟୀ ଏଠାରେ ରହିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ।
ମାସଂ ସ ସ୍ତ୍ରୀ ତଦା ଭୂତ୍ଵା ରମଯତ୍ଯନିଶଂ ଶୁଦା । ମାସଂ ପୁରୁଷଭାଵେନ ଧର୍ମବୁଦ୍ଧିଂ ଚକାର ସଃ ।। ୭.୮୯.
ତାପରେ, ଏକ ମାସ ଯାଏଁ ସେ ଜଣେ ଜଣା ହୋଇ ସେଠାରେ ସଦା ଆନନ୍ଦ ଦେଲେ; ଆଉ ଏକ ମାସ ପୁରୁଷ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଧର୍ମରେ ମନ ଲଗାଇଲେ।
ତତଃ ସା ନଵମେ ମାସି ଇଲା ସୋମସୁତାତ୍ସୁତମ୍ । ଜନଯାମାସ ସୁଶ୍ରୋଣୀ ପୁରୂରଵସମୂର୍ଜିତମ୍ ।। ୭.୮୯.
ତାପରେ ନବମ ମାସରେ, ସୁନ୍ଦର କଟିଯୁକ୍ତ ଇଲା, ସୋମଙ୍କ ପୁଅଠାରୁ ଏକ ପୁଅ, ପୁରୁରବାସ ନାମକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସନ୍ତାନକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
ଜାତମାତ୍ରଂ ତୁ ସୁଶ୍ରୋଣୀ ପିତୁର୍ହସ୍ତେ ନ୍ଯଵେଶଯତ୍ । ବୁଧସ୍ଯ ସମଵର୍ଣଭମିଲା ପୁତ୍ରଂ ମହାବଲମ୍ ।। ୭.୮୯.
ସେଇ ସୁନ୍ଦର କଟିଯୁକ୍ତ ଇଲା, ଜନ୍ମ ହେଉଥିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅ, ଯିଏ ବୁଧଙ୍କ ପରି ରଙ୍ଗରେ ଥିଲେ, ପିତାଙ୍କ ହାତରେ ଦେଲେ।
ବୁଧସ୍ତୁ ପୁରୁଷୀଭୂତଂ ସ ଵୈ ସଂଵତ୍ସରାନ୍ତରମ୍ । କଥାଭୀ ରମଯାମାସ ଧର୍ମଯୁକ୍ତାଭିରାତ୍ମଵାନ୍ ।। ୭.୮୯.
ଏବଂ ବୁଧ, ନିଜକୁ ସଂଯମ କରି, ପୁରୁଷ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ତାଙ୍କୁ ଏକ ବର୍ଷ ଧରି ଧର୍ମମୟ କଥା କହି ଆନନ୍ଦ ଦେଲେ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦୁତ୍ତରକାଣ୍ଡେ ଏକୋନନଵତିତମଃ ସର୍ଗଃ
ଏଭଳି ମହାମୂଲ୍ୟ ଓ ପୌରାଣିକ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଏକାନବତିତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
ତଥୋକ୍ତଵତି ରାମେ ତୁ ତସ୍ଯ ଜନ୍ମ ତଦଦ୍ଭୁତମ୍ । ଉଵାଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଭୂଯୋ ଭରତଶ୍ଚ ମହାଯଶାଃ ।। ୭.୯୦.
ରାମଙ୍କର ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ କହିବା ପରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭରତ ପୁଣିଥରେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ଇଲା ସା ସୋମପୁତ୍ରସ୍ଯ ସଂଵତ୍ସରମଥୋଷିତା । ଅକରୋତ୍କିଂ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ତତ୍ତ୍ଵଂ ଶଂସିତୁମର୍ହସି ।। ୭.୯୦.
ହେ ମହାନୁଭାବ, ଏଇଲା ଯିଏ ସୋମପୁତ୍ର ସହିତ ଏକ ବର୍ଷ ରହିଥିଲେ, ସେ କଣ କଲେ? ଆପଣ ଆମକୁ ସତ୍ୟ କଥା କହିବେ।
ତଯୋସ୍ତଦ୍ଵାକ୍ଯମାଧୁର୍ଯଂ ନିଶମ୍ଯ ପରିପୃଚ୍ଛତୋଃ । ରାମଃ ପୁନରୁଵାଚେମାଂ ପ୍ରଜାପତିସୁତେ କଥାମ୍ ।। ୭.୯୦.
ତାଙ୍କ ଦୁଇଝଣଙ୍କର ମିଠା କଥା ଓ ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ରାମ ପୁଣିଥରେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ କନ୍ୟାଙ୍କର କଥା କହିଲେ।
ପୁରୁଷତ୍ଵଂ ଗତେ ଶୂରେ ବୁଧଃ ପରମବୁଦ୍ଧିମାନ୍ । ସଂଵର୍ତଂ ପରମୋଦାରମାଜୁହାଵ ମହାଯଶାଃ ।। ୭.୯୦.
ଶୂର ବ୍ୟକ୍ତି ପୁନି ପୁରୁଷ ରୂପ ମିଳିବା ପରେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୁଧ ମହାନ ସଂବର୍ତ୍ତଙ୍କୁ ଡାକିଲେ।
ଚ୍ଯଵନଂ ଭୃଗୁପୁତ୍ରଂ ଚ ମୁନିଂ ଚାରିଷ୍ଟନେମିନମ୍ । ପ୍ରମୋଦନଂ ମୋଦକରଂ ତତୋ ଦୁର୍ଵାସସଂ ମୁନିମ୍ ।। ୭.୯୦.
ସେ ଏହି ସମୟରେ ଭୃଗୁପୁତ୍ର ଚ୍ୟବନ, ଋଷି ଅରିଷ୍ଟନେମି, ପ୍ରମୋଦନ, ମୋଦକର ଓ ପରେ ଦୁର୍ବାସା ମୁନିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଡାକିଲେ।
ଏତାନ୍ସର୍ଵାନ୍ସମାନୀଯ ଵାକ୍ଯଜ୍ଞସ୍ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶନଃ । ଉଵାଚ ସର୍ଵାନ୍ସୁହୃଦୋ ଧୈର୍ଯେଣ ସୁସମାହିତାନ୍ ।। ୭.୯୦.
ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ, ଯେଉଁମାନେ ଶବ୍ଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ସତ୍ୟ ଦେଖିପାରନ୍ତି, ଏକଠା କରି, ବୁଧ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଥିବା ମିତ୍ରମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
ଅଯଂ ରାଜା ମହାବାହୁଃ କର୍ଦମସ୍ଯ ଇଲଃ ସୁତଃ । ଜାନୀତୈନଂ ଯଥାଭୂତଂ ଶ୍ରେଯୋ ହ୍ଯତ୍ର ଵିଧୀଯତାମ୍ ।। ୭.୯୦.
ଏହି ରାଜା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ ଥିବା, କର୍ଦ୍ଦମଙ୍କ ପୁତ୍ର ଏଇଲା; ଏହାକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତୁ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯାହା ଭଲ, ସେହି କାମ କରାଯାଉ।
ତେଷାଂ ସଂଵଦତାମେଵ ତମାଶ୍ରମମୁପାଗମତ୍ । କର୍ଦମସ୍ତୁ ମହାତେଜା ଦ୍ଵିଜୈଃ ସହ ମହାତ୍ମଭିଃ ।। ୭.୯୦.
ସେମାନେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିବାବେଳେ, ମହାତେଜସ୍ବୀ କର୍ଦ୍ଦମ ମହାନ ଋଷିମାନେ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସହିତ ସେଇ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଲେ।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯଶ୍ଚ କ୍ରତୁଶ୍ଚୈଵ ଵଷଟ୍କାରସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଓଙ୍କାରଶ୍ଚ ମହାତେଜାସ୍ତମାଶ୍ରମମୁପାଗମତ୍ ।। ୭.୯୦.
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, କ୍ରତୁ, ବଷଟ୍କାର ଓ ମହାତେଜସ୍ବୀ ଓଁକାର ମଧ୍ୟ ସେଇ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଲେ।
ତେ ସର୍ଵେ ହୃଷ୍ଟମନସଃ ପରସ୍ପରସମାଗମେ । ହିତୈଷିଣୋ ବାଲ୍ହିପତେଃ ପୃଥଗ୍ଵାକ୍ଯାନ୍ଯଥାବ୍ରୁଵନ୍ ।। ୭.୯୦.
ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହୋଇ ଏକାପରେ ଏକ ମିଳିବାରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଓ ବାହ୍ଲିକ ନାଥଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ କଥା କହିଲେ।
କର୍ଦମସ୍ତ୍ଵବ୍ରଵୀଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ସୁତାର୍ଥଂ ପରମଂ ହିତମ୍ । ଦ୍ଵିଜାଃ ଶୃଣୁତ ମଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଯଚ୍ଛ୍ରେଯଃ ପାର୍ଥିଵସ୍ଯ ହି ।। ୭.୯୦.
ତାପରେ କର୍ଦ୍ଦମ ତାଙ୍କ ପୁଅ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉପକାରୀ କଥା କହିଲେ: 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମୋର କଥା ଶୁଣ, ଏହି ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଯାହା ଭଲ, ସେହି କଥା କହୁଛି।'
ନାନ୍ଯଂ ପଶ୍ଯାମି ଭୈଷଜ୍ଯମନ୍ତରା ଵୃଷଭଧ୍ଵଜମ୍ । ନାଶ୍ଵମେଧାତ୍ପରୋ ଯଜ୍ଞଃ ପ୍ରିଯଶ୍ଚୈଵ ମହାତ୍ମନଃ । ତସ୍ମାଦ୍ଯଜାମହେ ସର୍ଵେ ପାର୍ଥିଵାର୍ଥେ ଦୁରାସଦମ୍ ।। ୭.୯୦.
ମୁଁ ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ଭଗବାନ୍ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ଦେଖୁନି; ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଠାରୁ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ନାହିଁ ଓ ଏହା ମହାନ୍ତିଙ୍କ ପ୍ରିୟ; ସେଥିପାଇଁ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହି କଠିନ ଯଜ୍ଞ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ କରିବା।