ଇତ୍ଯେଵଂ ଵିଵିଧୈସ୍ତୈସ୍ତୈରନ୍ଯପାର୍ଥିଵଦୁର୍ଲଭୈଃ। ଶିଷ୍ଟୈରପରିମେଯୈଶ୍ଚ ଲୋକେ ଲୋକୋତ୍ତରୈର୍ଗୁଣୈଃ
ଏପରି ଅନ୍ୟ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ, ଅପାର ଓ ଲୋକକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଅନେକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣରେ,
ତଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ତଦା ରାଜା ଯୁକ୍ତଂ ସମୁଦିତୈର୍ଗୁଣୈଃ। ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ସଚିଵୈଃ ସାର୍ଧଂ ଯୌଵରାଜ୍ଯମମନ୍ଯତ
ତାଙ୍କୁ ଏପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ଦେଖି, ରାଜା ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ଆଲୋଚନା କରି, ଯୌବରାଜ୍ୟ ଦେବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ।
ଦିଵ୍ଯନ୍ତରିକ୍ଷେ ଭୂମୌ ଚ ଘୋରମୁତ୍ପାତଜଂ ଭଯମ୍। ସଂଚଚକ୍ଷେଽଥ ମେଧାଵୀ ଶରୀରେ ଚାତ୍ମନୋ ଜରାମ୍
ତାପରେ ସେ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ରାଜା ଆକାଶ, ମଧ୍ୟାକାଶ ଓ ପୃଥିବୀରେ ଭୟଙ୍କର ଅପଶକୁନ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ନିଜ ଶରୀରରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଚିହ୍ନ ଅନୁଭବ କଲେ।
ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରାନନସ୍ଯାଥ ଶୋକାପନୁଦମାତ୍ମନଃ। ଲୋକେ ରାମସ୍ଯ ବୁବୁଧେ ସମ୍ପ୍ରିଯତ୍ଵଂ ମହାତ୍ମନଃ
ସେ ଏହା ମଧ୍ୟ ବୁଝିଲେ ଯେ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମୁହଁ ଥିବା, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିବା ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଭଲପାଆନ୍ତି।
ଆତ୍ମନଶ୍ଚ ପ୍ରଜାନାଂ ଚ ଶ୍ରେଯସେ ଚ ପ୍ରିଯେଣ ଚ। ପ୍ରାପ୍ତେ କାଲେ ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ଭକ୍ତ୍ଯା ତ୍ଵରିତଵାନ୍ ନୃପଃ
ନିଜ ଓ ପ୍ରଜାଙ୍କ ଭଲପାଇଁ, ଏବଂ ଉଚିତ ସମୟ ଆସିବା ପରେ, ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଭକ୍ତି ଓ ସ୍ନେହରେ ଦ୍ରୁତ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ।
ନାନାନଗରଵାସ୍ତଵ୍ଯାନ୍ ପୃଥଗ୍ଜାନପଦାନପି। ସମାନିନାଯ ମେଦିନ୍ଯାଂ ପ୍ରଧାନାନ୍ ପୃଥିଵୀପତିଃ
ପୃଥିବୀର ମାଲିକ ନାନା ସହର ଓ ଅଲଗା ଅଞ୍ଚଳର ମୁଖ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ଡାକିଲେ।
ତାନ୍ ଵେଶ୍ମନାନାଭରଣୈର୍ଯଥାର୍ହଂ ପ୍ରତିପୂଜିତାନ୍। ଦଦର୍ଶାଲଂକୃତୋ ରାଜା ପ୍ରଜାପତିରିଵ ପ୍ରଜାଃ
ସେଇ ମୁଖ୍ୟମାନେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଓ ଉପହାର ପାଇଁ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଦର ସହିତ ଗ୍ରହଣ କରାଗଲେ, ଯେପରି ଜଣେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଆଦର କରନ୍ତି।
ନ ତୁ କେକଯରାଜାନଂ ଜନକଂ ଵା ନରାଧିପଃ। ତ୍ଵରଯା ଚାନଯାମାସ ପଶ୍ଚାତ୍ତୌ ଶ୍ରୋଷ୍ଯତଃ ପ୍ରିଯମ୍
ତେବେ, ରାଜା ତାଙ୍କ ତ୍ୱରାରେ କେକୟ ରାଜା କିମ୍ବା ଜନକଙ୍କୁ ଡାକିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନେ ପରେ ସୁଭବାର୍ତ୍ତା ଶୁଣିବେ।
ଅଥୋପଵିଷ୍ଟେ ନୃପତୌ ତସ୍ମିନ୍ ପରପୁରାର୍ଦନେ। ତତଃ ପ୍ରଵିଵିଶୁଃ ଶେଷା ରାଜାନୋ ଲୋକସମ୍ମତାଃ
ଯେତେବେଳେ ଶତ୍ରୁନଗର ଜୟ କରିଥିବା ରାଜା ନିଜ ସିଂହାସନରେ ବସିଲେ, ତାପରେ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜାମାନେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଅଥ ରାଜଵିତୀର୍ଣେଷୁ ଵିଵିଧେଷ୍ଵାସନେଷୁ ଚ। ରାଜାନମେଵାଭିମୁଖା ନିଷେଦୁର୍ନିଯତା ନୃପାଃ
ପରେ ରାଜା ନିଜେ ବିଭିନ୍ନ ଆସନ ବଣ୍ଟନ କରିବା ପରେ, ଆସିଥିବା ରାଜାମାନେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କୁ ସାମ୍ନା କରି ବସିଲେ।
ସ ଲବ୍ଧମାନୈର୍ଵିନଯାନ୍ଵିତୈର୍ନୃପୈଃ ପୁରାଲଯୈର୍ଜାନପଦୈଶ୍ଚ ମାନଵୈଃ। ଉପୋପଵିଷ୍ଟୈର୍ନୃପତିର୍ଵୃତୋ ବଭୌ ସହସ୍ରଚକ୍ଷୁର୍ଭଗଵାନିଵାମରୈଃ
ସମ୍ମାନିତ ଓ ଶିଷ୍ଟ ରାଜା, ସହର ଓ ଗ୍ରାମର ଲୋକମାନେ ଚାରିପାଖରେ ବସିଥିବା ବେଳେ, ସେ ରାଜା ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଯେପରି ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଭଗବାନ୍ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଳଂକୃତ।
thumb|ଦ୍ଵିତୀଯଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ। ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତଃ ପରିଷଦଂ ସର୍ଵାମାମନ୍ତ୍ର୍ଯ ଵସୁଧାଧିପଃ। ହିତମୁଦ୍ଧର୍ଷଣଂ ଚୈଵମୁଵାଚ ପ୍ରଥିତଂ ଵଚଃ
ତାପରେ ପୃଥିବୀର ମାଲିକ ସମସ୍ତ ସଭ୍ୟଙ୍କୁ ଡାକି, ଭଲ ଓ ଉତ୍ସାହବର୍ଦ୍ଧକ ଯେଉଁ କଥା ସମସ୍ତେ ଜାଣନ୍ତି, ତାହା କହିଲେ।
ରାଜଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତେନ କାନ୍ତେନାନୁପମେନ ଚ। ଉଵାଚ ରସଯୁକ୍ତେନ ସ୍ଵରେଣ ନୃପତିର୍ନୃପାନ୍
ରାଜା ରାଜସ୍ୱ ଗୁଣ, ଆକର୍ଷଣ ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦାରେ ଭରିଥିବା ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ଵିଦିତଂ ଭଵତାମେତଦ୍ ଯଥା ମେ ରାଜ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍। ପୂର୍ଵକୈର୍ମମ ରାଜେନ୍ଦ୍ରୈଃ ସୁତଵତ୍ ପରିପାଲିତମ୍
ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତେ ଜାଣନ୍ତି, ମୋର ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରାଜ୍ୟ ପୂର୍ବପୁରୁଷ ରାଜାମାନେ ପୁଅ ପରି ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ।
ସୋଽହମିକ୍ଷ୍ଵାକୁଭିଃ ସର୍ଵୈର୍ନରେନ୍ଦ୍ରୈଃ ପ୍ରତିପାଲିତମ୍। ଶ୍ରେଯସା ଯୋକ୍ତୁମିଚ୍ଛାମି ସୁଖାର୍ହମଖିଲଂ ଜଗତ୍
ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ଯେପରି ଏହି ସଂସାରକୁ ଭଲ ଭାବେ ଚଳାଇଛନ୍ତି, ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭଲ ଓ ସୁଖ ପାଇଁ ଉତ୍ସର୍ଗ କରିବାକୁ ଚାହେଁ।
ମଯାପ୍ଯାଚରିତଂ ପୂର୍ଵୈଃ ପନ୍ଥାନମନୁଗଚ୍ଛତା। ପ୍ରଜା ନିତ୍ଯମନିଦ୍ରେଣ ଯଥାଶକ୍ତ୍ଯଭିରକ୍ଷିତାଃ
ମୁଁ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବଜମାନେ ଦେଖାଇଦେଇଥିବା ପଥ ଅନୁସରି, ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଏବଂ ଜାଗ୍ରତ ରହି ସଦା ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଛି।
ଇଦଂ ଶରୀରଂ କୃତ୍ସ୍ନସ୍ଯ ଲୋକସ୍ଯ ଚରତା ହିତମ୍। ପାଣ୍ଡୁରସ୍ଯାତପତ୍ରସ୍ଯ ଚ୍ଛାଯାଯାଂ ଜରିତଂ ମଯା
ସମସ୍ତ ଜଗତର ଭଲ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ସମୟରେ, ଏହି ଶରୀର ଧଳା ଛତାର ଛାୟା ତଳେ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି।
ପ୍ରାପ୍ଯ ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ବହୂନ୍ଯାଯୂଂଷି ଜୀଵତଃ। ଜୀର୍ଣସ୍ଯାସ୍ଯ ଶରୀରସ୍ଯ ଵିଶ୍ରାନ୍ତିମଭିରୋଚଯେ
ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ବଞ୍ଚି, ଏବେ ଏହି ଶରୀର ଜରାଜୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯିବା ପରେ, ମୁଁ ବିଶ୍ରାମ ଚାହେଁ।
ରାଜପ୍ରଭାଵଜୁଷ୍ଟାଂ ଚ ଦୁର୍ଵହାମଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ। ପରିଶ୍ରାନ୍ତୋଽସ୍ମି ଲୋକସ୍ଯ ଗୁର୍ଵୀଂ ଧର୍ମଧୁରଂ ଵହନ୍
ରାଜାଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟ ଏହି ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ତଃକାମନା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିନଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଏହା ଭାରୀ ଅସୁବିଧାଜନକ। ଧର୍ମର ଏହି ଭାର ଉଠାଇ ମୁଁ ଏବେ କ୍ଲାନ୍ତ।
ସୋଽହଂ ଵିଶ୍ରାମମିଚ୍ଛାମି ପୁତ୍ରଂ କୃତ୍ଵା ପ୍ରଜାହିତେ। ସଂନିକୃଷ୍ଟାନିମାନ୍ ସର୍ଵାନନୁମାନ୍ଯ ଦ୍ଵିଜର୍ଷଭାନ୍
ଏହିପରି, ମୁଁ ଚାହେଁ ଯେ, ପୁଅକୁ ରାଜ୍ୟର ଉପକାର ପାଇଁ ରାଜସିଂହାସନରେ ବସାଇ, ଏଠାରେ ଆସିଥିବା ସମସ୍ତ ଗୁଣୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କରି, ଏବେ ବିଶ୍ରାମ ନେବି।
ଅନୁଜାତୋ ହି ମାଂ ସର୍ଵୈର୍ଗୁଣୈଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ମମାତ୍ମଜଃ। ପୁରନ୍ଦରସମୋ ଵୀର୍ଯେ ରାମଃ ପରପୁରଂଜଯଃ
ମୋ ପୁଅ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ମୋଠାରୁ ଉତ୍ତମ, ଶକ୍ତିରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ, ଶତ୍ରୁ ରାଜ୍ୟକୁ ଜିତିପାରିଥିବା ରାମ ଜନ୍ମିଛି।
ତଂ ଚନ୍ଦ୍ରମିଵ ପୁଷ୍ଯେଣ ଯୁକ୍ତଂ ଧର୍ମଭୃତାଂ ଵରମ୍। ଯୌଵରାଜ୍ଯେ ନିଯୋକ୍ତାସ୍ମି ପ୍ରାତଃ ପୁରୁଷପୁଙ୍ଗଵମ୍
ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ସହ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଯୋଗ ହୋଇଥିବା, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ ରାମଙ୍କୁ ମୁଁ କାଲି ସକାଳେ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବି।
ଅନୁରୂପଃ ସ ଵୋ ନାଥୋ ଲକ୍ଷ୍ମୀଵାଁଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମଣାଗ୍ରଜଃ। ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମପି ନାଥେନ ଯେନ ସ୍ଯାନ୍ନାଥଵତ୍ତରମ୍
ଲକ୍ଷ୍ମୀରେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ ରାମ ତୁମମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯଥାଯଥିକ ନାଥ; ତାଙ୍କ ଶାସନରେ ତିନି ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ସୁରକ୍ଷିତ ହେବ।
ଅନେନ ଶ୍ରେଯସା ସଦ୍ଯଃ ସଂଯୋକ୍ଷ୍ଯେଽହମିମାଂ ମହୀମ୍। ଗତକ୍ଲେଶୋ ଭଵିଷ୍ଯାମି ସୁତେ ତସ୍ମିନ୍ ନିଵେଶ୍ଯ ଵୈ
ଏହି ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏହି ଭୂମିକୁ ଶ୍ରେୟସ୍ ଦେଇ ଏକତ୍ର କରିବି, ଏବଂ ପୁଅକୁ ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଇ, ମୁଁ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହେବି।
ଯଦିଦଂ ମେଽନୁରୂପାର୍ଥଂ ମଯା ସାଧୁ ସୁମନ୍ତ୍ରିତମ୍। ଭଵନ୍ତୋ ମେଽନୁମନ୍ଯନ୍ତାଂ କଥଂ ଵା କରଵାଣ୍ଯହମ୍
ମୋର ଏହି ଉପାୟ ଯଦି ତୁମମାନଙ୍କୁ ଭଲ ଲାଗେ, ତେବେ ଏହାକୁ ଅନୁମୋଦନ କର; ନାହିଁ ହେଲେ, ମୁଁ କିପରି କରିବି ସେ କହ।
ଯଦ୍ଯପ୍ଯେଷା ମମ ପ୍ରୀତିର୍ହିତମନ୍ଯଦ୍ ଵିଚିନ୍ତ୍ଯତାମ୍। ଅନ୍ଯା ମଧ୍ଯସ୍ଥଚିନ୍ତା ତୁ ଵିମର୍ଦାଭ୍ଯଧିକୋଦଯା
ଯଦିଓ ଏହା ମୋର ଇଚ୍ଛା, ତଥାପି ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପକାରୀ ଉପାୟ ବି ଚିନ୍ତା କର; କାରଣ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଆଲୋଚନା ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଉତ୍ତମ ସମାଧାନ ଦେଇଥାଏ।
ଇତି ବ୍ରୁଵନ୍ତଂ ମୁଦିତାଃ ପ୍ରତ୍ଯନନ୍ଦନ୍ ନୃପା ନୃପମ୍। ଵୃଷ୍ଟିମନ୍ତଂ ମହାମେଘଂ ନର୍ଦନ୍ତ ଇଵ ବର୍ହିଣଃ
ଏପରି କହିବାପରେ, ରାଜାଙ୍କୁ ଶୁଣି ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଉତ୍ସାହିତ ହେଲେ, ବର୍ଷା ଭରା ମେଘକୁ ଦେଖି ନାଚୁଥିବା ମୟୂରମାନେ ପରି।
ସ୍ନିଗ୍ଧୋଽନୁନାଦଃ ସଂଜଜ୍ଞେ ତତୋ ହର୍ଷସମୀରିତଃ। ଜନୌଘୋଦ୍ଘୁଷ୍ଟସଂନାଦୋ ମେଦିନୀଂ କମ୍ପଯନ୍ନିଵ
ତାପରେ ଏକ ମୃଦୁ, ଅନୁମୋଦନା ଭରା ଶବ୍ଦ ଉପଜିଲା, ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଗୁଞ୍ଜି, ଭୂମିକୁ କମ୍ପିଉଥିବା ପରି ଲାଗିଲା।
ତସ୍ଯ ଧର୍ମାର୍ଥଵିଦୁଷୋ ଭାଵମାଜ୍ଞାଯ ସର୍ଵଶଃ। ବ୍ରାହ୍ମଣା ବଲମୁଖ୍ଯାଶ୍ଚ ପୌରଜାନପଦୈଃ ସହ
ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥରେ ଜଣା ରାଜାଙ୍କ ଭାବକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବୁଝି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସେନାପତିମାନେ, ପୌର ଓ ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ସହିତ,