ଅର୍ଧସ୍ଯ ଦେଵୋ ଵରଦୋ ଵରାର୍ଧସ୍ଯ ତଵ ହ୍ଯହମ୍ । ତସ୍ମାଦର୍ଧଂ ଗୃହାଣ ତ୍ଵଂ ସ୍ତ୍ରୀପୁଂସୋର୍ଯାଵଦିଚ୍ଛସି ।। ୭.୮୭.
ଭଗବାନ ତୁମ ଅର୍ଦ୍ଧ ଅଂଶରେ ଦୟା କରନ୍ତି, ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଅର୍ଦ୍ଧ ଅଂଶରେ; ତେଣୁ ତୁମେ ଯେଉଁ ଅଂଶ ଚାହୁଁଛ, ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ଜଣାଣୀ, ତାହା ନିଅ।
ତଦଦ୍ଭୁତତରଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦେଵ୍ଯା ଵରମନୁତ୍ତମମ୍ । ସମ୍ପ୍ରହୃଷ୍ଟମନା ଭୂତ୍ଵା ରାଜା ଵାକ୍ଯମଥାବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୭.୮୭.
ଦେବୀଙ୍କ ମୁହଁରୁ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୟା ଶୁଣି, ରାଜା ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଇ, ଏପରି କହିଲେ—
ଯଦି ଦେଵି ପ୍ରସନ୍ନା ମେ ରୂପେଣାପ୍ରତିମା ଭୁଵି । ମାସଂ ସ୍ତ୍ରୀତ୍ଵମୁପାସିତ୍ଵା ମାସଂ ସ୍ଯାଂ ପୁରୁଷଃ ପୁନଃ ।। ୭.୮୭.
ଯଦି ଦେବୀ ମୋପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ, ଏ ପୃଥିବୀରେ ତୁମ ରୂପକୁ କିଏ ତୁଳନା କରିପାରିବ? ମୁଁ ଏକ ମାସ ଜଣାଣୀ ରହି, ପୁଣି ଏକ ମାସ ପୁରୁଷ ହେବାକୁ ଚାହେଁ।
ଈପ୍ସିତଂ ତସ୍ଯ ଵିଜ୍ଞାଯ ଦେଵୀ ସୁରୁଚିରାନନା । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଶୁଭଂ ଵାକ୍ଯମେଵମେଵ ଭଵିଷ୍ଯତି ।। ୭.୮୭.
ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଜାଣି, ସୁନ୍ଦର ମୁହଁ ଥିବା ଦେବୀ ଶୁଭ ବାକ୍ୟ କହିଲେ— 'ଏହିପରି ହେବ।'
ରାଜନ୍ପୁରୁଷଭୂତସ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ତ୍ରୀଭାଵଂ ନ ସ୍ମରିଷ୍ଯସି । ସ୍ତ୍ରୀଭୂତଶ୍ଚ ପରଂ ମାସଂ ନ ସ୍ମରିଷ୍ଯସି ପୌରୁଷମ୍ ।। ୭.୮୭.
ହେ ରାଜା, ତୁମେ ପୁରୁଷ ହେବାବେଳେ ତୁମର ଜଣାଣୀ ଅବସ୍ଥାକୁ ମନେ ପକାଇବେ ନାହିଁ; ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଏକ ମାସ ପାଇଁ ଜଣାଣୀ ହେବ, ସେତେବେଳେ ପୁରୁଷ ଥିବା କଥା ମନେ ପକାଇବେ ନାହିଁ।
ଏଵଂ ସ ରାଜା ପୁରୁଷୋ ମାସଂ ଭୂତ୍ଵାଥ କାର୍ଦମିଃ । ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯସୁନ୍ଦରୀ ନାରୀ ମାସମେକମିଲା ଽଭଵତ୍ ।। ୭.୮୭.
ଏଭଳି ଭାବରେ, ସେ ରାଜା ଏକ ମାସ ପାଇଁ ପୁରୁଷ ହେଲେ, ଏବଂ ପୁନି କାର୍ଦ୍ଦମିଙ୍କ ବଂଶଜ, ତାପରେ ଏକ ମାସ ପାଇଁ ତିନି ଲୋକର ସବୁଠାରୁ ସୁନ୍ଦରୀ ଜଣାଣୀ ହେଲେ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦୁତ୍ତରକାଣ୍ଡେ ସପ୍ତାଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ
ଏହିପରି ଆଦିକବି ଶ୍ରୀମତ୍ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରଚିତ ପବିତ୍ର ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ସତାଶୀତିତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
ତାଂ କଥାମିଲସମ୍ବଦ୍ଧାଂ ରାମେଣ ସମୁଦୀରିତାମ୍ । ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଭରତଶ୍ଚୈଵ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପରମଵିସ୍ମିତୌ ।। ୭.୮୮.
ଏଇ ଇଳାଙ୍କ କଥା ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଭରତ ଦୁହେଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ।
ତୌ ରାମଂ ପ୍ରାଞ୍ଜଲୀ ଭୂତ୍ଵା ତସ୍ଯ ରାଜ୍ଞୋ ମହାତ୍ମନଃ । ଵିସ୍ତରଂ ତସ୍ଯ ଭାଵସ୍ଯ ତଦା ପପ୍ରଚ୍ଛତୁଃ ପୁନଃ ।। ୭.୮୮.
ସେମାନେ ହାତ ଜୋଡି ମହାତ୍ମା ରାଜା ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ସେ ଘଟଣାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣୀ ପୁନିଥରେ ପଚାରିଲେ।
କଥଂ ସ ରାଜା ସ୍ତ୍ରୀଭୂତୋ ଵର୍ତଯାମାସ ଦୁର୍ଗତିଃ । ପୁରୁଷଃ ସ ଯଦା ଭୂତଃ କାଂ ଵୃତ୍ତିଂ ଵର୍ତଯତ୍ଯସୌ ।। ୭.୮୮.
ସେ ରାଜା ଯେତେବେଳେ ଜଣାଣୀ ହେଲେ, କେମିତି ଦୁଃଖ ସହିଲେ? ଏବଂ ପୁରୁଷ ହେବାବେଳେ କେମିତି ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିଲେ?
ତଯୋସ୍ତଦ୍ଭାଷିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୌତୂହଲସମନ୍ଵିତମ୍ । କଥଯାମାସ କାକୁତ୍ସ୍ଥସ୍ତସ୍ଯ ରାଜ୍ଞୋ ଯଥାଗତମ୍ ।। ୭.୮୮.
ସେମାନଙ୍କ ଉତ୍ସୁକତାଭରା କଥା ଶୁଣି, କାକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ ସେ ରାଜାଙ୍କ ଘଟଣା ଯେପରି ଘଟିଥିଲା, ସେପରି କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତମେଵ ପ୍ରଥମଂ ମାସଂ ସ୍ତ୍ରୀଭୂତା ଲୋକସୁନ୍ଦରୀ । ତାଭିଃ ପରିଵୃତା ସ୍ତ୍ରୀଭିର୍ଯେ ଚ ପୂର୍ଵପଦାନୁଗାଃ ।। ୭.୮୮.
ପ୍ରଥମ ମାସରେ, ଇଳା ତିନି ଲୋକର ସୁନ୍ଦରୀ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ସହ ଥିବା ଅନ୍ୟ ଜଣାଣୀମାନେ ଓ ପୂର୍ବରୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବାମାନେ ସହିତ ରହିଲେ।
ତତ୍କାନନଂ ଵିଗାହ୍ଵାଶୁ ଵିଜହ୍ରେ ଲୋକସୁନ୍ଦରୀ । ଦ୍ରୁମଗୁଲ୍ମଲତାକୀର୍ଣଂ ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ପଦ୍ମଦଲେକ୍ଷଣା ।। ୭.୮୮.
ସେ ତିନି ଲୋକର ସୁନ୍ଦରୀ ଇଳା, ପଦ୍ମପତ୍ର ନୟନରେ, ଗଛ, ଝାଡ଼ି ଓ ଲତାରେ ଭରିଥିବା ସେଇ ଅରଣ୍ୟରେ ଦ୍ରୁତ ଚାଲି ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଵାହନାନି ଚ ସର୍ଵାଣି ସା ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଵୈ ସମନ୍ତତଃ । ପର୍ଵତାଭୋଗଵିଵରେ ତସ୍ମିନ୍ରେମେ ଇଲା ତଦା ।। ୭.୮୮.
ସେ ସମସ୍ତ ଯାନବାହନ ଛାଡ଼ି, ସେଠାରେ ପାହାଡ଼ର ଗୁହା ଭିତରେ ଇଳା ବିଶ୍ରାମ କଲେ।
ଅଥ ତସ୍ମିନ୍ଵନୋଦ୍ଦେଶେ ପର୍ଵତସ୍ଯାଵିଦୂରତଃ । ସରଃ ସୁରୁଚିରପ୍ରଖ୍ଯଂ ନାନାପକ୍ଷିଗଣୈର୍ଯୁତମ୍ ।। ୭.୮୮.
ତାହା ପରେ, ସେଇ ଅରଣ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ, ପାହାଡ଼ ନିକଟରେ, ଏକ ଅତି ଆକର୍ଷଣୀୟ ହ୍ରଦ ଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀମାନେ ରହୁଥିଲେ।
ଦଦର୍ଶ ସା ତ୍ଵିଲା ତସ୍ମିନ୍ବୁଧଂ ସୋମସୁତଂ ତଦା । ଜ୍ଵଲନ୍ତଂ ସ୍ଵେନ ଵପୁଷା ପୂର୍ଣସୋମମିଵୋଦିତମ୍ ।। ୭.୮୮.
ସେଠାରେ, ଇଳା ସୋମଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୁଧଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ନିଜ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଆକାଶରେ ଉଦିତ ହେବା ପରି ଲାଗୁଥିଲେ।
ତପନ୍ତଂ ଚ ତପସ୍ତୀଵ୍ରମମ୍ଭୋମଧ୍ଯେ ଦୁରାସଦମ୍ । ଯଶସ୍କରଂ କାମକରଂ କାରୁଣ୍ଯେ ପର୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍ ।। ୭.୮୮.
ସେ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ, ଯାଁଠାରେ ପହଞ୍ଚିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର, ସେ ଯଶ ଓ ଇଚ୍ଛାପୂରଣର ଉତ୍ସ ଏବଂ କରୁଣାରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଥିଲେ।
ସା ତଂ ଜଲାଶଯଂ ସର୍ଵଂ କ୍ଷୋଭଯାମାସ ଵିସ୍ମିତା । ସହଗୈଃ ପୂର୍ଵପୁରୁଷୈଃ ସ୍ତ୍ରୀଭୂତୈ ରଘୁନନ୍ଦନ ।। ୭.୮୮.
ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ, ଇଳା ତାଙ୍କ ସହ ଥିବା ଅନ୍ୟ ଜଣାଣୀମାନେ ସହିତ ସେଇ ସମସ୍ତ ହ୍ରଦକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କଲେ।
ବୁଧସ୍ତୁ ତାଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯୈଵ କାମବାଣଵଶଂ ଗତଃ । ନୋପଲେଭେ ତଦା ଽ ଽତ୍ମାନଂ ସଞ୍ଚଚାଲ ତଦା ଽ ଽମ୍ଭସି ।। ୭.୮୮.
ବୁଧ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, କାମବାଣରେ ବିଧ୍ଧ ହେଲେ; ସେହି ସମୟରେ ନିଜକୁ ଭୁଲିଗଲେ ଏବଂ ଜଳରେ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ।
ଇଲାଂ ନିରୀକ୍ଷମାଣସ୍ତୁ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯାଭ୍ଯଧିକାଂ ଶୁଭାମ୍ । ଚିନ୍ତାଂ ସମଭ୍ଯତିକ୍ରାମତ୍ କା ନ୍ଵିଯଂ ଦେଵତାଧିକା ।। ୭.୮୮.
ତିନି ଲୋକରୁ ଅଧିକ ସୁନ୍ଦର ଇଳାକୁ ଦେଖି, ବୁଧଙ୍କ ମନରେ ଏହି ଚିନ୍ତା ଆସିଲା: 'ଏ କିଏ, ଦେବୀମାନେଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବଡ଼?'
ନ ଦେଵୀଷୁ ନ ନାଗୀଷୁ ନାସୁରୀଷ୍ଵପ୍ସରଃସୁ ଚ । ଦୃଷ୍ଟପୂର୍ଵା ମଯା କାଚିଦ୍ରୂପେଣାନେନ ଶୋଭିତା ।। ୭.୮୮.
ମୁଁ ଦେବୀ, ନାଗିନୀ, ଅସୁରୀ କିମ୍ବା ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏପରି ରୂପରେ ଶୋଭିତ କାହାକୁ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବେ କେବେ ଦେଖିନଥିଲି।
ସଦୃଶୀଯଂ ମମ ଭଵେଦ୍ଯଦି ନାନ୍ଯପରିଗ୍ରହଃ । ଇତି ବୁଦ୍ଧିଂ ସମାସ୍ଥାଯ ଜଲାତ୍କୂଲମୁପାଗମତ୍ ।। ୭.୮୮.
'ଯଦି ଏଁଠି ଅନ୍ୟ କାହାର ସ୍ତ୍ରୀ ନୁହଁନ୍ତି, ତେବେ ଏ ମୋ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ହେବେ,' ଏଭଳି ଭାବି, ବୁଧ ଜଳରୁ ତୀରକୁ ଆସିଲେ।
ଆଶ୍ରମଂ ସମୁପାଗମ୍ଯ ତତସ୍ତାଃ ପ୍ରମଦୋତ୍ତମାଃ । ଶବ୍ଦାପଯତ ଧର୍ମାତ୍ମା ତାଶ୍ଚୈନଂ ଚ ଵଵନ୍ଦିରେ ।। ୭.୮୮.
ସେମାନେ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି, ଶ୍ରେଷ୍ଠା ନାରୀମାନେ ଶବ୍ଦ କରି ନିଜ ଉପସ୍ଥିତି ଜଣାଇଲେ । ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବୁଧଙ୍କୁ ସେମାନେ ସମ୍ମାନ କଲେ ।
ସ ତାଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଧର୍ମାତ୍ମା କସ୍ଯୈଷା ଲୋକସୁନ୍ଦରୀ । କିମର୍ଥମାଗତା ଚୈଵ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତ ମା ଚିରମ୍ ।। ୭.୮୮.
ସେ ଧର୍ମପରାୟଣ ବ୍ୟକ୍ତି ପଚାରିଲେ: 'ଏହି ଲୋକର ଶୋଭା କାହାର? ତୁମେ କାହିଁକି ଏଠାକୁ ଆସିଛ? ସବୁ କଥା ଦେରି ନକରି କୁହ ।'
ଶୁଭଂ ତୁ ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ମଧୁରଂ ମଧୁରାକ୍ଷରମ୍ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ୍ତ୍ରିଯଶ୍ଚ ତାଃ ସର୍ଵା ଊଚୁର୍ମଧୁରଯା ଗିରା ।। ୭.୮୮.
ତାଙ୍କର ଶୁଭ ଓ ମଧୁର କଥା ଶୁଣି, ସେ ସମସ୍ତ ନାରୀମାନେ ମଧୁର କଥାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ ।
ଅସ୍ମାକମେଷା ସୁଶ୍ରୋଣୀ ପ୍ରଭୁତ୍ଵେ ଵର୍ତତେ ସଦା । ଅପତିଃ କାନନାନ୍ତେଷୁ ସହାସ୍ମାଭିଶ୍ଚରତ୍ଯସୌ ।। ୭.୮୮.
'ଏହି ସୁନ୍ଦର କଟିବଳା ନାରୀ ସଦା ଆମ ଅଧୀନରେ ଅଛନ୍ତି; ସେ ଆମ ସହିତ କାନନ ଧାରରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର କୌଣସି ପତି ନାହିଁ ।'
ତଦ୍ଵାକ୍ଯମଵ୍ଯକ୍ତପଦଂ ତାସାଂ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ନିଶମ୍ଯ ଚ । ଵିଦ୍ଯାମାଵର୍ତନୀଂ ପୁଣ୍ଯାମାଵର୍ତଯତ ସ ଦ୍ଵିଜଃ ।। ୭.୮୮.
ସେମାନଙ୍କ ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥା ଶୁଣି, ସେ ଦ୍ୱିଜ ବୁଧ ପବିତ୍ର ମନ୍ତ୍ର ପଢିଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସବୁ ବୁଝିପାରିବେ ।
ସୋ ଽର୍ଥଂ ଵିଦିତ୍ଵା ସକଲଂ ତସ୍ଯ ରାଜ୍ଞୋ ଯଥାଗତମ୍ । ସର୍ଵା ଏଵ ସ୍ତ୍ରିଯସ୍ତାଶ୍ଚ ବଭାଷେ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵଃ ।। ୭.୮୮.
ସେ ସେଇ ରାଜାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଘଟଣା ବୁଝି, ସମସ୍ତ ନାରୀଙ୍କୁ ମହାମୁନି କଥା କହିଲେ ।
ଅତ୍ର କିମ୍ପୁରୁଷୀର୍ଭୂତ୍ଵା ଶୈଲରୋଧସି ଵତ୍ସ୍ଯଥ । ଆଵାସସ୍ତୁ ଗିରାଵସ୍ମିଞ୍ଛୀଘ୍ରମେଵ ଵିଧୀଯତାମ୍ ।। ୭.୮୮.
'ଏଠାରେ କିମ୍ପୁରୁଷୀ ହୋଇ, ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ ରୁହିବେ; ଏହି ପାହାଡ଼ରେ ଶୀଘ୍ର ଏକ ଘର ବନାଅ ।'
ମୂଲପତ୍ରଫଲୈଃ ସର୍ଵା ଵର୍ତଯିଷ୍ଯଥ ନିତ୍ଯଦା । ସ୍ତ୍ରିଯଃ କିମ୍ପୁରୁଷାନ୍ନାମ ଭର୍ତଽନ୍ସମୁପଲପ୍ସ୍ଯଥ ।। ୭.୮୮.
'ତୁମେ ସବୁବେଳେ ମୂଳ, ପତ୍ର ଓ ଫଳ ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବ; କିମ୍ପୁରୁଷୀ ନାମରେ ତୁମେ ପତି ପାଇବ ।'