ଯଚ୍ଚ କିଞ୍ଚନ ତତ୍ସର୍ଵଂ ନାରୀସଞ୍ଜ୍ଞଂ ବଭୂଵ ହ । ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ରାଜା ସ ଇଲଃ କର୍ଦମାତ୍ମଜଃ । ନିଘ୍ନନ୍ମୃଗସହସ୍ରାଣି ତଂ ଦେଶମୁପଚକ୍ରମେ ।। ୭.୮୭.
ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଯାହା କିଛି ଥିଲା, ସେସବୁ ଜଣାଣୀ ରୂପ ନେଇଲା; ଏହି ମଧ୍ୟରେ କର୍ଦ୍ଦମଙ୍କ ପୁଅ ରାଜା ଇଳା ହଜାର ହଜାର ପଶୁ ମାରି ସେ ଦେଶକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ସ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ୍ତ୍ରୀକୃତଂ ସର୍ଵଂ ସଵ୍ଯାଲମୃଗପକ୍ଷକମ୍ । ଆତ୍ମନଂ ସ୍ତ୍ରୀକୃତଂ ଚୈଵ ସାନୁଗଂ ରଘୁନନ୍ଦନ ।। ୭.୮୭.
ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁ ଜଣାଣୀ ହୋଇଯିବା ଦେଖି, ନିଜେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଣୀ ହୋଇଯିବାକୁ ଦେଖି, ରଘୁବଂଶୀ—
ତସ୍ଯ ଦୁଃଖଂ ମହଚ୍ଚାସୀଦ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଽ ଽତ୍ମାନଂ ତଥାଗତମ୍ । ଉମାପତେଶ୍ଚ ତତ୍କର୍ମ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତ୍ରାସମୁପାଗମତ୍ ।। ୭.୮୭.
ଏପରି ଦେଖି ତାଙ୍କ ମନରେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଆସିଲା; ଏହା ଉମାଙ୍କ ପତିଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି ବୁଝି ଭୟରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ତତୋ ଦେଵଂ ମହାତ୍ମାନଂ ଶିତିକଣ୍ଠଂ କପର୍ଦିନମ୍ । ଜଗାମ ଶରଣଂ ରାଜା ସଭୃତ୍ଯବଲଵାହନଃ ।। ୭.୮୭.
ତାପରେ ସେ ରାଜା, ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଦାସ, ସେନା ଓ ଯାନମାନେ ସହିତ, ବଡ଼ ଆତ୍ମା ବିଶାଳ ଜଟା ଓ ନୀଳ କଣ୍ଠ ଭଗବାନଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ।
ତତଃ ପ୍ରହସ୍ଯ ଵରଦଃ ସହ ଦେଵ୍ଯା ମହେଶ୍ଵରଃ । ପ୍ରଜାପତିସୁତଂ ଵାକ୍ଯମୁଵାଚ ଵରଦଃ ସ୍ଵଯମ୍ ।। ୭.୮୭.
ତାପରେ ଦୟାଳୁ ମହେଶ୍ୱର, ଦେବୀଙ୍କ ସହ ହସି, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ନିଜେ ଦୟା କରି କହିଲେ—
ଉତ୍ତିଷ୍ଠୋତ୍ତିଷ୍ଠ ରାଜର୍ଷେ କାର୍ଦମେଯ ମହାବଲ । ପୁରୁଷତ୍ଵମୃତେ ସୌମ୍ଯ ଵରଂ ଵରଯ ସୁଵ୍ରତ ।। ୭.୮୭.
ଉଠ, ଉଠ, ରାଜା ଋଷି, ବଳଶାଳୀ କର୍ଦ୍ଦମଙ୍କ ପୁଅ! ପୁରୁଷତ୍ୱ ଛାଡ଼ି, ମୃଦୁ ହୃଦୟ ଧାରଣ କରି, ଯେଉଁ ଦୟା ଚାହୁଁଛ, ତାହା ମାଗ।
ତତଃ ସ ରାଜା ଦୁଃଖାର୍ତଃ ପ୍ରତ୍ଯାଖ୍ଯାତୋ ମହାତ୍ମନା । ନ ଚ ଜଗ୍ରାହ ସ୍ତ୍ରୀଭୂତୋ ଵରମନ୍ଯଂ ସୁରୋତ୍ତମାତ୍ ।। ୭.୮୭.
ତାପରେ ସେ ଦୁଃଖିତ ରାଜାଙ୍କୁ ବଡ଼ ଆତ୍ମା ଭଗବାନ ନକୁହିଲେ; ଜଣାଣୀ ହୋଇଥିବାରୁ, ସେ ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦୟା ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ।
ତତଃ ଶୋକେନ ମହତା ଶୈଲରାଜସୁତାଂ ନୃପଃ । ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ହ୍ଯୁମାଂ ଦେଵୀଂ ସର୍ଵେଣୈଵାନ୍ତରାତ୍ମନା ।। ୭.୮୭.
ତାପରେ ବଡ଼ ଶୋକରେ ଡୁବିଥିବା ରାଜା ନିଜ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୃଦୟରୁ ପାହାଡ଼ରାଜଙ୍କ କନ୍ୟା ଦେବୀ ଉମାଙ୍କ ପାଖରେ ଶିର ନମାଇଲେ।
ଈଶେ ଵରାଣାଂ ଵରଦେ ଲୋକାନାମସି ଭାମିନୀ । ଅମୋଘଦର୍ଶନେ ଦେଵୀ ଭଜ ସୌମ୍ଯେନ ଚକ୍ଷୁଷା ।। ୭.୮୭.
ଓ ଦୀପ୍ତିମୟୀ, ଦୟାମୟୀ, ସମସ୍ତ ଦୁନିଆର ମାଲିକା, ତୁମେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟି ଧାରଣ କର, ଦୟା କରି ମୋତେ ମୃଦୁ ନୟନରେ ଦେଖ।
ହୃଦ୍ଗତଂ ତସ୍ଯ ରାଜର୍ଷେର୍ଵିଜ୍ଞାଯ ହରସନ୍ନିଧୌ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଶୁଭଂ ଵାକ୍ଯଂ ଦେଵୀ ରୁଦ୍ରସ୍ଯ ସଂମତା ।। ୭.୮୭.
ସେ ରାଜା ଋଷିଙ୍କ ମନର ଇଚ୍ଛା ଜାଣି, ହରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଦେବୀ ଶୁଭ ବାକ୍ୟ କହିଲେ।
ଅର୍ଧସ୍ଯ ଦେଵୋ ଵରଦୋ ଵରାର୍ଧସ୍ଯ ତଵ ହ୍ଯହମ୍ । ତସ୍ମାଦର୍ଧଂ ଗୃହାଣ ତ୍ଵଂ ସ୍ତ୍ରୀପୁଂସୋର୍ଯାଵଦିଚ୍ଛସି ।। ୭.୮୭.
ଭଗବାନ ତୁମ ଅର୍ଦ୍ଧ ଅଂଶରେ ଦୟା କରନ୍ତି, ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଅର୍ଦ୍ଧ ଅଂଶରେ; ତେଣୁ ତୁମେ ଯେଉଁ ଅଂଶ ଚାହୁଁଛ, ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ଜଣାଣୀ, ତାହା ନିଅ।
ତଦଦ୍ଭୁତତରଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦେଵ୍ଯା ଵରମନୁତ୍ତମମ୍ । ସମ୍ପ୍ରହୃଷ୍ଟମନା ଭୂତ୍ଵା ରାଜା ଵାକ୍ଯମଥାବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୭.୮୭.
ଦେବୀଙ୍କ ମୁହଁରୁ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୟା ଶୁଣି, ରାଜା ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଇ, ଏପରି କହିଲେ—
ଯଦି ଦେଵି ପ୍ରସନ୍ନା ମେ ରୂପେଣାପ୍ରତିମା ଭୁଵି । ମାସଂ ସ୍ତ୍ରୀତ୍ଵମୁପାସିତ୍ଵା ମାସଂ ସ୍ଯାଂ ପୁରୁଷଃ ପୁନଃ ।। ୭.୮୭.
ଯଦି ଦେବୀ ମୋପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ, ଏ ପୃଥିବୀରେ ତୁମ ରୂପକୁ କିଏ ତୁଳନା କରିପାରିବ? ମୁଁ ଏକ ମାସ ଜଣାଣୀ ରହି, ପୁଣି ଏକ ମାସ ପୁରୁଷ ହେବାକୁ ଚାହେଁ।
ଈପ୍ସିତଂ ତସ୍ଯ ଵିଜ୍ଞାଯ ଦେଵୀ ସୁରୁଚିରାନନା । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଶୁଭଂ ଵାକ୍ଯମେଵମେଵ ଭଵିଷ୍ଯତି ।। ୭.୮୭.
ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଜାଣି, ସୁନ୍ଦର ମୁହଁ ଥିବା ଦେବୀ ଶୁଭ ବାକ୍ୟ କହିଲେ— 'ଏହିପରି ହେବ।'
ରାଜନ୍ପୁରୁଷଭୂତସ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ତ୍ରୀଭାଵଂ ନ ସ୍ମରିଷ୍ଯସି । ସ୍ତ୍ରୀଭୂତଶ୍ଚ ପରଂ ମାସଂ ନ ସ୍ମରିଷ୍ଯସି ପୌରୁଷମ୍ ।। ୭.୮୭.
ହେ ରାଜା, ତୁମେ ପୁରୁଷ ହେବାବେଳେ ତୁମର ଜଣାଣୀ ଅବସ୍ଥାକୁ ମନେ ପକାଇବେ ନାହିଁ; ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଏକ ମାସ ପାଇଁ ଜଣାଣୀ ହେବ, ସେତେବେଳେ ପୁରୁଷ ଥିବା କଥା ମନେ ପକାଇବେ ନାହିଁ।
ଏଵଂ ସ ରାଜା ପୁରୁଷୋ ମାସଂ ଭୂତ୍ଵାଥ କାର୍ଦମିଃ । ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯସୁନ୍ଦରୀ ନାରୀ ମାସମେକମିଲା ଽଭଵତ୍ ।। ୭.୮୭.
ଏଭଳି ଭାବରେ, ସେ ରାଜା ଏକ ମାସ ପାଇଁ ପୁରୁଷ ହେଲେ, ଏବଂ ପୁନି କାର୍ଦ୍ଦମିଙ୍କ ବଂଶଜ, ତାପରେ ଏକ ମାସ ପାଇଁ ତିନି ଲୋକର ସବୁଠାରୁ ସୁନ୍ଦରୀ ଜଣାଣୀ ହେଲେ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦୁତ୍ତରକାଣ୍ଡେ ସପ୍ତାଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ
ଏହିପରି ଆଦିକବି ଶ୍ରୀମତ୍ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରଚିତ ପବିତ୍ର ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ସତାଶୀତିତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
ତାଂ କଥାମିଲସମ୍ବଦ୍ଧାଂ ରାମେଣ ସମୁଦୀରିତାମ୍ । ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଭରତଶ୍ଚୈଵ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପରମଵିସ୍ମିତୌ ।। ୭.୮୮.
ଏଇ ଇଳାଙ୍କ କଥା ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଭରତ ଦୁହେଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ।
ତୌ ରାମଂ ପ୍ରାଞ୍ଜଲୀ ଭୂତ୍ଵା ତସ୍ଯ ରାଜ୍ଞୋ ମହାତ୍ମନଃ । ଵିସ୍ତରଂ ତସ୍ଯ ଭାଵସ୍ଯ ତଦା ପପ୍ରଚ୍ଛତୁଃ ପୁନଃ ।। ୭.୮୮.
ସେମାନେ ହାତ ଜୋଡି ମହାତ୍ମା ରାଜା ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ସେ ଘଟଣାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣୀ ପୁନିଥରେ ପଚାରିଲେ।
କଥଂ ସ ରାଜା ସ୍ତ୍ରୀଭୂତୋ ଵର୍ତଯାମାସ ଦୁର୍ଗତିଃ । ପୁରୁଷଃ ସ ଯଦା ଭୂତଃ କାଂ ଵୃତ୍ତିଂ ଵର୍ତଯତ୍ଯସୌ ।। ୭.୮୮.
ସେ ରାଜା ଯେତେବେଳେ ଜଣାଣୀ ହେଲେ, କେମିତି ଦୁଃଖ ସହିଲେ? ଏବଂ ପୁରୁଷ ହେବାବେଳେ କେମିତି ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିଲେ?
ତଯୋସ୍ତଦ୍ଭାଷିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୌତୂହଲସମନ୍ଵିତମ୍ । କଥଯାମାସ କାକୁତ୍ସ୍ଥସ୍ତସ୍ଯ ରାଜ୍ଞୋ ଯଥାଗତମ୍ ।। ୭.୮୮.
ସେମାନଙ୍କ ଉତ୍ସୁକତାଭରା କଥା ଶୁଣି, କାକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ ସେ ରାଜାଙ୍କ ଘଟଣା ଯେପରି ଘଟିଥିଲା, ସେପରି କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତମେଵ ପ୍ରଥମଂ ମାସଂ ସ୍ତ୍ରୀଭୂତା ଲୋକସୁନ୍ଦରୀ । ତାଭିଃ ପରିଵୃତା ସ୍ତ୍ରୀଭିର୍ଯେ ଚ ପୂର୍ଵପଦାନୁଗାଃ ।। ୭.୮୮.
ପ୍ରଥମ ମାସରେ, ଇଳା ତିନି ଲୋକର ସୁନ୍ଦରୀ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ସହ ଥିବା ଅନ୍ୟ ଜଣାଣୀମାନେ ଓ ପୂର୍ବରୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବାମାନେ ସହିତ ରହିଲେ।
ତତ୍କାନନଂ ଵିଗାହ୍ଵାଶୁ ଵିଜହ୍ରେ ଲୋକସୁନ୍ଦରୀ । ଦ୍ରୁମଗୁଲ୍ମଲତାକୀର୍ଣଂ ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ପଦ୍ମଦଲେକ୍ଷଣା ।। ୭.୮୮.
ସେ ତିନି ଲୋକର ସୁନ୍ଦରୀ ଇଳା, ପଦ୍ମପତ୍ର ନୟନରେ, ଗଛ, ଝାଡ଼ି ଓ ଲତାରେ ଭରିଥିବା ସେଇ ଅରଣ୍ୟରେ ଦ୍ରୁତ ଚାଲି ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଵାହନାନି ଚ ସର୍ଵାଣି ସା ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଵୈ ସମନ୍ତତଃ । ପର୍ଵତାଭୋଗଵିଵରେ ତସ୍ମିନ୍ରେମେ ଇଲା ତଦା ।। ୭.୮୮.
ସେ ସମସ୍ତ ଯାନବାହନ ଛାଡ଼ି, ସେଠାରେ ପାହାଡ଼ର ଗୁହା ଭିତରେ ଇଳା ବିଶ୍ରାମ କଲେ।
ଅଥ ତସ୍ମିନ୍ଵନୋଦ୍ଦେଶେ ପର୍ଵତସ୍ଯାଵିଦୂରତଃ । ସରଃ ସୁରୁଚିରପ୍ରଖ୍ଯଂ ନାନାପକ୍ଷିଗଣୈର୍ଯୁତମ୍ ।। ୭.୮୮.
ତାହା ପରେ, ସେଇ ଅରଣ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ, ପାହାଡ଼ ନିକଟରେ, ଏକ ଅତି ଆକର୍ଷଣୀୟ ହ୍ରଦ ଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀମାନେ ରହୁଥିଲେ।
ଦଦର୍ଶ ସା ତ୍ଵିଲା ତସ୍ମିନ୍ବୁଧଂ ସୋମସୁତଂ ତଦା । ଜ୍ଵଲନ୍ତଂ ସ୍ଵେନ ଵପୁଷା ପୂର୍ଣସୋମମିଵୋଦିତମ୍ ।। ୭.୮୮.
ସେଠାରେ, ଇଳା ସୋମଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୁଧଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ନିଜ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଆକାଶରେ ଉଦିତ ହେବା ପରି ଲାଗୁଥିଲେ।
ତପନ୍ତଂ ଚ ତପସ୍ତୀଵ୍ରମମ୍ଭୋମଧ୍ଯେ ଦୁରାସଦମ୍ । ଯଶସ୍କରଂ କାମକରଂ କାରୁଣ୍ଯେ ପର୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍ ।। ୭.୮୮.
ସେ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ, ଯାଁଠାରେ ପହଞ୍ଚିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର, ସେ ଯଶ ଓ ଇଚ୍ଛାପୂରଣର ଉତ୍ସ ଏବଂ କରୁଣାରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଥିଲେ।
ସା ତଂ ଜଲାଶଯଂ ସର୍ଵଂ କ୍ଷୋଭଯାମାସ ଵିସ୍ମିତା । ସହଗୈଃ ପୂର୍ଵପୁରୁଷୈଃ ସ୍ତ୍ରୀଭୂତୈ ରଘୁନନ୍ଦନ ।। ୭.୮୮.
ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ, ଇଳା ତାଙ୍କ ସହ ଥିବା ଅନ୍ୟ ଜଣାଣୀମାନେ ସହିତ ସେଇ ସମସ୍ତ ହ୍ରଦକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କଲେ।
ବୁଧସ୍ତୁ ତାଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯୈଵ କାମବାଣଵଶଂ ଗତଃ । ନୋପଲେଭେ ତଦା ଽ ଽତ୍ମାନଂ ସଞ୍ଚଚାଲ ତଦା ଽ ଽମ୍ଭସି ।। ୭.୮୮.
ବୁଧ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, କାମବାଣରେ ବିଧ୍ଧ ହେଲେ; ସେହି ସମୟରେ ନିଜକୁ ଭୁଲିଗଲେ ଏବଂ ଜଳରେ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ।
ଇଲାଂ ନିରୀକ୍ଷମାଣସ୍ତୁ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯାଭ୍ଯଧିକାଂ ଶୁଭାମ୍ । ଚିନ୍ତାଂ ସମଭ୍ଯତିକ୍ରାମତ୍ କା ନ୍ଵିଯଂ ଦେଵତାଧିକା ।। ୭.୮୮.
ତିନି ଲୋକରୁ ଅଧିକ ସୁନ୍ଦର ଇଳାକୁ ଦେଖି, ବୁଧଙ୍କ ମନରେ ଏହି ଚିନ୍ତା ଆସିଲା: 'ଏ କିଏ, ଦେବୀମାନେଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବଡ଼?'