ନାଵଜ୍ଞେଯଶ୍ଚ ଭୂତାନାଂ ନ ଚ କାଲଵଶାନୁଗଃ। ଏଵଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୈର୍ଗୁଣୈର୍ଯୁକ୍ତଃ ପ୍ରଜାନାଂ ପାର୍ଥିଵାତ୍ମଜଃ
ସେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅବହେଳିତ ହେବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ସମୟର ଅଧୀନ ନୁହେଁ; ଏପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ରାଜପୁତ୍ର।
ସମ୍ମତସ୍ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵସୁଧାଯାଃ କ୍ଷମାଗୁଣୈଃ। ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ବୃହସ୍ପତେସ୍ତୁଲ୍ଯୋ ଵୀର୍ଯେ ଚାପି ଶଚୀପତେଃ
ତିନି ଲୋକରେ ସେ ଭୂମିର ଦୟା ଗୁଣରେ ସମ୍ମାନିତ, ବୁଦ୍ଧିରେ ବୃହସ୍ପତି ସମାନ, ଶକ୍ତିରେ ଶଚୀପତି ସମାନ।
ତଥା ସର୍ଵପ୍ରଜାକାନ୍ତୈଃ ପ୍ରୀତିସଂଜନନୈଃ ପିତୁଃ। ଗୁଣୈର୍ଵିରୁରୁଚେ ରାମୋ ଦୀପ୍ତଃ ସୂର୍ଯ ଇଵାଂଶୁଭିଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ପିତାଙ୍କୁ ଖୁସି କରିଥିବା ଗୁଣରେ, ରାମ ଦୀପ୍ତ ହେଇ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ପରି।
ତମେଵଂଵୃତ୍ତସମ୍ପନ୍ନମପ୍ରଧୃଷ୍ଯପରାକ୍ରମମ୍। ଲୋକନାଥୋପମଂ ନାଥମକାମଯତ ମେଦିନୀ
ଏପରି ଆଚରଣ ଓ ପ୍ରଭାବ, ଅଜୟ ପ୍ରତାପ, ଜଗତର ନାଥ ପରି; ଭୂମି ନିଜର ରକ୍ଷକ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଚାହିଲା।
ଏତୈସ୍ତୁ ବହୁଭିର୍ଯୁକ୍ତଂ ଗୁଣୈରନୁପମୈଃ ସୁତମ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦଶରଥୋ ରାଜା ଚକ୍ରେ ଚିନ୍ତାଂ ପରଂତପଃ
ଏପରି ଅନୁପମ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖି, ଦଶରଥ ରାଜା, ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରିଥିବା, ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡିଲେ।
ଅଥ ରାଜ୍ଞୋ ବଭୂଵୈଵ ଵୃଦ୍ଧସ୍ଯ ଚିରଜୀଵିନଃ। ପ୍ରୀତିରେଷା କଥଂ ରାମୋ ରାଜା ସ୍ଯାନ୍ମଯି ଜୀଵତି
ବୃଦ୍ଧ ଓ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ହେବା ସମୟରେ ରାଜା ଭାବିଲେ: ମୁଁ ଜୀବନ୍ତ ଥିବାବେଳେ କିପରି ରାମ ରାଜା ହେବେ?
ଏଷା ହ୍ଯସ୍ଯ ପରା ପ୍ରୀତିର୍ହୃଦି ସମ୍ପରିଵର୍ତତେ। କଦା ନାମ ସୁତଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯଭିଷିକ୍ତମହଂ ପ୍ରିଯମ୍
ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ନେହ ମନରେ ଅନୁବୃତ୍ତି କରେ: କେବେ ମୁଁ ନିଜ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ ରାଜା ଭାବେ ଅଭିଷେକ ଦେଖିବି?
ଵୃଦ୍ଧିକାମୋ ହି ଲୋକସ୍ଯ ସର୍ଵଭୂତାନୁକମ୍ପକଃ। ମତ୍ତଃ ପ୍ରିଯତରୋ ଲୋକେ ପର୍ଜନ୍ଯ ଇଵ ଵୃଷ୍ଟିମାନ୍
ସେ ଜଗତର ଉନ୍ନତି ଚାହେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଦୟା କରେ; ଲୋକମାନେ ମୋତେ ଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ବର୍ଷା ଦେଉଥିବା ମେଘ ପରି।
ଯମଶକ୍ରସମୋ ଵୀର୍ଯେ ବୃହସ୍ପତିସମୋ ମତୌ। ମହୀଧରସମୋ ଧୃତ୍ଯାଂ ମତ୍ତଶ୍ଚ ଗୁଣଵତ୍ତରଃ
ଶକ୍ତିରେ ସେ ଯମ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ, ବୁଦ୍ଧିରେ ବୃହସ୍ପତି ସମାନ; ଧୃତିରେ ପାହାଡ଼ର ରାଜା ପରି, ଗୁଣରେ ମୋଠାରୁ ଅଧିକ।
ମହୀମହମିମାଂ କୃତ୍ସ୍ନାମଧିତିଷ୍ଠନ୍ତମାତ୍ମଜମ୍। ଅନେନ ଵଯସା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯଥା ସ୍ଵର୍ଗମଵାପ୍ନୁଯାମ୍
ଏହି ବୟସରେ ମୁଁ ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ସମଗ୍ର ଭୂମିର ଶାସନ କରୁଥିବା ଦେଖିପାରିଲେ, ଏହା ମୋ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତି ପରି।
ଇତ୍ଯେଵଂ ଵିଵିଧୈସ୍ତୈସ୍ତୈରନ୍ଯପାର୍ଥିଵଦୁର୍ଲଭୈଃ। ଶିଷ୍ଟୈରପରିମେଯୈଶ୍ଚ ଲୋକେ ଲୋକୋତ୍ତରୈର୍ଗୁଣୈଃ
ଏପରି ଅନ୍ୟ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ, ଅପାର ଓ ଲୋକକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଅନେକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣରେ,
ତଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ତଦା ରାଜା ଯୁକ୍ତଂ ସମୁଦିତୈର୍ଗୁଣୈଃ। ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ସଚିଵୈଃ ସାର୍ଧଂ ଯୌଵରାଜ୍ଯମମନ୍ଯତ
ତାଙ୍କୁ ଏପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ଦେଖି, ରାଜା ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ଆଲୋଚନା କରି, ଯୌବରାଜ୍ୟ ଦେବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ।
ଦିଵ୍ଯନ୍ତରିକ୍ଷେ ଭୂମୌ ଚ ଘୋରମୁତ୍ପାତଜଂ ଭଯମ୍। ସଂଚଚକ୍ଷେଽଥ ମେଧାଵୀ ଶରୀରେ ଚାତ୍ମନୋ ଜରାମ୍
ତାପରେ ସେ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ରାଜା ଆକାଶ, ମଧ୍ୟାକାଶ ଓ ପୃଥିବୀରେ ଭୟଙ୍କର ଅପଶକୁନ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ନିଜ ଶରୀରରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଚିହ୍ନ ଅନୁଭବ କଲେ।
ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରାନନସ୍ଯାଥ ଶୋକାପନୁଦମାତ୍ମନଃ। ଲୋକେ ରାମସ୍ଯ ବୁବୁଧେ ସମ୍ପ୍ରିଯତ୍ଵଂ ମହାତ୍ମନଃ
ସେ ଏହା ମଧ୍ୟ ବୁଝିଲେ ଯେ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମୁହଁ ଥିବା, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିବା ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଭଲପାଆନ୍ତି।
ଆତ୍ମନଶ୍ଚ ପ୍ରଜାନାଂ ଚ ଶ୍ରେଯସେ ଚ ପ୍ରିଯେଣ ଚ। ପ୍ରାପ୍ତେ କାଲେ ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ଭକ୍ତ୍ଯା ତ୍ଵରିତଵାନ୍ ନୃପଃ
ନିଜ ଓ ପ୍ରଜାଙ୍କ ଭଲପାଇଁ, ଏବଂ ଉଚିତ ସମୟ ଆସିବା ପରେ, ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଭକ୍ତି ଓ ସ୍ନେହରେ ଦ୍ରୁତ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ।
ନାନାନଗରଵାସ୍ତଵ୍ଯାନ୍ ପୃଥଗ୍ଜାନପଦାନପି। ସମାନିନାଯ ମେଦିନ୍ଯାଂ ପ୍ରଧାନାନ୍ ପୃଥିଵୀପତିଃ
ପୃଥିବୀର ମାଲିକ ନାନା ସହର ଓ ଅଲଗା ଅଞ୍ଚଳର ମୁଖ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ଡାକିଲେ।
ତାନ୍ ଵେଶ୍ମନାନାଭରଣୈର୍ଯଥାର୍ହଂ ପ୍ରତିପୂଜିତାନ୍। ଦଦର୍ଶାଲଂକୃତୋ ରାଜା ପ୍ରଜାପତିରିଵ ପ୍ରଜାଃ
ସେଇ ମୁଖ୍ୟମାନେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଓ ଉପହାର ପାଇଁ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଦର ସହିତ ଗ୍ରହଣ କରାଗଲେ, ଯେପରି ଜଣେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଆଦର କରନ୍ତି।
ନ ତୁ କେକଯରାଜାନଂ ଜନକଂ ଵା ନରାଧିପଃ। ତ୍ଵରଯା ଚାନଯାମାସ ପଶ୍ଚାତ୍ତୌ ଶ୍ରୋଷ୍ଯତଃ ପ୍ରିଯମ୍
ତେବେ, ରାଜା ତାଙ୍କ ତ୍ୱରାରେ କେକୟ ରାଜା କିମ୍ବା ଜନକଙ୍କୁ ଡାକିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନେ ପରେ ସୁଭବାର୍ତ୍ତା ଶୁଣିବେ।
ଅଥୋପଵିଷ୍ଟେ ନୃପତୌ ତସ୍ମିନ୍ ପରପୁରାର୍ଦନେ। ତତଃ ପ୍ରଵିଵିଶୁଃ ଶେଷା ରାଜାନୋ ଲୋକସମ୍ମତାଃ
ଯେତେବେଳେ ଶତ୍ରୁନଗର ଜୟ କରିଥିବା ରାଜା ନିଜ ସିଂହାସନରେ ବସିଲେ, ତାପରେ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜାମାନେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଅଥ ରାଜଵିତୀର୍ଣେଷୁ ଵିଵିଧେଷ୍ଵାସନେଷୁ ଚ। ରାଜାନମେଵାଭିମୁଖା ନିଷେଦୁର୍ନିଯତା ନୃପାଃ
ପରେ ରାଜା ନିଜେ ବିଭିନ୍ନ ଆସନ ବଣ୍ଟନ କରିବା ପରେ, ଆସିଥିବା ରାଜାମାନେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କୁ ସାମ୍ନା କରି ବସିଲେ।
ସ ଲବ୍ଧମାନୈର୍ଵିନଯାନ୍ଵିତୈର୍ନୃପୈଃ ପୁରାଲଯୈର୍ଜାନପଦୈଶ୍ଚ ମାନଵୈଃ। ଉପୋପଵିଷ୍ଟୈର୍ନୃପତିର୍ଵୃତୋ ବଭୌ ସହସ୍ରଚକ୍ଷୁର୍ଭଗଵାନିଵାମରୈଃ
ସମ୍ମାନିତ ଓ ଶିଷ୍ଟ ରାଜା, ସହର ଓ ଗ୍ରାମର ଲୋକମାନେ ଚାରିପାଖରେ ବସିଥିବା ବେଳେ, ସେ ରାଜା ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଯେପରି ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଭଗବାନ୍ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଳଂକୃତ।
thumb|ଦ୍ଵିତୀଯଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ। ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତଃ ପରିଷଦଂ ସର୍ଵାମାମନ୍ତ୍ର୍ଯ ଵସୁଧାଧିପଃ। ହିତମୁଦ୍ଧର୍ଷଣଂ ଚୈଵମୁଵାଚ ପ୍ରଥିତଂ ଵଚଃ
ତାପରେ ପୃଥିବୀର ମାଲିକ ସମସ୍ତ ସଭ୍ୟଙ୍କୁ ଡାକି, ଭଲ ଓ ଉତ୍ସାହବର୍ଦ୍ଧକ ଯେଉଁ କଥା ସମସ୍ତେ ଜାଣନ୍ତି, ତାହା କହିଲେ।
ରାଜଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତେନ କାନ୍ତେନାନୁପମେନ ଚ। ଉଵାଚ ରସଯୁକ୍ତେନ ସ୍ଵରେଣ ନୃପତିର୍ନୃପାନ୍
ରାଜା ରାଜସ୍ୱ ଗୁଣ, ଆକର୍ଷଣ ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦାରେ ଭରିଥିବା ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ଵିଦିତଂ ଭଵତାମେତଦ୍ ଯଥା ମେ ରାଜ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍। ପୂର୍ଵକୈର୍ମମ ରାଜେନ୍ଦ୍ରୈଃ ସୁତଵତ୍ ପରିପାଲିତମ୍
ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତେ ଜାଣନ୍ତି, ମୋର ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରାଜ୍ୟ ପୂର୍ବପୁରୁଷ ରାଜାମାନେ ପୁଅ ପରି ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ।
ସୋଽହମିକ୍ଷ୍ଵାକୁଭିଃ ସର୍ଵୈର୍ନରେନ୍ଦ୍ରୈଃ ପ୍ରତିପାଲିତମ୍। ଶ୍ରେଯସା ଯୋକ୍ତୁମିଚ୍ଛାମି ସୁଖାର୍ହମଖିଲଂ ଜଗତ୍
ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ଯେପରି ଏହି ସଂସାରକୁ ଭଲ ଭାବେ ଚଳାଇଛନ୍ତି, ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭଲ ଓ ସୁଖ ପାଇଁ ଉତ୍ସର୍ଗ କରିବାକୁ ଚାହେଁ।
ମଯାପ୍ଯାଚରିତଂ ପୂର୍ଵୈଃ ପନ୍ଥାନମନୁଗଚ୍ଛତା। ପ୍ରଜା ନିତ୍ଯମନିଦ୍ରେଣ ଯଥାଶକ୍ତ୍ଯଭିରକ୍ଷିତାଃ
ମୁଁ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବଜମାନେ ଦେଖାଇଦେଇଥିବା ପଥ ଅନୁସରି, ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଏବଂ ଜାଗ୍ରତ ରହି ସଦା ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଛି।
ଇଦଂ ଶରୀରଂ କୃତ୍ସ୍ନସ୍ଯ ଲୋକସ୍ଯ ଚରତା ହିତମ୍। ପାଣ୍ଡୁରସ୍ଯାତପତ୍ରସ୍ଯ ଚ୍ଛାଯାଯାଂ ଜରିତଂ ମଯା
ସମସ୍ତ ଜଗତର ଭଲ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ସମୟରେ, ଏହି ଶରୀର ଧଳା ଛତାର ଛାୟା ତଳେ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି।
ପ୍ରାପ୍ଯ ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ବହୂନ୍ଯାଯୂଂଷି ଜୀଵତଃ। ଜୀର୍ଣସ୍ଯାସ୍ଯ ଶରୀରସ୍ଯ ଵିଶ୍ରାନ୍ତିମଭିରୋଚଯେ
ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ବଞ୍ଚି, ଏବେ ଏହି ଶରୀର ଜରାଜୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯିବା ପରେ, ମୁଁ ବିଶ୍ରାମ ଚାହେଁ।
ରାଜପ୍ରଭାଵଜୁଷ୍ଟାଂ ଚ ଦୁର୍ଵହାମଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ। ପରିଶ୍ରାନ୍ତୋଽସ୍ମି ଲୋକସ୍ଯ ଗୁର୍ଵୀଂ ଧର୍ମଧୁରଂ ଵହନ୍
ରାଜାଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟ ଏହି ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ତଃକାମନା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିନଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଏହା ଭାରୀ ଅସୁବିଧାଜନକ। ଧର୍ମର ଏହି ଭାର ଉଠାଇ ମୁଁ ଏବେ କ୍ଲାନ୍ତ।