ତସ୍ଯ ରୋଷଃ ସମଭଵତ୍କ୍ଷୁଧାର୍ତସ୍ଯ ଵିଶେଷତଃ । ନିର୍ଦହନ୍ନିଵ ଲୋକାଂସ୍ତ୍ରୀଞ୍ଛିଷ୍ଯାଂଶ୍ଚୈତଦୁଵାଚ ହ ।। ୭.୮୧.
ଭୋକରେ ଅଧିକ ରୋଷ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ଯେପରି ଜଗତକୁ ଜ୍ୱାଳାଇ ଦେଉଛି। ସେ ଏହି କଥା ନିଜ ଶିଷ୍ୟମାନେ ପ୍ରତି କହିଲେ।
ପଶ୍ଯଧ୍ଵଂ ଵିପରୀତସ୍ଯ ଦଣ୍ଡସ୍ଯାଵିଜିତାତ୍ମନଃ । ଵିପତ୍ତିଂ ଘୋରସଙ୍କାଶାଂ କ୍ରୁଦ୍ଧାମଗ୍ନିଶିଖାମିଵ ।। ୭.୮୧.
ଅନ୍ୟାୟ କରୁଥିବା ଦଣ୍ଡର ଅନିୟମିତ ମନକୁ ଦେଖ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଘଟନା ଆସିଛି, ଯେଉଁଠି କ୍ରୋଧର ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି।
କ୍ଷଯୋ ଽସ୍ଯ ଦୁର୍ମତେଃ ପ୍ରାପ୍ତଃ ସାନୁଗସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ । ଯଃ ପ୍ରଦୀପ୍ତାଂ ହୁତାଶସ୍ଯ ଶିଖାଂ ଵୈ ସ୍ପ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛତି ।। ୭.୮୧.
ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଦଣ୍ଡ ଓ ତାଙ୍କର ସାଥୀମାନେ ଉପରେ ନଶ୍ଟ ଆସିଛି, କାରଣ ସେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିର ଶିଖାକୁ ଛୁଇଁବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି।
ଯସ୍ମାତ୍ସ କୃତଵାନ୍ପାପମୀଦୃଶଂ ଘୋରସଂହିତମ୍ । ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯତି ଦୁର୍ମେଧାଃ ଫଲଂ ପାପସ୍ଯ କର୍ମଣଃ ।। ୭.୮୧.
ସେ ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଦୁଃଖଦ ପାପ କରିଥିବାରୁ, ଦୁଷ୍ଟ ମନବତୀ ସେ ତାଙ୍କର କର୍ମର ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ଭୋଗିବେ।
ସପ୍ତରାତ୍ରେଣ ରାଜାସୌ ସଭୃତ୍ଯବଲଵାହନଃ । ପାପକର୍ମସମାଚାରୋ ଵଧଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯତି ଦୁର୍ମତିଃ ।। ୭.୮୧.
ସାତ ରାତି ମଧ୍ୟରେ, ଏହି ରାଜା ତାଙ୍କର ସେବକ, ସେନା ଓ ଯାନସାଧନ ସହିତ, ପାପ କର୍ମ କରିଥିବାରୁ, ଦୁଷ୍ଟ ମନରେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇବେ।
ସମନ୍ତାଦ୍ଯୋଜନଶତଂ ଵିଷଯଂ ଚାସ୍ଯ ଦୁର୍ମତେଃ । ଧକ୍ଷ୍ଯତେ ପାଂସୁଵର୍ଷେଣ ମହତା ପାକଶାସନଃ ।। ୭.୮୧.
ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ମନବତୀର ଅଞ୍ଚଳରେ, ଚାରିପାଖରେ ଶତ ଯୋଜନ ଅଞ୍ଚଳ, ଏକ ବଡ଼ ଧୂଳି ବର୍ଷାରେ ନଶ୍ଟ ହେଇଯିବ, ଦଣ୍ଡ ଶାସନର ଆଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ।
ସର୍ଵସତ୍ଵାନି ଯାନୀହ ସ୍ଥାଵରାଣି ଚରାଣି ଚ । ମହତା ପାଂସୁଵର୍ଷେଣ ଵିଲଯଂ ସର୍ଵତୋ ଽଗମନ୍ ।। ୭.୮୧.
ଏଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ, ବଡ଼ ଧୂଳି ବର୍ଷାରେ ସମସ୍ତଠାରେ ନଶ୍ଟ ହେଉଛି।
ଦଣ୍ଡସ୍ଯ ଵିଷଯୋ ଯାଵତ୍ତାଵତ୍ସର୍ଵସମୁଚ୍ଛ୍ରଯମ୍ । ପାଂସୁଵର୍ଷମିଵାଲକ୍ଷ୍ଯଂ ସପ୍ତରାତ୍ରଂ ଭଵିଷ୍ଯତି ।। ୭.୮୧.
ଦଣ୍ଡର ଅଞ୍ଚଳ ଯେଉଁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଛି, ସେଉଁଠି ସାତ ରାତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଦୃଶ୍ୟ ଧୂଳି ବର୍ଷା ହେବ, ସମସ୍ତକୁ ଢାକି ଦେବ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା କ୍ରୋଧତାମ୍ରାକ୍ଷସ୍ତଦାଶ୍ରମନିଵାସିନମ୍ । ଜନଂ ଜନପଦାନ୍ତେଷୁ ସ୍ଥୀଯତାମିତି ଚାବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୭.୮୧.
ଏପରି କଥା କହି, କ୍ରୋଧରେ ଚକ୍ଷୁ ଲାଲ ହୋଇ, ସେ ଆଶ୍ରମବାସୀମାନେ ପ୍ରତି କହିଲେ, 'ଲୋକମାନେ ଗ୍ରାମର ସୀମାରେ ରହନ୍ତୁ।'
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୂଶନସୋ ଵାକ୍ଯଂ ସୋ ଽ ଽଶ୍ରମାଵସଥୋ ଜନଃ । ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତୋ ଵିଷଯାତ୍ତସ୍ମାତ୍ସ୍ଥାନଂ ଚକ୍ରେ ଽଥ ବାହ୍ଯତଃ ।। ୭.୮୧.
ଉଶନସଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଆଶ୍ରମରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ସେଉଁଠୁ ବାହାରି ଗଲେ ଓ ଅଞ୍ଚଳର ବାହାରେ ନିଜ ନିବାସ କଲେ।
ସ ତଥୋକ୍ତ୍ଵା ମୁନିଜନମରଜାମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ । ଇହୈଵ ଵସ ଦୁର୍ମେଧେ ଆଶ୍ରମେ ସୁସମାହିତା ।। ୭.୮୧.
ଏପରି କହି, ସେ ମୁନିମାନେଙ୍କୁ ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦେଲେ — 'ଏଠାରେ, ଆଶ୍ରମରେ, ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ରହିବା। ଦୁଷ୍ଟ ମନବଳି, ଏଠାରେ ରହ।'
ଇଦଂ ଯୋଜନପର୍ଯନ୍ତଂ ସରଃ ସୁରୁଚିରପ୍ରଭମ୍ । ଅରଜେ ଵିଜ୍ଵରା ଭୁଙ୍କ୍ଷ୍ଵ କାଲଶ୍ଚାତ୍ର ପ୍ରତୀକ୍ଷ୍ଯତାମ୍ ।। ୭.୮୧.
ଏହି ଝିଲି, ଏକ ଯୋଜନ ପରିମାଣର, ବହୁତ ରୂପଶ୍ରୀ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଏଠାରେ ଧୂଳି ଓ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ରହିବା, ଏଠାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କର।
ତ୍ଵତ୍ସମୀପେ ଚ ଯେ ସତ୍ତ୍ଵା ଵାସମେଷ୍ଯନ୍ତି ତାଂ ନିଶାମ୍ । ଅଵଧ୍ଯାଃ ପାଂସୁଵର୍ଷେଣ ତେ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ନିତ୍ଯଦା ।। ୭.୮୧.
ତୁମ ନିକଟରେ ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏହି ରାତିରେ ଆସିବେ ଓ ରହିବେ, ସେମାନେ ସଦା ଧୂଳି ବର୍ଷାରୁ ରକ୍ଷିତ ହେବେ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନିଯୋଗଂ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷେଃ ସା ଽରଜା ଭାର୍ଗଵୀ ତଦା । ତଥେତି ପିତରଂ ପ୍ରାହ ଭାର୍ଗଵଂ ଭୃଶଦୁଃଖିତା । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଭାର୍ଗଵୋ ଵାସମନ୍ଯତ୍ର ସମକାରଯତ୍ ।। ୭.୮୧.
ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି, ଧୂଳିହୀନ ଭାର୍ଗବୀ ଏହିପରି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ନିଜ ପିତା ଭାର୍ଗବଙ୍କୁ କହିଲେ — 'ଏହିପରି ହେଉ।' ଏପରି କହି, ଭାର୍ଗବ ନିଜ ଆଶ୍ରମ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ କରିଲେ।
ତଚ୍ଚ ରାଜ୍ଯଂ ନରେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ସଭୃତ୍ଯବଲଵାହନମ୍ । ସପ୍ତାହାଦ୍ଭସ୍ମସାଦ୍ଭୂତଂ ଯଥୋକ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନା ।। ୭.୮୧.
ସେ ରାଜାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କର ସେବକ, ସେନା ଓ ଯାନବାହନ ସହିତ, ବ୍ରହ୍ମବାଦୀଙ୍କ କଥା ଅନୁଯାୟୀ, ସାତ ଦିନରେ ଭସ୍ମରେ ପରିଣତ ହେଲା।
ତସ୍ଯାସୌ ଦଣ୍ଡଵିଷଯୋ ଵିନ୍ଧ୍ଯଶୈଵଲଯୋର୍ନୃପ । ଶପ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଣା ତେନ ଵୈଧର୍ମ୍ଯେ ସହିତେ କୃତେ ।। ୭.୮୧.
ହେ ରାଜା, ଦଣ୍ଡର ଏହି ଭୂମି, ବିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ଶୈଳ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟରେ, ଏଠାରେ ଅଧର୍ମ କାରଣରୁ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଙ୍କ ଶାପ ଲାଗିଥିଲା।
ତତଃ ପ୍ରଭୃତି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯମୁଚ୍ଯତେ । ତପସ୍ଵିନଃ ସ୍ଥିତା ହ୍ଯତ୍ର ଜନସ୍ଥାନମତୋ ଽଭଵତ୍ ।। ୭.୮୧.
ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ସେଇ ସମୟରୁ ଏଠିକୁ 'ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ' ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଉଛି; ଏଠାରେ ତପସ୍ୱୀମାନେ ରହିଛନ୍ତି, ଏହିପରି ଏଠି 'ଜନସ୍ଥାନ' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା।
ଏତତ୍ତେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତଂ ଯନ୍ମାଂ ପୃଚ୍ଛସି ରାଘଵ । ସନ୍ଧ୍ଯାମୁପାସିତୁଂ ଵୀର ସମଯୋ ହ୍ଯତିଵର୍ତତେ ।। ୭.୮୧.
ହେ ରାଘବ, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଥିଲେ, ସେ ସବୁ କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଦେଲି; ବିର, ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜାର ସମୟ ଶୀଘ୍ର ଶେଷ ହେଉଛି।
ଏତେ ମହର୍ଷଯଃ ସର୍ଵେ ପୂର୍ଣକୁମ୍ଭାଃ ସମନ୍ତତଃ । କୃତୋଦକା ନରଵ୍ଯାଘ୍ର ଆଦିତ୍ଯଂ ପର୍ଯୁପାସତେ ।। ୭.୮୧.
ଏହି ସମସ୍ତ ମହାର୍ଷିମାନେ, ପୂର୍ଣ୍ଣ କଳଶ ନେଇ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ, ନିଜ ଅଭିଷେକ କରି, ହେ ମନୁଷ୍ୟ ସିଂହ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଛନ୍ତି।
ସ ତୈର୍ବ୍ରାହ୍ମଣମଭ୍ଯସ୍ତଂ ସହିତୈର୍ବ୍ରହ୍ମଵିତ୍ତମୈଃ । ରଵିରସ୍ତଂ ଗତୋ ରାମ ଗଚ୍ଛୋଦକମୁପସ୍ପୃଶ ।। ୭.୮୧.
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞମାନେ ସହିତ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିଛନ୍ତି; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହୋଇଛି, ହେ ରାମ, ତୁମେ ଯାଇ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କର।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦୁତ୍ତରକାଣ୍ଡେ ଏକାଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ
ଏହିପରି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଏକାଶୀତିତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
ଋଷେର୍ଵଚନମାଜ୍ଞାଯ ରାମଃ ସନ୍ଧ୍ଯାମୁପାସିତୁମ୍ । ଉପାକ୍ରମତ୍ସରଃ ପୁଣ୍ଯମପ୍ସରୋଗଣସେଵିତମ୍ ।। ୭.୮୨.
ଋଷିଙ୍କ କଥା ବୁଝି, ରାମ ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା ପାଇଁ ଏକ ପବିତ୍ର ଝିଲିକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅପ୍ସରାମାନେ ସେବା କରୁଥିଲେ।
ତତ୍ରୋଦକମୁପସ୍ପୃଶ୍ଯ ସନ୍ଧ୍ଯାମନ୍ଵାସ୍ଯ ପଶ୍ଚିମାମ୍ । ଆଶ୍ରମଂ ପ୍ରାଵିଶଦ୍ରାମଃ କୁମ୍ଭଯୋନେର୍ମହାତ୍ମନଃ ।। ୭.୮୨.
ସେଠାରେ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ପଶ୍ଚିମ ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ରାମ କୁମ୍ଭଯୋନି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ତସ୍ଯାଗସ୍ତ୍ଯୋ ବହୁଗୁଣଂ କନ୍ଦମୂଲଂ ତଥୌଷଧିମ୍ । ଶାଲ୍ଯାଦୀନି ପଵିତ୍ରାଣି ଭୋଜନାର୍ଥମକଲ୍ପଯତ୍ ।। ୭.୮୨.
ଅଗସ୍ତ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବହୁ ପ୍ରକାର କନ୍ଦ, ମୂଳ, ଔଷଧି ଓ ଶାଳିପ୍ରଭୃତି ପବିତ୍ର ଧାନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ।
ସ ଭୁକ୍ତଵାନ୍ନରଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ତଦନ୍ନମମୃତୋପମମ୍ । ପ୍ରୀତଶ୍ଚ ପରିତୁଷ୍ଟଶ୍ଚ ତାଂ ରାତ୍ରିଂ ସମୁପାଵିଶତ୍ ।। ୭.୮୨.
ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ, ସେ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ, ଯାହା ଅମୃତ ସମାନ ଲାଗିଲା; ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ସେ ରାତି ଏଠାରେ କାଟିଲେ।
ପ୍ରଭାତେ କାଲ୍ଯମୁତ୍ଥାଯ କୃତ୍ଵା ଽ ଽହ୍ନିକମରିନ୍ଦମଃ । ଋଷିଂ ସମୁପଚକ୍ରାମ ଗମନାଯ ରଘୂତ୍ତମଃ ।। ୭.୮୨.
ପ୍ରଭାତେ ଶୀଘ୍ର ଉଠି, ଦୈନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଶତ୍ରୁନିବାରକ ରଘୁକୁଳର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ନେବାକୁ ଗଲେ।
ଅଭିଵାଦ୍ଯାବ୍ରଵୀଦ୍ରାମୋ ମହର୍ଷିଂ କୁମ୍ଭସମ୍ଭଵମ୍ । ଆପୃଚ୍ଛେ ସ୍ଵାଂ ପୁରୀଂ ଗନ୍ତୁଂ ମାମନୁଜ୍ଞାତୁମର୍ହସି ।। ୭.୮୨.
ନମସ୍କାର କରି, ରାମ କୁମ୍ଭଯୋନି ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ କହିଲେ — 'ମୁଁ ନିଜ ନଗରକୁ ଫେରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ଦୟାକରି ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅ।'
ଧନ୍ଯୋ ଽସ୍ମ୍ଯନୁଗୃହୀତୋ ଽସ୍ମି ଦର୍ଶନେନ ମହାତ୍ମନଃ । ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଚୈଵାଗମିଷ୍ଯାମି ପାଵନାର୍ଥମିହାତ୍ମନଃ ।। ୭.୮୨.
'ମୁଁ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ଧନ୍ୟ ଓ ଅନୁଗୃହୀତ ହୋଇଛି; ମୋ ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ପୁନି ଆସି ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବି।'
ତଥା ଵଦତି କାକୁତ୍ସ୍ଥେ ଵାକ୍ଯମଦ୍ଭୁତଦର୍ଶନମ୍ । ଉଵାଚ ପରମପ୍ରୀତୋ ଧର୍ମନେତ୍ରସ୍ତପୋଧନଃ ।। ୭.୮୨.
କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଏପରି ଅଦ୍ଭୁତ କଥା କହିବା ପରେ, ଧର୍ମରେ ନିର୍ମଳ ଏବଂ ତପସ୍ୟାରେ ଧନୀ ମୁନି ଅତି ଖୁସି ହୋଇ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଅତ୍ଯଦ୍ଭୁତମିଦଂ ଵାକ୍ଯଂ ତଵ ରାମ ଶୁଭାକ୍ଷରମ୍ । ପାଵନଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ତ୍ଵମେଵ ରଘୁନନ୍ଦନ ।। ୭.୮୨.
ରାମ, ତୁମର ଏହି ଉତ୍ତମ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଅତି ଶୁଭ ଅଟା। ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ପବିତ୍ର କରିବା ଅଟା।