କଲ୍ଯାଣାଭିଜନଃ ସାଧୁରଦୀନଃ ସତ୍ଯଵାଗୃଜୁଃ। ଵୃଦ୍ଧୈରଭିଵିନୀତଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଜୈର୍ଧର୍ମାର୍ଥଦର୍ଶିଭିଃ
ଉତ୍ତମ ବଂଶର, ସଦ୍ଗୁଣୀ, କେବେ ଦୁଃଖି ନୁହଁନ୍ତି, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ସିଧାସଳଖ, ବଡ଼ମାନେ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ଜଣାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭଲ ଶିକ୍ଷା ପାଇଥିଲେ।
ଧର୍ମକାମାର୍ଥତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞଃ ସ୍ମୃତିମାନ୍ ପ୍ରତିଭାନଵାନ୍। ଲୌକିକେ ସମଯାଚାରେ କୃତକଲ୍ପୋ ଵିଶାରଦଃ
ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥର ତତ୍ତ୍ୱ ଜଣାନ୍ତି, ସ୍ମୃତିଶକ୍ତି ଓ ବୁଦ୍ଧି ଥିଲେ, ସାଧାରଣ ଚଳାଚଳ ଓ ନୀତିରେ ନିପୁଣ ଏବଂ ନିୟମ ରେ ଦକ୍ଷ।
ନିଭୃତଃ ସଂଵୃତାକାରୋ ଗୁପ୍ତମନ୍ତ୍ରଃ ସହାଯଵାନ୍। ଅମୋଘକ୍ରୋଧହର୍ଷଶ୍ଚ ତ୍ଯାଗସଂଯମକାଲଵିତ୍
ସେ ଶାନ୍ତ, ମୌନ ଭାବରେ ରହୁଥିଲେ, ଗୁପ୍ତ କଥା ରଖିପାରୁଥିଲେ, ସହଯୋଗୀମାନେ ଥିଲେ, କ୍ରୋଧ ଓ ଆନନ୍ଦ କେବେ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଉନଥିଲା, ତ୍ୟାଗ ଓ ସଂଯମର ସମୟ ଭଲଭାବେ ଜଣାନ୍ତି।
ଦୃଢଭକ୍ତିଃ ସ୍ଥିରପ୍ରଜ୍ଞୋ ନାସଦ୍ଗ୍ରାହୀ ନ ଦୁର୍ଵଚଃ। ନିସ୍ତନ୍ଦ୍ରୀରପ୍ରମତ୍ତଶ୍ଚ ସ୍ଵଦୋଷପରଦୋଷଵିତ୍
ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତି, ଦୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧି, କେବେ ମିଥ୍ୟା ଗ୍ରହଣ କରୁନଥିଲେ, କଠୋର କଥା କହୁନଥିଲେ, କେବେ ଅଳସ ନୁହଁନ୍ତି, ସତର୍କ ଓ ନିଜ ଓ ପର ଦୋଷ ଜଣାନ୍ତି।
ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞଶ୍ଚ କୃତଜ୍ଞଶ୍ଚ ପୁରୁଷାନ୍ତରକୋଵିଦଃ। ଯଃ ପ୍ରଗ୍ରହାନୁଗ୍ରହଯୋର୍ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ଵିଚକ୍ଷଣଃ
ସେ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାଣ୍ଡିତ, କୃତଜ୍ନ, ଲୋକମନ୍ତ୍ର ଜଣା; ନିୟମ ଓ ଦୟାରେ ଦକ୍ଷ, ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ ବିବେକୀ ଓ ନ୍ୟାୟବାନ।
ସତ୍ସଂଗ୍ରହାନୁଗ୍ରହଣେ ସ୍ଥାନଵିନ୍ନିଗ୍ରହସ୍ଯ ଚ। ଆଯକର୍ମଣ୍ଯୁପାଯଜ୍ଞଃ ସଂଦୃଷ୍ଟଵ୍ଯଯକର୍ମଵିତ୍
ସେ ଭଲ ଲୋକଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରିବା ଓ ସମ୍ମାନ ଦେବାରେ ପ୍ରଭିନ୍, ଦାୟିତ୍ୱ ଦେବା ଓ ଶାସନ କରିବାରେ ଦକ୍ଷ; ଧନ ଆର୍ଜନ ଓ ଖର୍ଚ୍ଚ ସଠିକ୍ ବ୍ୟବହାର ଜଣା।
ଶ୍ରୈଷ୍ଠ୍ଯଂ ଚାସ୍ତ୍ରସମୂହେଷୁ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵ୍ଯାମିଶ୍ରକେଷୁ ଚ। ଅର୍ଥଧର୍ମୌ ଚ ସଂଗୃହ୍ଯ ସୁଖତନ୍ତ୍ରୋ ନ ଚାଲସଃ
ସେ ଶସ୍ତ୍ର ବିଦ୍ୟାରେ ସବୁଠୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ମିଶ୍ର ଦୁଇ ଧରଣରେ; ଧନ ଓ ଧର୍ମକୁ ଧରି ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରେ, କେବେ ଅଳସ ନୁହେଁ।
ଵୈହାରିକାଣାଂ ଶିଲ୍ପାନାଂ ଵିଜ୍ଞାତାର୍ଥଵିଭାଗଵିତ୍। ଆରୋହେ ଵିନଯେ ଚୈଵ ଯୁକ୍ତୋ ଵାରଣଵାଜିନାମ୍
ସେ ବ୍ୟବହାରିକ କଳା ଓ କୌଶଳର ବିଭାଗ ଭଲ ଭାବେ ଜଣା, ହାତୀ ଓ ଘୋଡା ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଦକ୍ଷ।
ଧନୁର୍ଵେଦଵିଦାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଲୋକେଽତିରଥସମ୍ମତଃ। ଅଭିଯାତା ପ୍ରହର୍ତା ଚ ସେନାନଯଵିଶାରଦଃ
ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ସେ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜଗତରେ ଅତିରଥ ଭାବରେ ପ୍ରଶଂସିତ; ଆକ୍ରମଣ, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ସେନା ବ୍ୟବସ୍ଥାପନାରେ ପ୍ରଭିନ୍।
ଅପ୍ରଧୃଷ୍ଯଶ୍ଚ ସଂଗ୍ରାମେ କ୍ରୁଦ୍ଧୈରପି ସୁରାସୁରୈଃ। ଅନସୂଯୋ ଜିତକ୍ରୋଧୋ ନ ଦୃପ୍ତୋ ନ ଚ ମତ୍ସରୀ
ଯୁଦ୍ଧରେ ସେ ଅଜୟ, ଦେବ ଓ ଦାନବ ତାଙ୍କୁ ରୋଷିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ହରାଇପାରିବେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ଇର୍ଷ୍ୟା ନାହିଁ, କ୍ରୋଧକୁ ଜିତିଛନ୍ତି, ଅହଂକାର ଓ ଦ୍ୱେଷ ନାହିଁ।
ନାଵଜ୍ଞେଯଶ୍ଚ ଭୂତାନାଂ ନ ଚ କାଲଵଶାନୁଗଃ। ଏଵଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୈର୍ଗୁଣୈର୍ଯୁକ୍ତଃ ପ୍ରଜାନାଂ ପାର୍ଥିଵାତ୍ମଜଃ
ସେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅବହେଳିତ ହେବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ସମୟର ଅଧୀନ ନୁହେଁ; ଏପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ରାଜପୁତ୍ର।
ସମ୍ମତସ୍ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵସୁଧାଯାଃ କ୍ଷମାଗୁଣୈଃ। ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ବୃହସ୍ପତେସ୍ତୁଲ୍ଯୋ ଵୀର୍ଯେ ଚାପି ଶଚୀପତେଃ
ତିନି ଲୋକରେ ସେ ଭୂମିର ଦୟା ଗୁଣରେ ସମ୍ମାନିତ, ବୁଦ୍ଧିରେ ବୃହସ୍ପତି ସମାନ, ଶକ୍ତିରେ ଶଚୀପତି ସମାନ।
ତଥା ସର୍ଵପ୍ରଜାକାନ୍ତୈଃ ପ୍ରୀତିସଂଜନନୈଃ ପିତୁଃ। ଗୁଣୈର୍ଵିରୁରୁଚେ ରାମୋ ଦୀପ୍ତଃ ସୂର୍ଯ ଇଵାଂଶୁଭିଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ପିତାଙ୍କୁ ଖୁସି କରିଥିବା ଗୁଣରେ, ରାମ ଦୀପ୍ତ ହେଇ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ପରି।
ତମେଵଂଵୃତ୍ତସମ୍ପନ୍ନମପ୍ରଧୃଷ୍ଯପରାକ୍ରମମ୍। ଲୋକନାଥୋପମଂ ନାଥମକାମଯତ ମେଦିନୀ
ଏପରି ଆଚରଣ ଓ ପ୍ରଭାବ, ଅଜୟ ପ୍ରତାପ, ଜଗତର ନାଥ ପରି; ଭୂମି ନିଜର ରକ୍ଷକ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଚାହିଲା।
ଏତୈସ୍ତୁ ବହୁଭିର୍ଯୁକ୍ତଂ ଗୁଣୈରନୁପମୈଃ ସୁତମ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦଶରଥୋ ରାଜା ଚକ୍ରେ ଚିନ୍ତାଂ ପରଂତପଃ
ଏପରି ଅନୁପମ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖି, ଦଶରଥ ରାଜା, ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରିଥିବା, ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡିଲେ।
ଅଥ ରାଜ୍ଞୋ ବଭୂଵୈଵ ଵୃଦ୍ଧସ୍ଯ ଚିରଜୀଵିନଃ। ପ୍ରୀତିରେଷା କଥଂ ରାମୋ ରାଜା ସ୍ଯାନ୍ମଯି ଜୀଵତି
ବୃଦ୍ଧ ଓ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ହେବା ସମୟରେ ରାଜା ଭାବିଲେ: ମୁଁ ଜୀବନ୍ତ ଥିବାବେଳେ କିପରି ରାମ ରାଜା ହେବେ?
ଏଷା ହ୍ଯସ୍ଯ ପରା ପ୍ରୀତିର୍ହୃଦି ସମ୍ପରିଵର୍ତତେ। କଦା ନାମ ସୁତଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯଭିଷିକ୍ତମହଂ ପ୍ରିଯମ୍
ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ନେହ ମନରେ ଅନୁବୃତ୍ତି କରେ: କେବେ ମୁଁ ନିଜ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ ରାଜା ଭାବେ ଅଭିଷେକ ଦେଖିବି?
ଵୃଦ୍ଧିକାମୋ ହି ଲୋକସ୍ଯ ସର୍ଵଭୂତାନୁକମ୍ପକଃ। ମତ୍ତଃ ପ୍ରିଯତରୋ ଲୋକେ ପର୍ଜନ୍ଯ ଇଵ ଵୃଷ୍ଟିମାନ୍
ସେ ଜଗତର ଉନ୍ନତି ଚାହେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଦୟା କରେ; ଲୋକମାନେ ମୋତେ ଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ବର୍ଷା ଦେଉଥିବା ମେଘ ପରି।
ଯମଶକ୍ରସମୋ ଵୀର୍ଯେ ବୃହସ୍ପତିସମୋ ମତୌ। ମହୀଧରସମୋ ଧୃତ୍ଯାଂ ମତ୍ତଶ୍ଚ ଗୁଣଵତ୍ତରଃ
ଶକ୍ତିରେ ସେ ଯମ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ, ବୁଦ୍ଧିରେ ବୃହସ୍ପତି ସମାନ; ଧୃତିରେ ପାହାଡ଼ର ରାଜା ପରି, ଗୁଣରେ ମୋଠାରୁ ଅଧିକ।
ମହୀମହମିମାଂ କୃତ୍ସ୍ନାମଧିତିଷ୍ଠନ୍ତମାତ୍ମଜମ୍। ଅନେନ ଵଯସା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯଥା ସ୍ଵର୍ଗମଵାପ୍ନୁଯାମ୍
ଏହି ବୟସରେ ମୁଁ ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ସମଗ୍ର ଭୂମିର ଶାସନ କରୁଥିବା ଦେଖିପାରିଲେ, ଏହା ମୋ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତି ପରି।
ଇତ୍ଯେଵଂ ଵିଵିଧୈସ୍ତୈସ୍ତୈରନ୍ଯପାର୍ଥିଵଦୁର୍ଲଭୈଃ। ଶିଷ୍ଟୈରପରିମେଯୈଶ୍ଚ ଲୋକେ ଲୋକୋତ୍ତରୈର୍ଗୁଣୈଃ
ଏପରି ଅନ୍ୟ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ, ଅପାର ଓ ଲୋକକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଅନେକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣରେ,
ତଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ତଦା ରାଜା ଯୁକ୍ତଂ ସମୁଦିତୈର୍ଗୁଣୈଃ। ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ସଚିଵୈଃ ସାର୍ଧଂ ଯୌଵରାଜ୍ଯମମନ୍ଯତ
ତାଙ୍କୁ ଏପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ଦେଖି, ରାଜା ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ଆଲୋଚନା କରି, ଯୌବରାଜ୍ୟ ଦେବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ।
ଦିଵ୍ଯନ୍ତରିକ୍ଷେ ଭୂମୌ ଚ ଘୋରମୁତ୍ପାତଜଂ ଭଯମ୍। ସଂଚଚକ୍ଷେଽଥ ମେଧାଵୀ ଶରୀରେ ଚାତ୍ମନୋ ଜରାମ୍
ତାପରେ ସେ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ରାଜା ଆକାଶ, ମଧ୍ୟାକାଶ ଓ ପୃଥିବୀରେ ଭୟଙ୍କର ଅପଶକୁନ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ନିଜ ଶରୀରରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଚିହ୍ନ ଅନୁଭବ କଲେ।
ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରାନନସ୍ଯାଥ ଶୋକାପନୁଦମାତ୍ମନଃ। ଲୋକେ ରାମସ୍ଯ ବୁବୁଧେ ସମ୍ପ୍ରିଯତ୍ଵଂ ମହାତ୍ମନଃ
ସେ ଏହା ମଧ୍ୟ ବୁଝିଲେ ଯେ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମୁହଁ ଥିବା, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିବା ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଭଲପାଆନ୍ତି।
ଆତ୍ମନଶ୍ଚ ପ୍ରଜାନାଂ ଚ ଶ୍ରେଯସେ ଚ ପ୍ରିଯେଣ ଚ। ପ୍ରାପ୍ତେ କାଲେ ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ଭକ୍ତ୍ଯା ତ୍ଵରିତଵାନ୍ ନୃପଃ
ନିଜ ଓ ପ୍ରଜାଙ୍କ ଭଲପାଇଁ, ଏବଂ ଉଚିତ ସମୟ ଆସିବା ପରେ, ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଭକ୍ତି ଓ ସ୍ନେହରେ ଦ୍ରୁତ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ।
ନାନାନଗରଵାସ୍ତଵ୍ଯାନ୍ ପୃଥଗ୍ଜାନପଦାନପି। ସମାନିନାଯ ମେଦିନ୍ଯାଂ ପ୍ରଧାନାନ୍ ପୃଥିଵୀପତିଃ
ପୃଥିବୀର ମାଲିକ ନାନା ସହର ଓ ଅଲଗା ଅଞ୍ଚଳର ମୁଖ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ଡାକିଲେ।
ତାନ୍ ଵେଶ୍ମନାନାଭରଣୈର୍ଯଥାର୍ହଂ ପ୍ରତିପୂଜିତାନ୍। ଦଦର୍ଶାଲଂକୃତୋ ରାଜା ପ୍ରଜାପତିରିଵ ପ୍ରଜାଃ
ସେଇ ମୁଖ୍ୟମାନେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଓ ଉପହାର ପାଇଁ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଦର ସହିତ ଗ୍ରହଣ କରାଗଲେ, ଯେପରି ଜଣେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଆଦର କରନ୍ତି।
ନ ତୁ କେକଯରାଜାନଂ ଜନକଂ ଵା ନରାଧିପଃ। ତ୍ଵରଯା ଚାନଯାମାସ ପଶ୍ଚାତ୍ତୌ ଶ୍ରୋଷ୍ଯତଃ ପ୍ରିଯମ୍
ତେବେ, ରାଜା ତାଙ୍କ ତ୍ୱରାରେ କେକୟ ରାଜା କିମ୍ବା ଜନକଙ୍କୁ ଡାକିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନେ ପରେ ସୁଭବାର୍ତ୍ତା ଶୁଣିବେ।
ଅଥୋପଵିଷ୍ଟେ ନୃପତୌ ତସ୍ମିନ୍ ପରପୁରାର୍ଦନେ। ତତଃ ପ୍ରଵିଵିଶୁଃ ଶେଷା ରାଜାନୋ ଲୋକସମ୍ମତାଃ
ଯେତେବେଳେ ଶତ୍ରୁନଗର ଜୟ କରିଥିବା ରାଜା ନିଜ ସିଂହାସନରେ ବସିଲେ, ତାପରେ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜାମାନେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଅଥ ରାଜଵିତୀର୍ଣେଷୁ ଵିଵିଧେଷ୍ଵାସନେଷୁ ଚ। ରାଜାନମେଵାଭିମୁଖା ନିଷେଦୁର୍ନିଯତା ନୃପାଃ
ପରେ ରାଜା ନିଜେ ବିଭିନ୍ନ ଆସନ ବଣ୍ଟନ କରିବା ପରେ, ଆସିଥିବା ରାଜାମାନେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କୁ ସାମ୍ନା କରି ବସିଲେ।