କଦାଚିଦୁପକାରେଣ କୃତେନୈକେନ ତୁଷ୍ଯତି। ନ ସ୍ମରତ୍ଯପକାରାଣାଂ ଶତମପ୍ଯାତ୍ମଵତ୍ତଯା
କେବଳ ଗୋଟିଏ ଉପକାର ଦେଖି ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉଥିଲେ, ଏବଂ ନିଜକୁ ଭାବି, ଶତ ଅପକାର ମଧ୍ୟ ସେ ମନେ ରଖୁନଥିଲେ।
ଶୀଲଵୃଦ୍ଧୈର୍ଜ୍ଞାନଵୃଦ୍ଧୈର୍ଵଯୋଵୃଦ୍ଧୈଶ୍ଚ ସଜ୍ଜନୈଃ। କଥଯନ୍ନାସ୍ତ ଵୈ ନିତ୍ଯମସ୍ତ୍ରଯୋଗ୍ଯାନ୍ତରେଷ୍ଵପି
ସେ ସବୁବେଳେ ଶିଳ୍ପ, ଜ୍ଞାନ ଓ ବୟସରେ ବଡ଼ ଭଲ ଲୋକମାନଙ୍କ ସହିତ କଥା ହୁଏ, ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଏହିପରି କଥା ହୁଏ।
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ମଧୁରାଭାଷୀ ପୂର୍ଵଭାଷୀ ପ୍ରିଯଂଵଦଃ। ଵୀର୍ଯଵାନ୍ନ ଚ ଵୀର୍ଯେଣ ମହତା ସ୍ଵେନ ଵିସ୍ମିତଃ
ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ମଧୁର କଥା କହୁଥିଲେ, ସବୁବେଳେ ପ୍ରଥମେ କଥା ଆରମ୍ଭ କରୁଥିଲେ, ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ କଥା କହୁଥିଲେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ମହାନ ଶକ୍ତି ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଉନଥିଲେ।
ନ ଚାନୃତକଥୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଵୃଦ୍ଧାନାଂ ପ୍ରତିପୂଜକଃ। ଅନୁରକ୍ତଃ ପ୍ରଜାଭିଶ୍ଚ ପ୍ରଜାଶ୍ଚାପ୍ଯନୁରଜ୍ଯତେ
ସେ କେବେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହୁନଥିଲେ, ଶିକ୍ଷିତ ଓ ବଡ଼ମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ, ପ୍ରଜାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭଲପାଉଥିଲେ, ଏବଂ ସେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଜାମାନେ ପ୍ରତି ଆନୁରାଗ ରଖୁଥିଲେ।
ସାନୁକ୍ରୋଶୋ ଜିତକ୍ରୋଧୋ ବ୍ରାହ୍ମଣପ୍ରତିପୂଜକଃ। ଦୀନାନୁକମ୍ପୀ ଧର୍ମଜ୍ଞୋ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରଗ୍ରହଵାନ୍ ଶୁଚିଃ
ସେ ଦୟାଳୁ, କ୍ରୋଧ ଉପରେ ଜୟ ପାଇଥିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ, ଦୁଃଖୀମାନେ ପ୍ରତି କରୁଣାଶୀଳ, ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ସବୁବେଳେ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଶୁଧ୍ଧ ଥିଲେ।
କୁଲୋଚିତମତିଃ କ୍ଷାତ୍ରଂ ସ୍ଵଧର୍ମଂ ବହୁ ମନ୍ଯତେ। ମନ୍ଯତେ ପରଯା ପ୍ରୀତ୍ଯା ମହତ୍ ସ୍ଵର୍ଗଫଲଂ ତତଃ
ସେ ନିଜ ବଂଶର ଯୋଗ୍ୟ ମନ ରଖିଥିଲେ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୂଲ୍ୟ ଦେଉଥିଲେ, ଏବଂ ଏହାର ସ୍ୱର୍ଗ ଫଳକୁ ବଡ଼ ଭଲପାଇ ଭାବୁଥିଲେ।
ନାଶ୍ରେଯସି ରତୋ ଯଶ୍ଚ ନ ଵିରୁଦ୍ଧକଥାରୁଚିଃ। ଉତ୍ତରୋତ୍ତରଯୁକ୍ତୀନାଂ ଵକ୍ତା ଵାଚସ୍ପତିର୍ଯଥା
ସେ ଅଶୁଭ କଥାରେ କେବେ ଆନନ୍ଦ ମାନୁନଥିଲେ, ବିରୋଧ କଥାରେ ମନ ଲଗାଉନଥିଲେ; ତାଙ୍କ କଥା ସବୁ ସଠିକ୍ ତର୍କରେ ଏକ ପରେ ଏକ ହୁଏ, ଯେପରି ଶବ୍ଦର ଅଧିପତି।
ଅରୋଗସ୍ତରୁଣୋ ଵାଗ୍ମୀ ଵପୁଷ୍ମାନ୍ ଦେଶକାଲଵିତ୍। ଲୋକେ ପୁରୁଷସାରଜ୍ଞଃ ସାଧୁରେକୋ ଵିନିର୍ମିତଃ
ସେ ସ୍ୱସ୍ଥ, ଯୁବକ, ସୁନ୍ଦର କଥା କହୁଥିଲେ, ଆକର୍ଷକ ଦେହ ଥିଲେ, ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ଜଣାଥିଲେ, ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଏକମାତ୍ର ସାଧୁ ଭାବେ ପରିଚିତ ଥିଲେ।
ସ ତୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠୈର୍ଗୁଣୈର୍ଯୁକ୍ତଃ ପ୍ରଜାନାଂ ପାର୍ଥିଵାତ୍ମଜଃ। ବହିଶ୍ଚର ଇଵ ପ୍ରାଣୋ ବଭୂଵ ଗୁଣତଃ ପ୍ରିଯଃ
ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣରେ ଭରପୂର, ରାଜପୁତ୍ର ଥିଲେ, ପ୍ରଜାମାନେ ପାଇଁ ସେ ଏମିତି ପ୍ରିୟ ଥିଲେ, ଯେପରି ଦେହର ବାହାରେ ଚଳିଥିବା ପ୍ରାଣ।
ସର୍ଵଵିଦ୍ଯାଵ୍ରତସ୍ନାତୋ ଯଥାଵତ୍ ସାଙ୍ଗଵେଦଵିତ୍। ଇଷ୍ଵସ୍ତ୍ରେ ଚ ପିତୁଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ବଭୂଵ ଭରତାଗ୍ରଜଃ
ସମସ୍ତ ଶିକ୍ଷା ଓ ବ୍ରତରେ ନିପୁଣ, ସଠିକ୍ ଭାବେ ସମସ୍ତ ବେଦ ଓ ତାଙ୍କ ଶାଖା ଜଣାଥିଲେ, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ଭାରତଙ୍କ ଭାଇ ତାଙ୍କ ବାପାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲେ।
କଲ୍ଯାଣାଭିଜନଃ ସାଧୁରଦୀନଃ ସତ୍ଯଵାଗୃଜୁଃ। ଵୃଦ୍ଧୈରଭିଵିନୀତଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଜୈର୍ଧର୍ମାର୍ଥଦର୍ଶିଭିଃ
ଉତ୍ତମ ବଂଶର, ସଦ୍ଗୁଣୀ, କେବେ ଦୁଃଖି ନୁହଁନ୍ତି, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ସିଧାସଳଖ, ବଡ଼ମାନେ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ଜଣାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭଲ ଶିକ୍ଷା ପାଇଥିଲେ।
ଧର୍ମକାମାର୍ଥତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞଃ ସ୍ମୃତିମାନ୍ ପ୍ରତିଭାନଵାନ୍। ଲୌକିକେ ସମଯାଚାରେ କୃତକଲ୍ପୋ ଵିଶାରଦଃ
ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥର ତତ୍ତ୍ୱ ଜଣାନ୍ତି, ସ୍ମୃତିଶକ୍ତି ଓ ବୁଦ୍ଧି ଥିଲେ, ସାଧାରଣ ଚଳାଚଳ ଓ ନୀତିରେ ନିପୁଣ ଏବଂ ନିୟମ ରେ ଦକ୍ଷ।
ନିଭୃତଃ ସଂଵୃତାକାରୋ ଗୁପ୍ତମନ୍ତ୍ରଃ ସହାଯଵାନ୍। ଅମୋଘକ୍ରୋଧହର୍ଷଶ୍ଚ ତ୍ଯାଗସଂଯମକାଲଵିତ୍
ସେ ଶାନ୍ତ, ମୌନ ଭାବରେ ରହୁଥିଲେ, ଗୁପ୍ତ କଥା ରଖିପାରୁଥିଲେ, ସହଯୋଗୀମାନେ ଥିଲେ, କ୍ରୋଧ ଓ ଆନନ୍ଦ କେବେ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଉନଥିଲା, ତ୍ୟାଗ ଓ ସଂଯମର ସମୟ ଭଲଭାବେ ଜଣାନ୍ତି।
ଦୃଢଭକ୍ତିଃ ସ୍ଥିରପ୍ରଜ୍ଞୋ ନାସଦ୍ଗ୍ରାହୀ ନ ଦୁର୍ଵଚଃ। ନିସ୍ତନ୍ଦ୍ରୀରପ୍ରମତ୍ତଶ୍ଚ ସ୍ଵଦୋଷପରଦୋଷଵିତ୍
ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତି, ଦୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧି, କେବେ ମିଥ୍ୟା ଗ୍ରହଣ କରୁନଥିଲେ, କଠୋର କଥା କହୁନଥିଲେ, କେବେ ଅଳସ ନୁହଁନ୍ତି, ସତର୍କ ଓ ନିଜ ଓ ପର ଦୋଷ ଜଣାନ୍ତି।
ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞଶ୍ଚ କୃତଜ୍ଞଶ୍ଚ ପୁରୁଷାନ୍ତରକୋଵିଦଃ। ଯଃ ପ୍ରଗ୍ରହାନୁଗ୍ରହଯୋର୍ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ଵିଚକ୍ଷଣଃ
ସେ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାଣ୍ଡିତ, କୃତଜ୍ନ, ଲୋକମନ୍ତ୍ର ଜଣା; ନିୟମ ଓ ଦୟାରେ ଦକ୍ଷ, ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ ବିବେକୀ ଓ ନ୍ୟାୟବାନ।
ସତ୍ସଂଗ୍ରହାନୁଗ୍ରହଣେ ସ୍ଥାନଵିନ୍ନିଗ୍ରହସ୍ଯ ଚ। ଆଯକର୍ମଣ୍ଯୁପାଯଜ୍ଞଃ ସଂଦୃଷ୍ଟଵ୍ଯଯକର୍ମଵିତ୍
ସେ ଭଲ ଲୋକଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରିବା ଓ ସମ୍ମାନ ଦେବାରେ ପ୍ରଭିନ୍, ଦାୟିତ୍ୱ ଦେବା ଓ ଶାସନ କରିବାରେ ଦକ୍ଷ; ଧନ ଆର୍ଜନ ଓ ଖର୍ଚ୍ଚ ସଠିକ୍ ବ୍ୟବହାର ଜଣା।
ଶ୍ରୈଷ୍ଠ୍ଯଂ ଚାସ୍ତ୍ରସମୂହେଷୁ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵ୍ଯାମିଶ୍ରକେଷୁ ଚ। ଅର୍ଥଧର୍ମୌ ଚ ସଂଗୃହ୍ଯ ସୁଖତନ୍ତ୍ରୋ ନ ଚାଲସଃ
ସେ ଶସ୍ତ୍ର ବିଦ୍ୟାରେ ସବୁଠୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ମିଶ୍ର ଦୁଇ ଧରଣରେ; ଧନ ଓ ଧର୍ମକୁ ଧରି ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରେ, କେବେ ଅଳସ ନୁହେଁ।
ଵୈହାରିକାଣାଂ ଶିଲ୍ପାନାଂ ଵିଜ୍ଞାତାର୍ଥଵିଭାଗଵିତ୍। ଆରୋହେ ଵିନଯେ ଚୈଵ ଯୁକ୍ତୋ ଵାରଣଵାଜିନାମ୍
ସେ ବ୍ୟବହାରିକ କଳା ଓ କୌଶଳର ବିଭାଗ ଭଲ ଭାବେ ଜଣା, ହାତୀ ଓ ଘୋଡା ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଦକ୍ଷ।
ଧନୁର୍ଵେଦଵିଦାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଲୋକେଽତିରଥସମ୍ମତଃ। ଅଭିଯାତା ପ୍ରହର୍ତା ଚ ସେନାନଯଵିଶାରଦଃ
ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ସେ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜଗତରେ ଅତିରଥ ଭାବରେ ପ୍ରଶଂସିତ; ଆକ୍ରମଣ, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ସେନା ବ୍ୟବସ୍ଥାପନାରେ ପ୍ରଭିନ୍।
ଅପ୍ରଧୃଷ୍ଯଶ୍ଚ ସଂଗ୍ରାମେ କ୍ରୁଦ୍ଧୈରପି ସୁରାସୁରୈଃ। ଅନସୂଯୋ ଜିତକ୍ରୋଧୋ ନ ଦୃପ୍ତୋ ନ ଚ ମତ୍ସରୀ
ଯୁଦ୍ଧରେ ସେ ଅଜୟ, ଦେବ ଓ ଦାନବ ତାଙ୍କୁ ରୋଷିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ହରାଇପାରିବେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ଇର୍ଷ୍ୟା ନାହିଁ, କ୍ରୋଧକୁ ଜିତିଛନ୍ତି, ଅହଂକାର ଓ ଦ୍ୱେଷ ନାହିଁ।
ନାଵଜ୍ଞେଯଶ୍ଚ ଭୂତାନାଂ ନ ଚ କାଲଵଶାନୁଗଃ। ଏଵଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୈର୍ଗୁଣୈର୍ଯୁକ୍ତଃ ପ୍ରଜାନାଂ ପାର୍ଥିଵାତ୍ମଜଃ
ସେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅବହେଳିତ ହେବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ସମୟର ଅଧୀନ ନୁହେଁ; ଏପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ରାଜପୁତ୍ର।
ସମ୍ମତସ୍ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵସୁଧାଯାଃ କ୍ଷମାଗୁଣୈଃ। ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ବୃହସ୍ପତେସ୍ତୁଲ୍ଯୋ ଵୀର୍ଯେ ଚାପି ଶଚୀପତେଃ
ତିନି ଲୋକରେ ସେ ଭୂମିର ଦୟା ଗୁଣରେ ସମ୍ମାନିତ, ବୁଦ୍ଧିରେ ବୃହସ୍ପତି ସମାନ, ଶକ୍ତିରେ ଶଚୀପତି ସମାନ।
ତଥା ସର୍ଵପ୍ରଜାକାନ୍ତୈଃ ପ୍ରୀତିସଂଜନନୈଃ ପିତୁଃ। ଗୁଣୈର୍ଵିରୁରୁଚେ ରାମୋ ଦୀପ୍ତଃ ସୂର୍ଯ ଇଵାଂଶୁଭିଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ପିତାଙ୍କୁ ଖୁସି କରିଥିବା ଗୁଣରେ, ରାମ ଦୀପ୍ତ ହେଇ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ପରି।
ତମେଵଂଵୃତ୍ତସମ୍ପନ୍ନମପ୍ରଧୃଷ୍ଯପରାକ୍ରମମ୍। ଲୋକନାଥୋପମଂ ନାଥମକାମଯତ ମେଦିନୀ
ଏପରି ଆଚରଣ ଓ ପ୍ରଭାବ, ଅଜୟ ପ୍ରତାପ, ଜଗତର ନାଥ ପରି; ଭୂମି ନିଜର ରକ୍ଷକ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଚାହିଲା।
ଏତୈସ୍ତୁ ବହୁଭିର୍ଯୁକ୍ତଂ ଗୁଣୈରନୁପମୈଃ ସୁତମ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦଶରଥୋ ରାଜା ଚକ୍ରେ ଚିନ୍ତାଂ ପରଂତପଃ
ଏପରି ଅନୁପମ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖି, ଦଶରଥ ରାଜା, ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରିଥିବା, ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡିଲେ।
ଅଥ ରାଜ୍ଞୋ ବଭୂଵୈଵ ଵୃଦ୍ଧସ୍ଯ ଚିରଜୀଵିନଃ। ପ୍ରୀତିରେଷା କଥଂ ରାମୋ ରାଜା ସ୍ଯାନ୍ମଯି ଜୀଵତି
ବୃଦ୍ଧ ଓ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ହେବା ସମୟରେ ରାଜା ଭାବିଲେ: ମୁଁ ଜୀବନ୍ତ ଥିବାବେଳେ କିପରି ରାମ ରାଜା ହେବେ?
ଏଷା ହ୍ଯସ୍ଯ ପରା ପ୍ରୀତିର୍ହୃଦି ସମ୍ପରିଵର୍ତତେ। କଦା ନାମ ସୁତଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯଭିଷିକ୍ତମହଂ ପ୍ରିଯମ୍
ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ନେହ ମନରେ ଅନୁବୃତ୍ତି କରେ: କେବେ ମୁଁ ନିଜ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ ରାଜା ଭାବେ ଅଭିଷେକ ଦେଖିବି?
ଵୃଦ୍ଧିକାମୋ ହି ଲୋକସ୍ଯ ସର୍ଵଭୂତାନୁକମ୍ପକଃ। ମତ୍ତଃ ପ୍ରିଯତରୋ ଲୋକେ ପର୍ଜନ୍ଯ ଇଵ ଵୃଷ୍ଟିମାନ୍
ସେ ଜଗତର ଉନ୍ନତି ଚାହେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଦୟା କରେ; ଲୋକମାନେ ମୋତେ ଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ବର୍ଷା ଦେଉଥିବା ମେଘ ପରି।
ଯମଶକ୍ରସମୋ ଵୀର୍ଯେ ବୃହସ୍ପତିସମୋ ମତୌ। ମହୀଧରସମୋ ଧୃତ୍ଯାଂ ମତ୍ତଶ୍ଚ ଗୁଣଵତ୍ତରଃ
ଶକ୍ତିରେ ସେ ଯମ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ, ବୁଦ୍ଧିରେ ବୃହସ୍ପତି ସମାନ; ଧୃତିରେ ପାହାଡ଼ର ରାଜା ପରି, ଗୁଣରେ ମୋଠାରୁ ଅଧିକ।
ମହୀମହମିମାଂ କୃତ୍ସ୍ନାମଧିତିଷ୍ଠନ୍ତମାତ୍ମଜମ୍। ଅନେନ ଵଯସା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯଥା ସ୍ଵର୍ଗମଵାପ୍ନୁଯାମ୍
ଏହି ବୟସରେ ମୁଁ ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ସମଗ୍ର ଭୂମିର ଶାସନ କରୁଥିବା ଦେଖିପାରିଲେ, ଏହା ମୋ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତି ପରି।