ପ୍ରାଯାତ୍ପ୍ରତୀଚୀଂ ହରିତଂ ଵିଚିନ୍ଵଂଶ୍ଚ ତତସ୍ତତଃ । ଉତ୍ତରାମଗମଚ୍ଛ୍ରୀମାନ୍ଦିଶଂ ହିମଵତା ଵୃତାମ୍ ।। ୭.୭୫.
ସେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଯାଇ, ଏଠା ଓ ସେଠା ଖୋଜିବାରେ ଲାଗିଲେ, ପରେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ, ହିମାଳୟ ପର୍ବତରେ ଘିରିଥିବା ଅଞ୍ଚଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଅପଶ୍ଯମାନସ୍ତତ୍ରାପି ସ୍ଵଲ୍ପମପ୍ଯଥ ଦୁଷ୍କୃତମ୍ । ପୂର୍ଵାମପି ଦିଶଂ ସର୍ଵାମଥୋ ଽପଶ୍ଯନ୍ନରାଧିପଃ ।। ୭.୭୫.
ସେଠାରେ ବା ଉତ୍ତର ଦିଗରେ କିମ୍ବା ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ରାଜା କୌଣସି ଅପକାର କିମ୍ବା ଦୁଷ୍କର୍ମ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ।
ପ୍ରଵିଶୁଦ୍ଧସମାଚାରାମାଦର୍ଶତଲନିର୍ମଲାମ୍ । ପୁଷ୍ପକସ୍ଥୋ ମହାବାହୁସ୍ତଦାପଶ୍ଯନ୍ନରାଧିପଃ ।। ୭.୭୫.
ପୁଷ୍ପକ ରଥରେ ବସିଥିବା ସେ ମହାବାହୁ ରାଜା, ଏକ ଏମିତି ଅଞ୍ଚଳ ଦେଖିଲେ, ଯାହାର ଆଚରଣ ପରିଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଦର୍ପଣ ପରି ନିର୍ମଳ।
ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମାକ୍ରାମତ୍ତତୋ ରାଜର୍ଷିନନ୍ଦନଃ । ଶୈଵଲସ୍ଯୋତ୍ତରେ ପାର୍ଶ୍ଵେ ଦଦର୍ଶ ସୁମହତ୍ସରଃ ।। ୭.୭୫.
ତାପରେ ରାଜାର୍ଷିଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯାଇ, ଶୈବଳ ନଦୀର ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଏକ ବଡ଼ ହ୍ରଦ ଦେଖିଲେ।
ତସ୍ମିନ୍ସରସି ତପ୍ଯନ୍ତଂ ତାପସଂ ସୁମହତ୍ତପଃ । ଦଦର୍ଶ ରାଘଵଃ ଶ୍ରୀମାଁଲ୍ଲମ୍ବମାନମଧୋମୁଖମ୍ ।। ୭.୭୫.
ସେହି ହ୍ରଦରେ, ରାଘବ ଦେଖିଲେ—ଏକ ମହାତପସ୍ବୀ ତାପସ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦେହ ଝୁଲାଇ ଉତ୍କଟ ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି।
ରାଘଵସ୍ତମୁପାଗମ୍ଯ ତପ୍ଯନ୍ତଂ ତପ ଉତ୍ତମମ୍ । ଉଵାଚ ସ ତଦା ଵାକ୍ଯଂ ଧନ୍ଯସ୍ତ୍ଵମସି ସୁଵ୍ରତ ।। ୭.୭୫.
ରାଘବ ସେ ଉତ୍ତମ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ତାପସଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ କହିଲେ—'ହେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ତୁମେ ଧନ୍ୟ।'
କସ୍ଯାଂ ଯୋନ୍ଯାଂ ତପୋଵୃଦ୍ଧ ଵର୍ତସେ ଦୃଢଵିକ୍ରମ । କୌତୂହଲାତ୍ତ୍ଵାଂ ପୃଚ୍ଛାମି ରାମୋ ଦାଶରଥିର୍ହ୍ଯହମ୍ ।। ୭.୭୫.
'ହେ ତପଉନ୍ନତ, ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଥିବା, ତୁମେ କେଉଁ ଜନ୍ମର? ମୁଁ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ, ଉତ୍ସୁକତାବଶତଃ ପଚାରୁଛି।'
କୋ ଽର୍ଥୋ ମନୀଷିତସ୍ତୁଭ୍ଯଂ ସ୍ଵର୍ଗଲାଭଃ ପରୋ ଽଥଵା । ଵରାଶ୍ରଯୋ ଯଦର୍ଥଂ ତ୍ଵଂ ତପସ୍ଯସି ସୁଦୁଷ୍କରମ୍ । ଯମାଶ୍ରିତ୍ଯ ତପସ୍ତପ୍ତଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ତାପସ ।। ୭.୭୫.
'ତୁମର ଲକ୍ଷ୍ୟ କଣ—ସ୍ୱର୍ଗଲାଭ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ? କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏହି କଠିନ ତପସ୍ୟା କରୁଛ? କାହା ଉପରେ ଭରସା କରି ଏହି ତପସ୍ୟା କରୁଛ? ହେ ତାପସ, ମୁଁ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।'
ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵା ଽସି ଭଦ୍ରଂ ତେ କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ଵା ଽସି ଦୁର୍ଜଯଃ । ଵୈଶ୍ଯସ୍ତୃତୀଯଵର୍ଣୋ ଵା ଶୂଦ୍ରୋ ଵା ସତ୍ଯଵାଗ୍ଭଵ ।। ୭.୭୫.
ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କି? ଭଲ ହୋଉ, କିମ୍ବା ଅଦମ୍ୟ କ୍ଷତ୍ରିୟ? କିମ୍ବା ତୃତୀୟ ବର୍ଣ୍ଣ ଭାଇ ବୈଶ୍ୟ, କିମ୍ବା ଶୂଦ୍ର? ସତ୍ୟ କହ।
ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତଃ ସ ନରାଧିପେନ ହ୍ଯଵାକ୍ଛିରା ଦାଶରଥାଯ ତସ୍ମୈ । ଉଵାଚ ଜାତିଂ ନୃପପୁଙ୍ଗଵାଯ ଯତ୍କାରଣେ ଚୈଵ ତପଃପ୍ରଯତ୍ନଃ ।। ୭.୭୫.
ରାଜାଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ପରେ, ସେ ତପସ୍ବୀ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦଶରଥପୁତ୍ରଙ୍କୁ ନିଜ ଜାତି ଓ ତପସ୍ୟାର କାରଣ ସ୍ପଷ୍ଟ କହିଲେ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦୁତ୍ତରକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ
ଏଭଳି ପ୍ରାଚୀନ ଓ ପୂଜ୍ୟ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ପଚାସଠିଏଁ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାମସ୍ଯାକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମଣଃ । ଅଵାକ୍ଛିରାସ୍ତଥାଭୂତ୍ଵା ଵାକ୍ଯମେତଦୁଵାଚ ହ ।। ୭.୭୬.
ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇଥିବା ତପସ୍ବୀ ଏଭଳି କହିଲେ।
ଶୂଦ୍ରଯୋନ୍ଯାଂ ପ୍ରସୂତୋ ଽସ୍ମି ଶମ୍ବୂକୋ ନାମ ନାମତଃ । ଦେଵତ୍ଵଂ ପାର୍ଥଯେ ରାମ ସଶରୀରୋ ମହାଯଶଃ ।। ୭.୭୬.
ମୁଁ ଶୂଦ୍ର ଜନ୍ମର, ନାମ ଶମ୍ଭୂକ। ଶ୍ରୀରାମ, ମୁଁ ଏହି ଦେହରେ ଦେବତ୍ୱ ପାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି।
ନ ମିଥ୍ଯା ଽହଂ ଵଦେ ରାମ ଦେଵଲୋକଜିଗୀଷଯା । ଶୂଦ୍ରଂ ମାଂ ଵିଦ୍ଧି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ତପ ଉଗ୍ରଂ ସମାସ୍ଥିତମ୍ ।। ୭.୭୬.
ମୁଁ ମିଥ୍ୟା କହୁନି, ଶ୍ରୀରାମ। ଦେବଲୋକ ପାଇବା ଆଶାରେ ମୁଁ ଏହି କଠିନ ତପସ୍ୟା କରୁଛି—ମୋତେ ଶୂଦ୍ର ବୋଲି ଜାଣ, କାକୁତ୍ସ୍ଥ।
ଭାଷତସ୍ତସ୍ଯ ଶୂଦ୍ରସ୍ଯ ଖଡ୍ଗଂ ସୁରୁଚିରପ୍ରଭମ୍ । ନିଷ୍କୃଷ୍ଯ କୋଶାଦ୍ଵିମଲଂ ଶିରଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ ରାଘଵଃ ।। ୭.୭୬.
ଶୂଦ୍ର ଏଭଳି କହୁଥିବାବେଳେ, ରାଘବ ତାଙ୍କର ଚମକୁଥିବା ତଳୱାର ମୁଣ୍ଡିରୁ ବାହାର କରି, ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ।
ତସ୍ମିଞ୍ଛୂଦ୍ରେ ହତେ ଦେଵାଃ ସେନ୍ଦ୍ରାଃ ସାଗ୍ନିପୁରୋଗମାଃ । ସାଧୁ ସାଧ୍ଵିତି କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ପ୍ରଶଶଂସୁର୍ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ ।। ୭.୭୬.
ଶୂଦ୍ର ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ଦେବତାମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ସହିତ, କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ବାରମ୍ବାର 'ଭଲ କାମ କଲେ' ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
ପୁଷ୍ପଵୃଷ୍ଟିର୍ମହତ୍ଯାସୀଦ୍ଦିଵ୍ଯାନାଂ ସୁସୁଗନ୍ଧିନାମ୍ । ପୁଷ୍ପାଣାଂ ଵାଯୁମୁକ୍ତାନାଂ ସର୍ଵତଃ ପ୍ରପପାତ ହ ।। ୭.୭୬.
ସେତେବେଳେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ବାତାସରେ ଉଡି ଆସି, ଦିବ୍ୟ ଓ ମଧୁର ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲର ବଡ଼ ବର୍ଷା ହେଲା।
ସୁପ୍ରୀତାଶ୍ଚାବ୍ରୁଵନ୍ରାମଂ ଦେଵାଃ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମମ୍ । ସୁରକାର୍ଯମିଦଂ ସୌମ୍ଯ ସୁକୃତଂ ତେ ମହାମତେ ।। ୭.୭୬.
ଖୁସି ହୋଇ ଦେବତାମାନେ ସତ୍ୟବୀର ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ସାଧୁ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ତୁମେ ଭଲ କଲା, ବୁଦ୍ଧିମାନ।'
ଗୃହାଣ ଚ ଵରଂ ସୌମ୍ଯ ଯତ୍ତ୍ଵମିଚ୍ଛସ୍ଯରିନ୍ଦମ । ସ୍ଵର୍ଗଭାଙ୍ନହି ଶୂଦ୍ରୋ ଽଯଂ ତ୍ଵତ୍କୃତେ ରଘୁନନ୍ଦନ ।। ୭.୭୬.
'ହେ ଶାନ୍ତ ମନ, ତୁମେ ଯାହା ଚାହୁଁଛ, ସେଇ ବର ନିଅ। ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଏହି ଶୂଦ୍ର ତୁମ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇପାରିବ ନାହିଁ।'
ଦେଵାନାଂ ଭାଷିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଘଵଃ ସୁସମାହିତଃ । ଉଵାଚ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଵାକ୍ଯଂ ସହସ୍ରାକ୍ଷଂ ପୁରନ୍ଦରମ୍ ।। ୭.୭୬.
ଦେବତାମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ଶାନ୍ତ ମନେ ହାତ ଜୋଡି, ସହସ୍ରନୟନ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଯଦି ଦେଵାଃ ପ୍ରସନ୍ନା ମେ ଦ୍ଵିଜପୁତ୍ରଃ ସ ଜୀଵତୁ । ଦିଶନ୍ତୁ ଵରମେତଂ ମେ ଇପ୍ସିତଂ ପରମଂ ମମ ।। ୭.୭୬.
'ଯଦି ଦେବତାମାନେ ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ, ତେବେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁଅ ଆଉ ଜୀବନ୍ତ ହେଉ। ଏହି ବର ଦିଅ, ଏହା ମୋର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଇଚ୍ଛା।'
ମମାପଚାରାଦ୍ଯାତୋ ଽସୌ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯୈକପୁତ୍ରକଃ । ଅପ୍ରାପ୍ତକାଲଃ କାଲେନ ନୀତୋ ଵୈଵସ୍ଵତକ୍ଷଯମ୍ ।। ୭.୭୬.
ମୋ ଦୋଷରେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ଅକାଳରେ ଯମଲୋକକୁ ନେଯାଇଥିଲେ।
ତଂ ଜୀଵଯଥ ଭଦ୍ରଂ ଵୋ ନାନୃତଂ କର୍ତୁମର୍ହଥ । ଦ୍ଵିଜସ୍ଯ ସଂଶ୍ରୁତୋ ଽର୍ଥୋ ମେ ଜୀଵଯିଷ୍ଯାମି ତେ ସୁତମ୍ ।। ୭.୭୬.
'ତାଙ୍କୁ ପୁନି ଜୀବନ ଦିଅ, ତୁମମାନେ ଭଲ ରୁହ। ତୁମେ ମିଥ୍ୟା କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଏହି ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଛି, ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଜୀବନ ଦେବି।'
ରାଘଵସ୍ଯ ତୁ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିବୁଧସତ୍ତମାଃ । ପ୍ରତ୍ଯୁଚୂ ରାଘଵଂ ପ୍ରୀତା ଦେଵାଃ ପ୍ରୀତିସମନ୍ଵିତମ୍ ।। ୭.୭୬.
ରାଘବଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦେବମାନେ ଖୁସି ହୋଇ ରାଘବଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ନିର୍ଵୃତୋ ଭଵ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ସୋ ଽସ୍ମିନ୍ନହନି ବାଲକଃ । ଜୀଵିତଂ ପ୍ରାପ୍ତଵାନ୍ଭୂଯଃ ସମେତଶ୍ଚାପି ବନ୍ଧୁଭିଃ ।। ୭.୭୬.
'ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହେଉ, କାକୁତ୍ସ୍ଥ। ଏହି ଦିନେ ସେ ପିଲା ପୁନି ଜୀବନ ପାଇଛି ଓ ନିଜ ପରିବାର ସହିତ ମିଶିଛି।'
ଯସ୍ମିନ୍ମୁହୂର୍ତେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଶୂଦ୍ରୋ ଽଯଂ ଵିନିପାତିତଃ । ତସ୍ମିନ୍ମୁହୂର୍ତେ ବାଲୋ ଽସୌ ଜୀଵେନ ସମଯୁଜ୍ଯତ ।। ୭.୭୬.
ଯେ ସମୟରେ ଏହି ଶୂଦ୍ର ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ସେଇ ସମୟରେ ସେ ପିଲା ପୁନି ଜୀବନ ମିଳିଲା।
ସ୍ଵସ୍ତି ପ୍ରାପ୍ନୁହି ଭଦ୍ରଂ ତେ ସାଧୁ ଯାମ ନରର୍ଷଭ । ଅଗସ୍ତ୍ଯସ୍ଯାଶ୍ରମପଦଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛାମ ରାଘଵ ।। ୭.୭୬.
ତୁମେ ସୁଖୀ ହେଉ, ଭଲ ହେଉ। ଚଳ, ରାଘବ, ଆମେ ଏବେ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଯିବା।
ତସ୍ଯ ଦୀକ୍ଷା ସମାପ୍ତା ହି ବ୍ରହ୍ମର୍ଷେଃ ସୁମହାଦ୍ଯୁତେଃ । ଦ୍ଵାଦଶଂ ହି ଗତଂ ଵର୍ଷଂ ଜଲଶଯ୍ଯାଂ ସମାସତଃ ।। ୭.୭୬.
ଏହି ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷିଙ୍କର ଦୀର୍ଘ ଦୀକ୍ଷା ଏବେ ସମାପ୍ତ ହୋଇଛି। ସେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳ ଉପରେ ଶୋଇ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ।
କାକୁତ୍ସ୍ଥ ତଦ୍ଗମିଷ୍ଯାମୋ ମୁନିଂ ସମଭିନନ୍ଦିତୁମ୍ । ତ୍ଵଂ ଚାପ୍ଯାଗଚ୍ଛ ଭଦ୍ରଂ ତେ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ତମୃଷିସତ୍ତମମ୍ ।। ୭.୭୬.
ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ଚଳ, ଆମେ ସେ ମୁନିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବାକୁ ଯିବା। ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଭଲ ହେଉ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସ।
ସ ତଥେତି ପ୍ରତିଜ୍ଞାଯ ଦେଵାନାଂ ରଘୁନନ୍ଦନଃ । ଆରୁରୋହ ଵିମାନଂ ତଂ ପୁଷ୍ପକଂ ହେମଭୂଷିତମ୍ ।। ୭.୭୬.
ରଘୁନନ୍ଦନ ଏହି କଥାକୁ ମନେ ରଖି, ସୁନ୍ଦର ସୁନାରେ ଶୋଭିତ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ଚଢ଼ିଲେ।