ତସ୍ମିନ୍ଦ୍ଵାପରସଞ୍ଜ୍ଞେ ତୁ ଵର୍ତମାନେ ଯୁଗକ୍ଷଯେ । ଅଧର୍ମଶ୍ଚାନୃତଂ ଚୈଵ ଵଵୃଧେ ପୁରୁଷର୍ଷଭ ।। ୭.୭୪.
ସେଇ 'ଦ୍ୱାପର' ନାମକ ଯୁଗରେ, ଯୁଗ ଅବସାନ ହେଉଥିବା ସମୟରେ, ଅନ୍ୟାୟ ଓ ମିଥ୍ୟା ବଢ଼ିଗଲା, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ।
ତସ୍ମିନ୍ଦ୍ଵାପରସଙ୍ଖ୍ଯାତେ ତପୋ ଵୈଶ୍ଯାନ୍ସମାଵିଶତ୍ । ତ୍ରିଭ୍ଯୋ ଯୁଗେଭ୍ଯସ୍ତ୍ରୀନ୍ଵର୍ଣାନ୍କ୍ରମାଦ୍ଵୈ ତପ ଆଵିଶତ୍ ।। ୭.୭୪.
ସେଇ 'ଦ୍ୱାପର' ଯୁଗରେ, ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା ପ୍ରବେଶ କଲା; ଏହି ତିନି ଯୁଗରେ କ୍ରମେ ତିନି ଜାତିରେ ତପସ୍ୟା ବ୍ୟାପିଲା।
ତ୍ରିଭ୍ଯୋ ଯୁଗେଭ୍ଯସ୍ତ୍ରୀନ୍ଵର୍ଣାନ୍ଧର୍ମଶ୍ଚ ପରିନିଷ୍ଠିତଃ । ନ ଶୁଦ୍ଧୋ ଲଭତେ ଧର୍ମଂ ଯୁଗତସ୍ତୁ ନରର୍ଷଭ । ହୀନଵର୍ଣୋ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପ୍ଯତେ ସୁମହତ୍ତପଃ ।। ୭.୭୪.
ତିନି ଯୁଗରେ, ତିନି ଜାତି ଓ ଧର୍ମ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲା; ଯିଏ ଶୁଦ୍ଧ ନୁହେଁ, ସେ ଏହି ଯୁଗରେ ଧର୍ମ ପାଇପାରିବ ନାହିଁ; ଏବଂ ନିମ୍ନ ଜାତିର ଲୋକ, ରାଜାଙ୍କୁ, ବଡ଼ ତପସ୍ୟା କରେ।
ଭଵିଷ୍ଯଚ୍ଛୂଦ୍ରଯୋନ୍ଯାଂ ଵୈ ତପଶ୍ଚର୍ଯା କଲୌ ଯୁଗେ । ଅଧର୍ମଃ ପରମୋ ରାଜନ୍ଦ୍ଵାପରେ ଶୂଦ୍ରଜନ୍ମନଃ ।। ୭.୭୪.
କଳିଯୁଗରେ, ଶୂଦ୍ର ଜନ୍ମରେ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ ହେବ; ରାଜା, ଦ୍ୱାପରରେ ଶୂଦ୍ର ଜନ୍ମମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟାୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ହେବ।
ସ ଵୈ ଵିଷଯପର୍ଯନ୍ତେ ତଵ ରାଜନ୍ମହାତପାଃ । ଅଦ୍ଯ ତପ୍ଯତି ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧିସ୍ତେନ ବାଲଵଧୋ ହ୍ଯଯମ୍ ।। ୭.୭୪.
ହେ ରାଜା, ସେଇ ଦୁଷ୍ଟ ମନ୍ତି ବଡ଼ ତପସ୍ୟାକାରୀ ଏବେ ତୁମ ରାଜ୍ୟ ସୀମାରେ ତପସ୍ୟା କରୁଛି; ଏହି କାରଣରୁ ଏହି ଶିଶୁର ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଛି।
ଯୋ ହ୍ଯଧର୍ମମକାର୍ଯଂ ଵା ଵିଷଯେ ପାର୍ଥିଵସ୍ଯ ତୁ । କରୋତି ଚାଶ୍ରୀମୂଲଂ ତତ୍ପୁରେ ଵା ଦୁର୍ମତିର୍ନରଃ । କ୍ଷିପ୍ରଂ ଚ ନରକଂ ଯାତି ସ ଚ ରାଜା ନ ସଂଶଯଃ ।। ୭.୭୪.
ଯେଉଁଠାରେ ରାଜାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ କେହି ଅନ୍ୟାୟ କିମ୍ବା ଅଯୋଗ୍ୟ କାମ କରେ, କିମ୍ବା ସହରକୁ ଅଶୁଭ ଆଣେ, ସେଇ ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ଶୀଘ୍ର ନରକକୁ ଯାଏ, ଏବଂ ରାଜା ମଧ୍ୟ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଅଧୀତସ୍ଯ ଚ ତପ୍ତସ୍ଯ କର୍ମଣଃ ସୁକୃତସ୍ଯ ଚ । ଷଷ୍ଠଂ ଭଜତି ଭାଗଂ ତୁ ପ୍ରଜା ଧର୍ମେଣ ପାଲଯନ୍ ।। ୭.୭୪.
ଧର୍ମରେ ରହି ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରି, ରାଜା ସେମାନଙ୍କର ପାଠ, ତପସ୍ୟା ଓ ନିକଟ କାର୍ଯ୍ୟର ଷଷ୍ଠଂଶ ଫଳ ପାଇଥାଏ।
ଷଙ୍ଭାଗସ୍ଯ ନ ଭୋକ୍ତା ଽସୌ ରକ୍ଷତେ ନ ପ୍ରଜାଃ କଥମ୍ ।। ୭.୭୪.
ଯଦି ସେ ଏହି ଷଷ୍ଠଂଶ ଭାଗ ନେଇନଥାଏ, ତେବେ ସେ କିପରି ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବ?
ସ ତ୍ଵଂ ପୁରୁଷଶାର୍ଦୂଲ ମାର୍ଗସ୍ଵ ଵିଷଯଂ ସ୍ଵକମ୍ । ଦୁଷ୍କୃତଂ ଯତ୍ର ପଶ୍ଯେଥାସ୍ତତ୍ର ଯତ୍ନଂ ସମାଚର ।। ୭.୭୪.
ତେଣୁ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ତୁମ ରାଜ୍ୟକୁ ଭଲଭାବେ ତଦନ୍ତ କର; ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ୟାୟ ଦେଖିବ, ସେଠି ଚେଷ୍ଟା କର।
ଏଵଂ ଚେଦ୍ଧର୍ମଵୃଦ୍ଧିଶ୍ଚ ନୃଣାଂ ଚାଯୁର୍ଵିଵର୍ଧନମ୍ । ଭଵିଷ୍ଯତି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାଲସ୍ଯାସ୍ଯ ଚ ଜୀଵିତମ୍ ।। ୭.୭୪.
ଏପରି କରିଲେ, ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମ ବଢ଼ିବ, ସେମାନଙ୍କର ଆୟୁ ଲମ୍ବା ହେବ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ଏହି ଶିଶୁ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ରହିବ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦୁତ୍ତରକାଣ୍ଡେ ଚତୁଃସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ
ଏହିପରି ମହାମୁନି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ପବିତ୍ର ଆଦିକାବ୍ୟ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାୟଣର ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ସତ୍ତରି ଚତୁର୍ଥ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
ନାରଦସ୍ଯ ତୁ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଽମୃତମଯଂ ତଦା । ପ୍ରହର୍ଷମତୁଲଂ ଲେଭେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଚେଦମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୭.୭୫.
ନାରଦଙ୍କର ସେଇ ଅମୃତସମ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅପୂର୍ବ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ ଏବଂ କହିଲେ—
ଗଚ୍ଛ ସୌମ୍ଯ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ସମାଶ୍ଵାସଯ ସୁଵ୍ରତମ୍ । ବାଲସ୍ଯ ତୁ ଶରୀରଂ ତତ୍ତୈଲଦ୍ରୋଣ୍ଯାଂ ନିଧାପଯ ।। ୭.୭୫.
ହେ ସୁମଧୁର ମନ, ତୁମେ ଯାଅ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅ, ଯିଏ ନିଷ୍ଠାବାନ ଓ ପୂଣ୍ୟବାନ। ଏବଂ ଶିଶୁଟିଙ୍କ ଦେହକୁ ତେଲ ଭରା ଡେଙ୍କାରେ ରଖ।
ଗନ୍ଧୈଶ୍ଚ ପରମୋଦାରୈସ୍ତୈଲୈଶ୍ଚାପି ସୁଗନ୍ଧିଭିଃ । ଯଥା ନ କ୍ଷୀଯତେ ବାଲସ୍ତଥା ସୌମ୍ଯ ଵିଧୀଯତାମ୍ ।। ୭.୭୫.
ଉତ୍ତମ ସୁଗନ୍ଧ ଓ ମଧୁର ତେଲ ଦ୍ୱାରା ଏଭଳି ବ୍ୟବସ୍ଥା କର, ଯେପରି ଶିଶୁଟିଙ୍କ ଦେହ କେବେ ଖରାପ ହେବ ନାହିଁ।
ଯଥା ଶରୀରୋ ବାଲସ୍ଯ ଗୁପ୍ତଃ ସନ୍ ଶିଷ୍ଟକର୍ମଣଃ । ଵିପତ୍ତିଃ ପରିଭେଦୋ ଵା ନ ଭଵେଚ୍ଚ ତଥା କୁରୁ ।। ୭.୭୫.
ଯେପରି ଶିଶୁଟିଙ୍କ ଦେହ ସୁରକ୍ଷିତ ରହିବ ଏବଂ ଯଥାଯଥ ନିୟମ ହେବ, ତେଣୁ ଏହାର କୌଣସି କ୍ଷତି କିମ୍ବା ଅନର୍ଥ ନ ହେଉ—ଏଭଳି କର।
ଏଵମାଦିଶ୍ଯ କାକୁତ୍ସ୍ଥୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଶୁଭଲକ୍ଷଣମ୍ । ମନସା ପୁଷ୍ପକଂ ଦଧ୍ଯାଵାଗଚ୍ଛେତି ମହାଯଶାଃ ।। ୭.୭୫.
ଏପରି ଭାବେ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ, ମହାୟଶସ୍ବୀ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ବନ୍ଧୁ ପୁଷ୍ପକ ରଥକୁ ମନରେ ଡାକିଲେ—'ଆସ'।
ଇଙ୍ଗିତଂ ସ ତୁ ଵିଜ୍ଞାଯ ପୁଷ୍ପକୋ ହେମଭୂଷିତଃ । ଆଜଗାମ ମୁହୂର୍ତେନ ସମୀପେ ରାଘଵସ୍ଯ ଵୈ ।। ୭.୭୫.
ପୁଷ୍ପକ ରଥ, ସୁନାର ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ, ରାଘବଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ବୁଝି, କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଗଲା।
ସୋ ଽବ୍ରଵୀତ୍ପ୍ରଣତୋ ଭୂତ୍ଵା ଅଯମସ୍ମି ନରାଧିପ । ଵଶ୍ଯସ୍ତଵ ମହାବାହୋ କିଙ୍କରଃ ସମୁପସ୍ଥିତଃ ।। ୭.୭୫.
ସେ ରଥ ନମ୍ରତା ସହିତ ନମସ୍କାର କରି କହିଲା—'ହେ ନରପତି, ମୁଁ ଏଠାରେ ଆସିଛି, ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଦାସ।'
ଭାଷିତଂ ରୁଚିରଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପୁଷ୍ପକସ୍ଯ ନରାଧିପଃ । ଅଭିଵାଦ୍ଯ ମହର୍ଷୀଂସ୍ତାନ୍ ଵିମାନଂ ସୋ ଽଧ୍ଯରୋହତ ।। ୭.୭୫.
ପୁଷ୍ପକ ରଥର ମଧୁର କଥା ଶୁଣି, ନରପତି ମହାର୍ଷିମାନେଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ପ୍ରଣାମ କଲେ ଏବଂ ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ।
ଧନୁର୍ଗୃହୀତ୍ଵା ତୂଣୀ ଚ ଖଡ୍ଗଂ ଚ ରୁଚିରପ୍ରଭମ୍ । ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ନଗରେ ଵୀରୌ ସୌମିତ୍ରିଭରତାଵୁଭୌ ।। ୭.୭୫.
ତାଙ୍କର ଧନୁଷ, ତୁଣୀ ଓ ଦ୍ୟୁତିମାନ ତଳୱାର ନେଇ, ସେ ବୀର ସୌମିତ୍ରି ଓ ଭରତଙ୍କୁ ନଗରରେ ରଖିଦେଲେ।
ପ୍ରାଯାତ୍ପ୍ରତୀଚୀଂ ହରିତଂ ଵିଚିନ୍ଵଂଶ୍ଚ ତତସ୍ତତଃ । ଉତ୍ତରାମଗମଚ୍ଛ୍ରୀମାନ୍ଦିଶଂ ହିମଵତା ଵୃତାମ୍ ।। ୭.୭୫.
ସେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଯାଇ, ଏଠା ଓ ସେଠା ଖୋଜିବାରେ ଲାଗିଲେ, ପରେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ, ହିମାଳୟ ପର୍ବତରେ ଘିରିଥିବା ଅଞ୍ଚଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଅପଶ୍ଯମାନସ୍ତତ୍ରାପି ସ୍ଵଲ୍ପମପ୍ଯଥ ଦୁଷ୍କୃତମ୍ । ପୂର୍ଵାମପି ଦିଶଂ ସର୍ଵାମଥୋ ଽପଶ୍ଯନ୍ନରାଧିପଃ ।। ୭.୭୫.
ସେଠାରେ ବା ଉତ୍ତର ଦିଗରେ କିମ୍ବା ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ରାଜା କୌଣସି ଅପକାର କିମ୍ବା ଦୁଷ୍କର୍ମ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ।
ପ୍ରଵିଶୁଦ୍ଧସମାଚାରାମାଦର୍ଶତଲନିର୍ମଲାମ୍ । ପୁଷ୍ପକସ୍ଥୋ ମହାବାହୁସ୍ତଦାପଶ୍ଯନ୍ନରାଧିପଃ ।। ୭.୭୫.
ପୁଷ୍ପକ ରଥରେ ବସିଥିବା ସେ ମହାବାହୁ ରାଜା, ଏକ ଏମିତି ଅଞ୍ଚଳ ଦେଖିଲେ, ଯାହାର ଆଚରଣ ପରିଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଦର୍ପଣ ପରି ନିର୍ମଳ।
ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମାକ୍ରାମତ୍ତତୋ ରାଜର୍ଷିନନ୍ଦନଃ । ଶୈଵଲସ୍ଯୋତ୍ତରେ ପାର୍ଶ୍ଵେ ଦଦର୍ଶ ସୁମହତ୍ସରଃ ।। ୭.୭୫.
ତାପରେ ରାଜାର୍ଷିଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯାଇ, ଶୈବଳ ନଦୀର ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଏକ ବଡ଼ ହ୍ରଦ ଦେଖିଲେ।
ତସ୍ମିନ୍ସରସି ତପ୍ଯନ୍ତଂ ତାପସଂ ସୁମହତ୍ତପଃ । ଦଦର୍ଶ ରାଘଵଃ ଶ୍ରୀମାଁଲ୍ଲମ୍ବମାନମଧୋମୁଖମ୍ ।। ୭.୭୫.
ସେହି ହ୍ରଦରେ, ରାଘବ ଦେଖିଲେ—ଏକ ମହାତପସ୍ବୀ ତାପସ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦେହ ଝୁଲାଇ ଉତ୍କଟ ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି।
ରାଘଵସ୍ତମୁପାଗମ୍ଯ ତପ୍ଯନ୍ତଂ ତପ ଉତ୍ତମମ୍ । ଉଵାଚ ସ ତଦା ଵାକ୍ଯଂ ଧନ୍ଯସ୍ତ୍ଵମସି ସୁଵ୍ରତ ।। ୭.୭୫.
ରାଘବ ସେ ଉତ୍ତମ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ତାପସଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ କହିଲେ—'ହେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ତୁମେ ଧନ୍ୟ।'
କସ୍ଯାଂ ଯୋନ୍ଯାଂ ତପୋଵୃଦ୍ଧ ଵର୍ତସେ ଦୃଢଵିକ୍ରମ । କୌତୂହଲାତ୍ତ୍ଵାଂ ପୃଚ୍ଛାମି ରାମୋ ଦାଶରଥିର୍ହ୍ଯହମ୍ ।। ୭.୭୫.
'ହେ ତପଉନ୍ନତ, ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଥିବା, ତୁମେ କେଉଁ ଜନ୍ମର? ମୁଁ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ, ଉତ୍ସୁକତାବଶତଃ ପଚାରୁଛି।'
କୋ ଽର୍ଥୋ ମନୀଷିତସ୍ତୁଭ୍ଯଂ ସ୍ଵର୍ଗଲାଭଃ ପରୋ ଽଥଵା । ଵରାଶ୍ରଯୋ ଯଦର୍ଥଂ ତ୍ଵଂ ତପସ୍ଯସି ସୁଦୁଷ୍କରମ୍ । ଯମାଶ୍ରିତ୍ଯ ତପସ୍ତପ୍ତଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ତାପସ ।। ୭.୭୫.
'ତୁମର ଲକ୍ଷ୍ୟ କଣ—ସ୍ୱର୍ଗଲାଭ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ? କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏହି କଠିନ ତପସ୍ୟା କରୁଛ? କାହା ଉପରେ ଭରସା କରି ଏହି ତପସ୍ୟା କରୁଛ? ହେ ତାପସ, ମୁଁ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।'
ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵା ଽସି ଭଦ୍ରଂ ତେ କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ଵା ଽସି ଦୁର୍ଜଯଃ । ଵୈଶ୍ଯସ୍ତୃତୀଯଵର୍ଣୋ ଵା ଶୂଦ୍ରୋ ଵା ସତ୍ଯଵାଗ୍ଭଵ ।। ୭.୭୫.
ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କି? ଭଲ ହୋଉ, କିମ୍ବା ଅଦମ୍ୟ କ୍ଷତ୍ରିୟ? କିମ୍ବା ତୃତୀୟ ବର୍ଣ୍ଣ ଭାଇ ବୈଶ୍ୟ, କିମ୍ବା ଶୂଦ୍ର? ସତ୍ୟ କହ।
ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତଃ ସ ନରାଧିପେନ ହ୍ଯଵାକ୍ଛିରା ଦାଶରଥାଯ ତସ୍ମୈ । ଉଵାଚ ଜାତିଂ ନୃପପୁଙ୍ଗଵାଯ ଯତ୍କାରଣେ ଚୈଵ ତପଃପ୍ରଯତ୍ନଃ ।। ୭.୭୫.
ରାଜାଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ପରେ, ସେ ତପସ୍ବୀ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦଶରଥପୁତ୍ରଙ୍କୁ ନିଜ ଜାତି ଓ ତପସ୍ୟାର କାରଣ ସ୍ପଷ୍ଟ କହିଲେ।