ଇଦଂ ତୁ ପତିତଂ ତସ୍ମାତ୍ତଵ ରାମ ଵଶେ ସ୍ଥିତାଃ । କାଲସ୍ଯ ଵଶମାପନ୍ନାଃ ସ୍ଵଲ୍ପଂ ହି ନହି ନଃ ସୁଖମ୍ ।। ୭.୭୩.
ଏହି ଦୁଃଖ ଘଟିଛି, ତେଣୁ ରାମ, ଆମେ ତୁମ ଆଧିନ; ସମୟର ଅଧୀନ ହୋଇ, ଆମର ସୁଖ ବହୁତ କମ।
ସମ୍ପ୍ରତ୍ଯନାଥୋ ଵିଷଯ ଇକ୍ଷ୍ଵାକୂଣାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍ । ରାମଂ ନାଥମିହାସାଦ୍ଯ ବାଲାନ୍ତକରଣଂ ଧ୍ରୁଵମ୍ ।। ୭.୭୩.
ଏବେ ମହାତ୍ମା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀମାନଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଅନାଥ ହୋଇଯାଇଛି; ଏଠି ରାମଙ୍କୁ ନାଥ ମିଳିଲେ, ନିଶ୍ଚୟ ପିଲାମାନଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ରୁକିଯିବ।
ରାଜଦୋଷୈର୍ଵିପଦ୍ଯନ୍ତେ ପ୍ରଜା ହ୍ଯଵିଧିପାଲିତାଃ । ଅସଦ୍ଵୃତ୍ତେ ତୁ ନୃପତାଵକାଲେ ମ୍ରିଯତେ ଜନଃ ।। ୭.୭୩.
ରାଜାଙ୍କ ଦୋଷରେ ଲୋକମାନେ ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ନୀତିରେ ଶାସନ ହୁଏନାହିଁ; ରାଜା ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର ହେଲେ, ତାଙ୍କ ଶାସନକାଳରେ ଲୋକମାନେ ମରନ୍ତି।
ଯଦ୍ଵା ପୁରେଷ୍ଵଯୁକ୍ତାନି ଜନା ଜନପଦେଷୁ ଚ । କୁର୍ଵତେ ନ ଚ ରକ୍ଷା ଽସ୍ତି ତଦା କାଲକୃତଂ ଭଯମ୍ ।। ୭.୭୩.
ସହର ଓ ଗ୍ରାମରେ ଲୋକମାନେ ଯଦି ଅନ୍ୟାୟ କରନ୍ତି ଓ ରକ୍ଷା ନଥାଏ, ତେବେ ସମୟର ଭୟ ଆସିଥାଏ।
ସୁଵ୍ଯକ୍ତଂ ରାଜଦୋଷୋ ହି ଭଵିଷ୍ଯତି ନ ସଂଶଯଃ । ପୁରେ ଜନପଦେ ଚାପି ତତୋ ବାଲଵଧୋ ହ୍ଯଯମ୍ ।। ୭.୭୩.
ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଯେ, ରାଜାଙ୍କର ଦୋଷ ହେତୁ ଏହି ଘଟଣା ଘଟିଛି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସହର ଓ ଦେଶରେ ଏହି ପିଲା ମୃତ୍ୟୁ ଏହି କାରଣରେ ହୋଇଛି।
ଏଵଂ ବହୁଵିଧୈର୍ଵାକ୍ଯୈରୁପରୁଧ୍ଯ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । ରାଜାନଂ ଦୁଃଖସନ୍ତପ୍ତଃ ସୁତଂ ତମୁପଗୂହତେ ।। ୭.୭୩.
ଏପରି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଉପାୟରେ ପୁନିପୁନି ରାଜାଙ୍କୁ ରୋକି ରଖି, ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କର ପୁଅକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦୁତ୍ତରକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ
ଏହିପରି ମହାମୁନି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ସତ୍ତରିତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
ତଥା ତୁ କରୁଣଂ ତସ୍ଯ ଦ୍ଵିଜସ୍ଯ ପରିଦେଵନମ୍ । ଶୁଶ୍ରାଵ ରାଘଵଃ ସର୍ଵଂ ଦୁଃଖଶୋକସମନ୍ଵିତମ୍ ।। ୭.୭୪.
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରୁଣାମୟ ଆକୁଳ ଦୁଃଖବିଲାପ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଘବ ଶୁଣିଲେ।
ସ ଦୁଃଖେନ ଚ ସନ୍ତପ୍ତୋ ମନ୍ତ୍ରିଣସ୍ତାନୁପାହ୍ଵଯତ୍ । ଵସିଷ୍ଠଂ ଵାମଦେଵଂ ଚ ଭ୍ରାତରୌ ସହ ନୈଗମାନ୍ ।। ୭.୭୪.
ସେ ଦୁଃଖରେ ଭାଗ୍ନ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ବସିଷ୍ଠ, ବାମଦେବ, ଭାଇମାନେ ଓ ସହରବାସୀମାନେଙ୍କୁ ଡାକିଲେ।
ତତୋ ଦ୍ଵିଜା ଵସିଷ୍ଠେନ ସାର୍ଧମଷ୍ଟୌ ପ୍ରଵେଶିତାଃ । ରାଜାନଂ ଦେଵସଙ୍କାଶଂ ଵର୍ଧସ୍ଵେତି ତତୋ ଽବ୍ରୁଵନ୍ ।। ୭.୭୪.
ତାପରେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ସହିତ ଆଠିଏ ଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସେମାନେ ଦେବତା ସମାନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରାଜାଙ୍କୁ 'ଆପଣ ଦୀର୍ଘ ହୁଅନ୍ତୁ' ବୋଲି କହିଲେ।
ମାର୍କଣ୍ଡେଯୋ ଽଥ ମୌଦ୍ଗଲ୍ଯୋ ଵାମଦେଵଶ୍ଚ କାଶ୍ଯପଃ । କାତ୍ଯାଯନୋ ଽଥ ଜାବାଲିର୍ଗୌତମୋ ନାରଦସ୍ତଥା । ଏତେ ଦ୍ଵିଜର୍ଷଭାଃ ସର୍ଵେ ଆସନେଷୂପଵେଶିତାଃ ।। ୭.୭୪.
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ, ବାମଦେବ, କାଶ୍ୟପ, କାତ୍ୟାୟନ, ଜାବାଲି, ଗୌତମ ଓ ନାରଦ—ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିଜ ଆସନରେ ବସିଲେ।
ମହର୍ଷୀନ୍ସମନୁପ୍ରାପ୍ତାନଭିଵାଦ୍ଯ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ । ମନ୍ତ୍ରିଣୋ ନୈଗମାଂଶ୍ଚୈଵ ଯଥାର୍ହମନୁକୂଲତଃ ।। ୭.୭୪.
ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ରାମ ହାତ ଯୋଡି ସମ୍ମାନ କଲେ; ତାପରେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ସହରବାସୀମାନେଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାଇଲେ।
ତେଷାଂ ସମୁପଵିଷ୍ଟାନାଂ ସର୍ଵେଷାଂ ଦୀପ୍ତତେଜସାମ୍ । ରାଘଵଃ ସର୍ଵମାଚଷ୍ଟେ ଦ୍ଵିଜୋ ଽଯମୁପରୋଧତେ ।। ୭.୭୪.
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କର ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ବସିଥିବାବେଳେ, ରାଘବ ସମସ୍ତ କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ କରି କହିଲେ, 'ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କର ଅଭିଯୋଗ ରଖୁଛନ୍ତି।'
ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜ୍ଞୋ ଦୀନସ୍ଯ ନାରଦଃ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଶୁଭଂ ଵାକ୍ଯମୃଷୀଣାଂ ସନ୍ନିଧୌ ନୃପମ୍ ।। ୭.୭୪.
ଦୁଃଖିତ ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ନାରଦ ମୁନିମାନେଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଶୁଭ କଥା କହିଲେ।
ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ଯଥାକାଲେ ପ୍ରାପ୍ତୋ ବାଲସ୍ଯ ସଙ୍କ୍ଷଯଃ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା କର୍ତଵ୍ଯତାଂ ରାଜନ୍କୁରୁଷ୍ଵରଘୁନନ୍ଦନ ।। ୭.୭୪.
ହେ ରାଜା, ଏହି ପିଲାର ଅକାଳ ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଛି, ଏହା ଶୁଣି ଯଥାଯଥ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତୁ, ହେ ରଘୁବଂଶୀ।
ପୁରା କୃତଯୁଗେ ରାଜନ୍ବ୍ରାହ୍ମଣା ଵୈ ତପସ୍ଵିନଃ । ଅବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ତଦା ରାଜନ୍ନ ତପସ୍ଵୀ କଥଞ୍ଚନ ।। ୭.୭୪.
ପୁରୁଣା କୃତଯୁଗରେ, ହେ ରାଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏକାନ୍ତ ତପସ୍ବୀ ଥିଲେ; ସେତିବେଳେ, ହେ ରାଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ନୁହେଁଥିବା କେହି ତପସ୍ବୀ ହେବାର ଅବସର ଥିଲା ନାହିଁ।
ତସ୍ମିନ୍ଯୁଗେ ପ୍ରଜ୍ଵଲିତେ ବ୍ରହ୍ମଭୂତେ ତ୍ଵନାଵୃତେ । ଅମୃତ୍ଯଵସ୍ତଦା ସର୍ଵେ ଜଜ୍ଞିରେ ଦୀର୍ଘଦର୍ଶିନଃ ।। ୭.୭୪.
ସେଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ଯୁଗରେ, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରବଳ ଥିଲା ଏବଂ କିଛି ଆବରଣ ନଥିଲା, ସମସ୍ତେ ଅମର ଓ ଦୂରଦର୍ଶୀ ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ।
ତତସ୍ତ୍ରେତାଯୁଗଂ ନାମ ମାନଵାନାଂ ଵପୁଷ୍ମତାମ୍ । କ୍ଷତ୍ରିଯାସ୍ତତ୍ର ଜାଯନ୍ତେ ପୂର୍ଣେନ ତପସା ଽନ୍ଵିତାଃ ।। ୭.୭୪.
ତାପରେ ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଶରୀର ଥିବା ତ୍ରେତାଯୁଗ ଆସିଲା; ସେଠାରେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତପସ୍ୟାରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଵୀର୍ଯେଣ ତପସା ଚୈଵ ତେ ଽଧିକାଃ ପୂର୍ଵଜନ୍ମନି । ମାନଵା ଯେ ମହାତ୍ମାନସ୍ତ୍ଵତ୍ର ତ୍ରେତାଯୁଗେ ଯୁଗେ ।। ୭.୭୪.
ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଯେଉଁ ମହାତ୍ମା ମଣିଷମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ସେମାନେ ଏହି ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ।
ବ୍ରହ୍ମକ୍ଷତ୍ରଂ ଚ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଯତ୍ପୂର୍ଵମପରଂ ଚ ଯତ୍ । ଯୁଗଯୋରୁଭଯୋରାସୀତ୍ସମଵୀର୍ଯସମନ୍ଵିତମ୍ ।। ୭.୭୪.
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ପୂର୍ବ ଓ ପରେ ଯେଉଁମାନେ ଥିଲେ, ଦୁଇଟି ଯୁଗରେ ସମାନ ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ।
ଅପଶ୍ଯଂସ୍ତୁ ନ ତେ ସର୍ଵେ ଵିଶେଷମଧିକଂ ତତଃ । ସ୍ଥାପନଂ ଚକ୍ରିରେ ତତ୍ର ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯସ୍ଯ ସମ୍ମତମ୍ ।। ୭.୭୪.
ସେମାନେ କୌଣସି ବିଶେଷ ତଫାତ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେଠାରେ ସମ୍ମତ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗଠନ କଲେ।
ତସ୍ମିନ୍ଯୁଗେ ପ୍ରଜ୍ଵଲିତେ ଧର୍ମଭୂତେ ହ୍ଯନାଵୃତେ । ଅଧର୍ମଃ ପାଦମେକଂ ତୁ ପାତଯତ୍ପୃଥିଵୀତଲେ ।। ୭.୭୪.
ସେଇ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଏବଂ ଅନାବୃତ ଯୁଗରେ, ଅଧର୍ମ ପୃଥିବୀରେ ଏକ ପାଦ ରଖିଲା।
ଅଧର୍ମେଣ ହି ସଂଯୁକ୍ତସ୍ତେଜୋ ମନ୍ଦଂ ଭଵିଷ୍ଯତି ।। ୭.୭୪.
ଅନ୍ୟାୟ ସହିତ ଯୋଗ ହେଲେ, ସେମାନଙ୍କର ତେଜ ଦୀପ୍ତି ହ୍ରାସ ପାଇଯିବ।
ଆମିଷଂ ଯଚ୍ଚ ପୂର୍ଵେଷାଂ ରାଜସଂ ଚ ମଲଂ ଭୃଶମ୍ । ଅନୃତଂ ନାମ ତଦ୍ଭୂତଂ ପାଦେନ ପୃଥିଵୀତଲେ ।। ୭.୭୪.
ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଲୋକମାନଙ୍କର ମାଂସ ଭୋଜନ ଏବଂ ରଜୋଗୁଣର ଭାରି ଅଶୁଚିତା—ଏହି ସବୁକୁ 'ମିଥ୍ୟା' ବୋଲି କୁହାଯାଇଥିଲା, ଏହା ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଏକ ପାଦ ଦେଇ ଦଢ଼ି ହୋଇ ରହିଲା।
ଅନୃତଂ ପାତଯିତ୍ଵା ତୁ ପାଦମେକମଧର୍ମତଃ । ତତଃ ପ୍ରାଦୁଷ୍କୃତଂ ପୂର୍ଵମାଯୁଷଃ ପରିନିଷ୍ଠିତମ୍ ।। ୭.୭୪.
ଏହି ମିଥ୍ୟା ଅନ୍ୟାୟର ଏକ ପାଦ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼ିବା ପରେ, ପୂର୍ବରୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଆୟୁ ହ୍ରାସ ପାଇଲା।
ପତିତେ ତ୍ଵନୃତେ ତସ୍ମିନ୍ନଧର୍ମେ ଚ ମହୀତଲେ । ଶୁଭାନ୍ଯେଵାଚରଁଲ୍ଲୋକଃ ସତ୍ଯଧର୍ମପରାଯଣଃ ।। ୭.୭୪.
ଏହି ମିଥ୍ୟା ଏବଂ ଅନ୍ୟାୟ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ, ଲୋକମାନେ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟମାନେ କରୁଥିଲେ।
ତ୍ରେତାଯୁଗେ ଚ ଵର୍ତନ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯାଶ୍ଚ ଯେ । ତପୋ ଽତପ୍ଯନ୍ତ ତେ ସର୍ଵେ ଶୁଶ୍ରୂଷାମପରେ ଜନାଃ ।। ୭.୭୪.
ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନେ ସେବା କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଥିଲେ।
ସ ଧର୍ମଃ ପରମସ୍ତେଷାଂ ଵୈଶ୍ଯଶୂଦ୍ରଂ ସମାଗମତ୍ । ପୂଜାଂ ଚ ସର୍ଵଵର୍ଣାନାଂ ଶୂଦ୍ରାଶ୍ଚକ୍ରୁର୍ଵିଶେଷତଃ ।। ୭.୭୪.
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ସେଇ ଉତ୍ତମ ଧର୍ମ ବ୍ୟାପି ଭାବେ ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପହଞ୍ଚିଗଲା; ଶୂଦ୍ରମାନେ ବିଶେଷ କରି ସମସ୍ତ ଜାତିଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ।
ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ତେଷାମଧର୍ମେ ଚାନୃତେ ଚ ହ । ତତଃ ପୂର୍ଵେ ଭୃଶଂ ହ୍ରାସମଗମନ୍ନୃପସତ୍ତମ ।। ୭.୭୪.
ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟାୟ ଓ ମିଥ୍ୟା ବଢ଼ିଲା, ଏହାର ଫଳରେ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଲୋକମାନେ ବହୁତ ଅବନତିକୁ ଶିକାର ହେଲେ, ରାଜାଙ୍କୁ।
ତତଃ ପାଦମଧର୍ମସ୍ସ ଦ୍ଵିତୀଯମଵତାରଯତ୍ । ତତୋ ଦ୍ଵାପରସଞ୍ଜ୍ଞା ଽସ୍ଯ ଯୁଗସ୍ଯ ସମଜାଯତ ।। ୭.୭୪.
ତାପରେ ଅନ୍ୟାୟ ତାହାର ଦ୍ୱିତୀୟ ପାଦ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ରଖିଲା; ଏହିପରି ଏହି ଯୁଗକୁ 'ଦ୍ୱାପର' ବୋଲି କୁହାଯିବା ଆରମ୍ଭ ହେଲା।