ସ ତତ୍ର ନ୍ଯଵସଦ୍ ଭ୍ରାତ୍ରା ସହ ସତ୍କାରସତ୍କୃତଃ। ମାତୁଲେନାଶ୍ଵପତିନା ପୁତ୍ରସ୍ନେହେନ ଲାଲିତଃ
ସେ ତାଙ୍କ ଭାଇ ସହିତ ସେଠାରେ ରହିଲେ, ସମ୍ମାନ ଓ ଆଦର ପାଇଲେ, ମାମା ଅଶ୍ୱପତି ତାଙ୍କୁ ପୁଅ ପରି ମମତାରେ ଲାଡ଼ିଲେ।
ତତ୍ରାପି ନିଵସନ୍ତୌ ତୌ ତର୍ପ୍ଯମାଣୌ ଚ କାମତଃ। ଭ୍ରାତରୌ ସ୍ମରତାଂ ଵୀରୌ ଵୃଦ୍ଧଂ ଦଶରଥଂ ନୃପମ୍
ସେଠାରେ ରହିବା ସମୟରେ, ଦୁଇ ଭାଇ ଇଚ୍ଛାମତେ ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଦୁଇ ଶୂର ଭାଇ ବୃଦ୍ଧ ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ।
ରାଜାପି ତୌ ମହାତେଜାଃ ସସ୍ମାର ପ୍ରୋଷିତୌ ସୁତୌ। ଉଭୌ ଭରତଶତ୍ରୁଘ୍ନୌ ମହେନ୍ଦ୍ରଵରୁଣୋପମୌ
ସେ ମହାତେଜସ୍ବୀ ରାଜା ମଧ୍ୟ ଦୂରେ ଥିବା ତାଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ, ଭାରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଯେଉଁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବରୁଣ ସମାନ, ସେମାନେଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ।
ସର୍ଵ ଏଵ ତୁ ତସ୍ଯେଷ୍ଟାଶ୍ଚତ୍ଵାରଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭାଃ। ସ୍ଵଶରୀରାଦ୍ ଵିନିର୍ଵୃତ୍ତାଶ୍ଚତ୍ଵାର ଇଵ ବାହଵଃ
ସେ ଚାରି ପୁଅ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବହୁତ ପ୍ରିୟ ଥିଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଚାରିଟି ହସ୍ତ ପରି।
ତେଷାମପି ମହାତେଜା ରାମୋ ରତିକରଃ ପିତୁଃ। ସ୍ଵଯମ୍ଭୂରିଵ ଭୂତାନାଂ ବଭୂଵ ଗୁଣଵତ୍ତରଃ
ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ରାମ ଅତି ତେଜସ୍ବୀ ଓ ପିତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ଥିଲେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱୟଂ ଉତ୍ପନ୍ନ ନିର୍ମାତା ପରି ସବୁଠାରୁ ଗୁଣବାନ ହେଲେ।
ସ ହି ଦେଵୈରୁଦୀର୍ଣସ୍ଯ ରାଵଣସ୍ଯ ଵଧାର୍ଥିଭିଃ। ଅର୍ଥିତୋ ମାନୁଷେ ଲୋକେ ଜଜ୍ଞେ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସନାତନଃ
ଦେବତାମାନେ ରାବଣଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା କରିଥିଲେ, ସେଠିପାଇଁ ଚିରଅବିନାଶୀ ବିଷ୍ଣୁ ମାନବ ଲୋକରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।
କୌସଲ୍ଯା ଶୁଶୁଭେ ତେନ ପୁତ୍ରେଣାମିତତେଜସା। ଯଥା ଵରେଣ ଦେଵାନାମଦିତିର୍ଵଜ୍ରପାଣିନା
ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ ସେଇ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା କୌସଲ୍ୟା ଦେଖିବାକୁ ଏମିତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଲାଗୁଥିଲେ, ଯେପରି ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଦିତି ତାଙ୍କ ବଜ୍ରଧାରୀ ପୁଅ ସହିତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ସ ହି ରୂପୋପପନ୍ନଶ୍ଚ ଵୀର୍ଯଵାନନସୂଯକଃ। ଭୂମାଵନୁପମଃ ସୂନୁର୍ଗୁଣୈର୍ଦଶରଥୋପମଃ
ସେ ରୂପରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ନମ୍ର; ପୃଥିବୀରେ ତାଙ୍କ ସମାନ କେହି ନଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଗୁଣରେ ଦଶରଥଙ୍କ ସମାନ ପୁଅ ଥିଲେ।
ସ ଚ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରଶାନ୍ତାତ୍ମା ମୃଦୁପୂର୍ଵଂ ଚ ଭାଷତେ। ଉଚ୍ଯମାନୋଽପି ପରୁଷଂ ନୋତ୍ତରଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ
ସେ ସବୁବେଳେ ଶାନ୍ତ ମନର ଥିଲେ, ସବୁବେଳେ ମୃଦୁ ଭାଷାରେ କଥା କହୁଥିଲେ, ଯଦିଓ କେହି କଠୋର କଥା କହୁଥିଲେ, ସେ କେବେ ମଧୁର ଉତ୍ତର ଛାଡ଼ି କଠୋର କଥା ଦେଉନଥିଲେ।
କଦାଚିଦୁପକାରେଣ କୃତେନୈକେନ ତୁଷ୍ଯତି। ନ ସ୍ମରତ୍ଯପକାରାଣାଂ ଶତମପ୍ଯାତ୍ମଵତ୍ତଯା
କେବଳ ଗୋଟିଏ ଉପକାର ଦେଖି ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉଥିଲେ, ଏବଂ ନିଜକୁ ଭାବି, ଶତ ଅପକାର ମଧ୍ୟ ସେ ମନେ ରଖୁନଥିଲେ।
ଶୀଲଵୃଦ୍ଧୈର୍ଜ୍ଞାନଵୃଦ୍ଧୈର୍ଵଯୋଵୃଦ୍ଧୈଶ୍ଚ ସଜ୍ଜନୈଃ। କଥଯନ୍ନାସ୍ତ ଵୈ ନିତ୍ଯମସ୍ତ୍ରଯୋଗ୍ଯାନ୍ତରେଷ୍ଵପି
ସେ ସବୁବେଳେ ଶିଳ୍ପ, ଜ୍ଞାନ ଓ ବୟସରେ ବଡ଼ ଭଲ ଲୋକମାନଙ୍କ ସହିତ କଥା ହୁଏ, ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଏହିପରି କଥା ହୁଏ।
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ମଧୁରାଭାଷୀ ପୂର୍ଵଭାଷୀ ପ୍ରିଯଂଵଦଃ। ଵୀର୍ଯଵାନ୍ନ ଚ ଵୀର୍ଯେଣ ମହତା ସ୍ଵେନ ଵିସ୍ମିତଃ
ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ମଧୁର କଥା କହୁଥିଲେ, ସବୁବେଳେ ପ୍ରଥମେ କଥା ଆରମ୍ଭ କରୁଥିଲେ, ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ କଥା କହୁଥିଲେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ମହାନ ଶକ୍ତି ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଉନଥିଲେ।
ନ ଚାନୃତକଥୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଵୃଦ୍ଧାନାଂ ପ୍ରତିପୂଜକଃ। ଅନୁରକ୍ତଃ ପ୍ରଜାଭିଶ୍ଚ ପ୍ରଜାଶ୍ଚାପ୍ଯନୁରଜ୍ଯତେ
ସେ କେବେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହୁନଥିଲେ, ଶିକ୍ଷିତ ଓ ବଡ଼ମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ, ପ୍ରଜାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭଲପାଉଥିଲେ, ଏବଂ ସେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଜାମାନେ ପ୍ରତି ଆନୁରାଗ ରଖୁଥିଲେ।
ସାନୁକ୍ରୋଶୋ ଜିତକ୍ରୋଧୋ ବ୍ରାହ୍ମଣପ୍ରତିପୂଜକଃ। ଦୀନାନୁକମ୍ପୀ ଧର୍ମଜ୍ଞୋ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରଗ୍ରହଵାନ୍ ଶୁଚିଃ
ସେ ଦୟାଳୁ, କ୍ରୋଧ ଉପରେ ଜୟ ପାଇଥିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ, ଦୁଃଖୀମାନେ ପ୍ରତି କରୁଣାଶୀଳ, ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ସବୁବେଳେ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଶୁଧ୍ଧ ଥିଲେ।
କୁଲୋଚିତମତିଃ କ୍ଷାତ୍ରଂ ସ୍ଵଧର୍ମଂ ବହୁ ମନ୍ଯତେ। ମନ୍ଯତେ ପରଯା ପ୍ରୀତ୍ଯା ମହତ୍ ସ୍ଵର୍ଗଫଲଂ ତତଃ
ସେ ନିଜ ବଂଶର ଯୋଗ୍ୟ ମନ ରଖିଥିଲେ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୂଲ୍ୟ ଦେଉଥିଲେ, ଏବଂ ଏହାର ସ୍ୱର୍ଗ ଫଳକୁ ବଡ଼ ଭଲପାଇ ଭାବୁଥିଲେ।
ନାଶ୍ରେଯସି ରତୋ ଯଶ୍ଚ ନ ଵିରୁଦ୍ଧକଥାରୁଚିଃ। ଉତ୍ତରୋତ୍ତରଯୁକ୍ତୀନାଂ ଵକ୍ତା ଵାଚସ୍ପତିର୍ଯଥା
ସେ ଅଶୁଭ କଥାରେ କେବେ ଆନନ୍ଦ ମାନୁନଥିଲେ, ବିରୋଧ କଥାରେ ମନ ଲଗାଉନଥିଲେ; ତାଙ୍କ କଥା ସବୁ ସଠିକ୍ ତର୍କରେ ଏକ ପରେ ଏକ ହୁଏ, ଯେପରି ଶବ୍ଦର ଅଧିପତି।
ଅରୋଗସ୍ତରୁଣୋ ଵାଗ୍ମୀ ଵପୁଷ୍ମାନ୍ ଦେଶକାଲଵିତ୍। ଲୋକେ ପୁରୁଷସାରଜ୍ଞଃ ସାଧୁରେକୋ ଵିନିର୍ମିତଃ
ସେ ସ୍ୱସ୍ଥ, ଯୁବକ, ସୁନ୍ଦର କଥା କହୁଥିଲେ, ଆକର୍ଷକ ଦେହ ଥିଲେ, ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ଜଣାଥିଲେ, ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଏକମାତ୍ର ସାଧୁ ଭାବେ ପରିଚିତ ଥିଲେ।
ସ ତୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠୈର୍ଗୁଣୈର୍ଯୁକ୍ତଃ ପ୍ରଜାନାଂ ପାର୍ଥିଵାତ୍ମଜଃ। ବହିଶ୍ଚର ଇଵ ପ୍ରାଣୋ ବଭୂଵ ଗୁଣତଃ ପ୍ରିଯଃ
ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣରେ ଭରପୂର, ରାଜପୁତ୍ର ଥିଲେ, ପ୍ରଜାମାନେ ପାଇଁ ସେ ଏମିତି ପ୍ରିୟ ଥିଲେ, ଯେପରି ଦେହର ବାହାରେ ଚଳିଥିବା ପ୍ରାଣ।
ସର୍ଵଵିଦ୍ଯାଵ୍ରତସ୍ନାତୋ ଯଥାଵତ୍ ସାଙ୍ଗଵେଦଵିତ୍। ଇଷ୍ଵସ୍ତ୍ରେ ଚ ପିତୁଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ବଭୂଵ ଭରତାଗ୍ରଜଃ
ସମସ୍ତ ଶିକ୍ଷା ଓ ବ୍ରତରେ ନିପୁଣ, ସଠିକ୍ ଭାବେ ସମସ୍ତ ବେଦ ଓ ତାଙ୍କ ଶାଖା ଜଣାଥିଲେ, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ଭାରତଙ୍କ ଭାଇ ତାଙ୍କ ବାପାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲେ।
କଲ୍ଯାଣାଭିଜନଃ ସାଧୁରଦୀନଃ ସତ୍ଯଵାଗୃଜୁଃ। ଵୃଦ୍ଧୈରଭିଵିନୀତଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଜୈର୍ଧର୍ମାର୍ଥଦର୍ଶିଭିଃ
ଉତ୍ତମ ବଂଶର, ସଦ୍ଗୁଣୀ, କେବେ ଦୁଃଖି ନୁହଁନ୍ତି, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ସିଧାସଳଖ, ବଡ଼ମାନେ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ଜଣାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭଲ ଶିକ୍ଷା ପାଇଥିଲେ।
ଧର୍ମକାମାର୍ଥତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞଃ ସ୍ମୃତିମାନ୍ ପ୍ରତିଭାନଵାନ୍। ଲୌକିକେ ସମଯାଚାରେ କୃତକଲ୍ପୋ ଵିଶାରଦଃ
ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥର ତତ୍ତ୍ୱ ଜଣାନ୍ତି, ସ୍ମୃତିଶକ୍ତି ଓ ବୁଦ୍ଧି ଥିଲେ, ସାଧାରଣ ଚଳାଚଳ ଓ ନୀତିରେ ନିପୁଣ ଏବଂ ନିୟମ ରେ ଦକ୍ଷ।
ନିଭୃତଃ ସଂଵୃତାକାରୋ ଗୁପ୍ତମନ୍ତ୍ରଃ ସହାଯଵାନ୍। ଅମୋଘକ୍ରୋଧହର୍ଷଶ୍ଚ ତ୍ଯାଗସଂଯମକାଲଵିତ୍
ସେ ଶାନ୍ତ, ମୌନ ଭାବରେ ରହୁଥିଲେ, ଗୁପ୍ତ କଥା ରଖିପାରୁଥିଲେ, ସହଯୋଗୀମାନେ ଥିଲେ, କ୍ରୋଧ ଓ ଆନନ୍ଦ କେବେ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଉନଥିଲା, ତ୍ୟାଗ ଓ ସଂଯମର ସମୟ ଭଲଭାବେ ଜଣାନ୍ତି।
ଦୃଢଭକ୍ତିଃ ସ୍ଥିରପ୍ରଜ୍ଞୋ ନାସଦ୍ଗ୍ରାହୀ ନ ଦୁର୍ଵଚଃ। ନିସ୍ତନ୍ଦ୍ରୀରପ୍ରମତ୍ତଶ୍ଚ ସ୍ଵଦୋଷପରଦୋଷଵିତ୍
ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତି, ଦୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧି, କେବେ ମିଥ୍ୟା ଗ୍ରହଣ କରୁନଥିଲେ, କଠୋର କଥା କହୁନଥିଲେ, କେବେ ଅଳସ ନୁହଁନ୍ତି, ସତର୍କ ଓ ନିଜ ଓ ପର ଦୋଷ ଜଣାନ୍ତି।
ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞଶ୍ଚ କୃତଜ୍ଞଶ୍ଚ ପୁରୁଷାନ୍ତରକୋଵିଦଃ। ଯଃ ପ୍ରଗ୍ରହାନୁଗ୍ରହଯୋର୍ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ଵିଚକ୍ଷଣଃ
ସେ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାଣ୍ଡିତ, କୃତଜ୍ନ, ଲୋକମନ୍ତ୍ର ଜଣା; ନିୟମ ଓ ଦୟାରେ ଦକ୍ଷ, ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ ବିବେକୀ ଓ ନ୍ୟାୟବାନ।
ସତ୍ସଂଗ୍ରହାନୁଗ୍ରହଣେ ସ୍ଥାନଵିନ୍ନିଗ୍ରହସ୍ଯ ଚ। ଆଯକର୍ମଣ୍ଯୁପାଯଜ୍ଞଃ ସଂଦୃଷ୍ଟଵ୍ଯଯକର୍ମଵିତ୍
ସେ ଭଲ ଲୋକଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରିବା ଓ ସମ୍ମାନ ଦେବାରେ ପ୍ରଭିନ୍, ଦାୟିତ୍ୱ ଦେବା ଓ ଶାସନ କରିବାରେ ଦକ୍ଷ; ଧନ ଆର୍ଜନ ଓ ଖର୍ଚ୍ଚ ସଠିକ୍ ବ୍ୟବହାର ଜଣା।
ଶ୍ରୈଷ୍ଠ୍ଯଂ ଚାସ୍ତ୍ରସମୂହେଷୁ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵ୍ଯାମିଶ୍ରକେଷୁ ଚ। ଅର୍ଥଧର୍ମୌ ଚ ସଂଗୃହ୍ଯ ସୁଖତନ୍ତ୍ରୋ ନ ଚାଲସଃ
ସେ ଶସ୍ତ୍ର ବିଦ୍ୟାରେ ସବୁଠୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ମିଶ୍ର ଦୁଇ ଧରଣରେ; ଧନ ଓ ଧର୍ମକୁ ଧରି ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରେ, କେବେ ଅଳସ ନୁହେଁ।
ଵୈହାରିକାଣାଂ ଶିଲ୍ପାନାଂ ଵିଜ୍ଞାତାର୍ଥଵିଭାଗଵିତ୍। ଆରୋହେ ଵିନଯେ ଚୈଵ ଯୁକ୍ତୋ ଵାରଣଵାଜିନାମ୍
ସେ ବ୍ୟବହାରିକ କଳା ଓ କୌଶଳର ବିଭାଗ ଭଲ ଭାବେ ଜଣା, ହାତୀ ଓ ଘୋଡା ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଦକ୍ଷ।
ଧନୁର୍ଵେଦଵିଦାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଲୋକେଽତିରଥସମ୍ମତଃ। ଅଭିଯାତା ପ୍ରହର୍ତା ଚ ସେନାନଯଵିଶାରଦଃ
ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ସେ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜଗତରେ ଅତିରଥ ଭାବରେ ପ୍ରଶଂସିତ; ଆକ୍ରମଣ, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ସେନା ବ୍ୟବସ୍ଥାପନାରେ ପ୍ରଭିନ୍।
ଅପ୍ରଧୃଷ୍ଯଶ୍ଚ ସଂଗ୍ରାମେ କ୍ରୁଦ୍ଧୈରପି ସୁରାସୁରୈଃ। ଅନସୂଯୋ ଜିତକ୍ରୋଧୋ ନ ଦୃପ୍ତୋ ନ ଚ ମତ୍ସରୀ
ଯୁଦ୍ଧରେ ସେ ଅଜୟ, ଦେବ ଓ ଦାନବ ତାଙ୍କୁ ରୋଷିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ହରାଇପାରିବେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ଇର୍ଷ୍ୟା ନାହିଁ, କ୍ରୋଧକୁ ଜିତିଛନ୍ତି, ଅହଂକାର ଓ ଦ୍ୱେଷ ନାହିଁ।
ନାଵଜ୍ଞେଯଶ୍ଚ ଭୂତାନାଂ ନ ଚ କାଲଵଶାନୁଗଃ। ଏଵଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୈର୍ଗୁଣୈର୍ଯୁକ୍ତଃ ପ୍ରଜାନାଂ ପାର୍ଥିଵାତ୍ମଜଃ
ସେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅବହେଳିତ ହେବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ସମୟର ଅଧୀନ ନୁହେଁ; ଏପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ରାଜପୁତ୍ର।