ସା ପୁରା ଦିଵ୍ଯସଙ୍କାଶା ଵର୍ଷେ ଦ୍ଵାଦଶମେ ଶୁଭେ । ନିଵିଷ୍ଟା ଶୂରସେନାନାଂ ଵିଷଯଶ୍ଚାକୁତୋଭଯଃ ।। ୭.୭୦.
ଦିବ୍ୟ ଆଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ସେଇ ପୁରୀ ଶୁଭ ଦ୍ୱାଦଶମ ବର୍ଷରେ ନିବାସିତ ହେଲା, ଶୂରସେନମାନେ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ରହିବା ଅଞ୍ଚଳ ହେଲା।
କ୍ଷେତ୍ରାଣି ସସ୍ଯଯୁକ୍ତାନି କାଲେ ଵର୍ଷତି ଵାସଵଃ । ଅରୋଗଵୀରପୁରୁଷା ଶତ୍ରୁଘ୍ନଭୁଜପାଲିତା ।। ୭.୭୦.
କ୍ଷେତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଫସଲରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ବେଳେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷା କରିଲେ; ଲୋକମାନେ ସ୍ୱସ୍ଥ ଓ ବୀର, ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁରେ ସୁରକ୍ଷିତ ରହିଲେ।
ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରତୀକାଶା ଯମୁନାତୀରଶୋଭିତା । ଶୋଭିତା ଗୃହମୁଖ୍ଯୈଶ୍ଚ ଚତ୍ଵରାପଣଵୀଥିକୈଃ । ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯସମାଯୁକ୍ତା ନାନାଵାଣିଜ୍ଯଶୋଭିତା ।। ୭.୭୦.
ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ଆକୃତିର ଏହି ସହର ଯମୁନା ତୀରରେ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା। ଏଠାରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଘର, ଚଉକ, ବଜାର ଓ ରାସ୍ତା ରହିଥିଲା। ସମସ୍ତ ଚାରି ଶ୍ରେଣୀର ଲୋକ ଏଠି ବସୁଥିଲେ ଓ ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟବସାୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସହର ଅତି ଆକର୍ଷକ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଯଚ୍ଚ ତେନ ପୁରା ଶୁଭ୍ରଂ ଲଵଣେନ କୃତଂ ମହତ୍ । ତଚ୍ଛୋଭଯତି ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ନାନାଵର୍ଣୋପଶୋଭିତାମ୍ ।। ୭.୭୦.
ଏଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ଲବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ମହାନ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଥିଲା, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଏହି ସହରକୁ ବହୁ ରଙ୍ଗର ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆଉ ଅଧିକ ଶୋଭା ଦେଇଥିଲେ।
ଆରାମୈଶ୍ଚ ଵିହାରୈଶ୍ଚ ଶୋଭମାନଂ ସମନ୍ତତଃ । ଶୋଭିତାଂ ଶୋଭନୀଯୈଶ୍ଚ ତଥା ଽନ୍ଯୈର୍ଦୈଵମାନୁଷୈଃ ।। ୭.୭୦.
ଏହି ସହର ଚାରିପାଖରେ ଉଦ୍ୟାନ ଓ ବିହାର ଦ୍ୱାରା ଅତି ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। ଏଠି ଦେବମାନେ ଓ ମଣିଷମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅପୂର୍ବ ଜିନିଷ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା।
ତାଂ ପୁରୀଂ ଦିଵ୍ଯସଙ୍କାଶାଂ ନାନାପଣ୍ଯୋପଶୋଭିତାମ୍ । ନାନାଦେଶାଗତୈଶ୍ଚାପି ଵଣିଗ୍ଭିରୁପଶୋଭିତାମ୍ ।। ୭.୭୦.
ଦେବତାମାନେ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଏହି ସହର ବିଭିନ୍ନ ପଣ୍ୟସାମଗ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଥିଲା ଓ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶରୁ ଆସିଥିବା ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ଏଠିକୁ ଆଉ ଅଧିକ ଆକର୍ଷଣୀୟ କରିଥିଲେ।
ତାଂ ସମୃଦ୍ଧାଂ ସମୃଦ୍ଧାର୍ଥଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ଭରତାନୁଜଃ । ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ପରମପ୍ରୀତଃ ପରଂ ହର୍ଷମୁପାଗମତ୍ ।। ୭.୭୦.
ଏମିତି ସମୃଦ୍ଧ ସହରକୁ ଦେଖି, ଭରତଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଓ ପରମ ସନ୍ତୋଷ ଅନୁଭବ କଲେ।
ତସ୍ଯ ବୁଦ୍ଧିଃ ସମୁତ୍ପନ୍ନା ନିଵେଶ୍ଯ ମଧୁରାଂ ପୁରୀମ୍ । ରାମପାଦୌ ନିରୀକ୍ଷେ ଽହଂ ଵର୍ଷେ ଦ୍ଵାଦଶ ଆଗତେ ।। ୭.୭୦.
ତାଁହାର ମନରେ ଏହି ଭାବ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା: 'ମୁଁ ମଧୁରା ସହରକୁ ବସାଇ ଦେଲେ ପରେ, ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ରାମଙ୍କ ଚରଣ ଦର୍ଶନ କରିବି।'
ତତଃ ସ ତାମମରପୁରୋପମାଂ ପୁରୀଂ ନିଵେଶ୍ଯ ଵୈ ଵିଵିଧଜନାଭିସଂଵୃତାମ୍ । ନରାଧିପୋ ରଘୁପତିପାଦଦର୍ଶନେ ଦଧେ ମତିଂ ରଘୁକୁଲଵଂଶଵର୍ଧନଃ ।। ୭.୭୦.
ଏହିପରି ଅମରପୁରୀ ସମାନ ଏହି ସହରକୁ ବସାଇ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଲୋକ ଥିଲେ, ରଘୁବଂଶର ମହାନ ରାଜା ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ରାମଙ୍କ ଚରଣ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ମନ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦୁତ୍ତରକାଣ୍ଡେ ସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ
ଏହିପରି ମହାମୁନି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ପବିତ୍ର ଓ ପ୍ରାଚୀନ ରାମାୟଣର ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ସପ୍ତତିତମ ସର୍ଗ ଏଠାରେ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
ତତୋ ଦ୍ଵାଦଶମେ ଵର୍ଷେ ଶତ୍ରଘ୍ନୋ ରାମପାଲିତାମ୍ । ଅଯୋଧ୍ଯାଂ ଚକମେ ଗନ୍ତୁମଲ୍ପଭୃତ୍ଯବଲାନୁଗଃ ।। ୭.୭୧.
ତାପରେ, ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷରେ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଅଳ୍ପ ସେବକ ଓ ସେନା ସହିତ, ରାମଙ୍କ ଶାସିତ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ।
ତତୋ ମନ୍ତ୍ରିପୁରୋଗାଂଶ୍ଚ ବଲମୁଖ୍ଯାନ୍ନିଵର୍ତ୍ଯ ଚ । ଜଗାମ ହଯମୁଖ୍ଯୈଶ୍ଚ ରଥାନାଂ ଚ ଶତେନ ସଃ ।। ୭.୭୧.
ତାପରେ, ନିଜର ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ସେନାପତିମାନେଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡା ଓ ଶତ ରଥ ସହିତ ଯାତ୍ରା କଲେ।
ସ ଗତ୍ଵା ଗଣିତାନ୍ଵାସାନ୍ସପ୍ତାଷ୍ଟୌ ରଘୁନନ୍ଦନଃ । ଵାଲ୍ମୀକ୍ଯାଶ୍ରମମାଗତ୍ଯ ଵାସଂ ଚକ୍ରେ ମହାଯଶାଃ ।। ୭.୭୧.
ସପ୍ତ କିମ୍ବା ଅଷ୍ଟ ରାତି ଯାତ୍ରା କରି, ରଘୁବଂଶର ମହାନ ବଂଶଜ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେଠାରେ ବସିଲେ।
ସୋ ଽଭିଵାଦ୍ଯ ତତଃ ପାଦୌ ଵାଲ୍ମୀକେଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭଃ । ପାଦ୍ଯମର୍ଧ୍ଯଂ ତଥାତିଥ୍ଯଂ ଜଗ୍ରାହ ମୁନିହସ୍ତତଃ ।। ୭.୭୧.
ତାପରେ, ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ଶଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରି, ମୁନିଙ୍କ ହାତରୁ ପାଦଧୋଇ ପାଣି ଓ ଅତିଥି ସମ୍ମାନ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
ବହୁରୂପାଃ ସୁମଧୁରାଃ କଥାସ୍ତତ୍ର ସହସ୍ରଶଃ । କଥଯାମାସ ସ ମୁନିଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନାଯ ମହାତ୍ମନେ ।। ୭.୭୧.
ସେଠାରେ, ମୁନି ବିଭିନ୍ନ ରୂପର ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଧୁର ହଜାର ହଜାର କଥା ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ କହିଥିଲେ।
ଉଵାଚ ଚ ମୁନିର୍ଵାକ୍ଯଂ ଲଵଣସ୍ଯ ଵଧାଶ୍ରିତମ୍ । ସୁଦୁଷ୍କରଂ କୃତଂ କର୍ମ ଲଵଣଂ ନିଘ୍ନତା ତ୍ଵଯା ।। ୭.୭୧.
ମୁନି ଏହି କଥା କହିଲେ: 'ଲବଣଙ୍କ ବଧ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମେ କରିଛ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ ଥିଲା।'
ବହଵଃ ପାର୍ଥିଵାଃ ସୌମ୍ଯ ହତାଃ ସବଲଵାହନାଃ । ଲଵଣେନ ମହାବାହୋ ଯୁଧ୍ଯମାନା ମହାବଲାଃ ।। ୭.୭୧.
ହେ ସୋମ୍ୟ, ଅନେକ ପ୍ରଭଳ ଓ ବଳଶାଳୀ ରାଜା ତାଙ୍କର ସେନା ଓ ଯାନ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧରେ ଲବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହୋଇଥିଲେ।
ସ ତ୍ଵଯା ନିହତଃ ପାପୋ ଲୀଲଯା ପୁରୁଷର୍ଷଭ । ଜଗତଶ୍ଚ ଭଯଂ ତତ୍ର ପ୍ରଶାନ୍ତଂ ତଵ ତେଜସା ।। ୭.୭୧.
କିନ୍ତୁ, ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେହି ପାପୀକୁ ତୁମେ ସହଜରେ ବଧ କରିଥିଲ। ତୁମ ତେଜସ୍ୱୀତା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତର ଭୟ ଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲା।
ରାଵଣସ୍ଯ ଵଧୋ ଘୋରୋ ଯତ୍ନେନ ମହତା କୃତଃ । ଇଦଂ ତୁ ସୁମହତ୍କର୍ମ ତ୍ଵଯା କୃତମଯତ୍ନତଃ ।। ୭.୭୧.
ରାବଣଙ୍କ ବଧ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ବହୁତ ଚେଷ୍ଟାରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା; କିନ୍ତୁ ଏହି ଅତି ମହାନ କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମେ ଅସୁବିଧା ବିନା କରିପାରିଛ।
ପ୍ରୀତିଶ୍ଚାସ୍ମିନ୍ପରା ଜାତା ଦେଵାନାଂ ଲଵଣେ ହତେ । ଭୂତାନାଂ ଚୈଵ ସର୍ଵେଷାଂ ଜଗତଶ୍ଚ ପ୍ରିଯଂ କୃତମ୍ ।। ୭.୭୧.
ଲବଣ ବଧ ହେବା ପରେ ଦେବତାମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟ କାମ ହେଲା।
ତଚ୍ଚ ଯୁଦ୍ଧଂ ମଯା ଦୃଷ୍ଟଂ ଯଥାଵତ୍ପୁରୁଷର୍ଷଭ । ସଭାଯାଂ ଵାସଵସ୍ଯାଥ ଉପଵିଷ୍ଟେନ ରାଘଵ ।। ୭.୭୧.
ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ସଭାରେ ବସିଥିବାବେଳେ, ସେ ଯୁଦ୍ଧଟିକୁ ଯେପରି ଘଟିଥିଲା, ସେପରି ଦେଖିଥିଲି।
ମମାପି ପରମା ପ୍ରୀତିର୍ହୃଦି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଵର୍ତତେ । ଉପାଘ୍ରାସ୍ଯାମି ତେ ମୂର୍ଧ୍ନି ସ୍ନେହସ୍ଯୈଷା ପରା ଗତିଃ ।। ୭.୭୧.
ହେ ଶତୃଘ୍ନ, ମୋ ହୃଦୟରେ ମଧ୍ୟ ତୋପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରେମ ଅଛି। ମୁଁ ତୋର ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କରିବି—ଏହିଠାରେ ପ୍ରେମର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରକାଶ ହୁଏ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ମୂର୍ଧ୍ନି ଶତ୍ରୁଘ୍ନମୁପାଘ୍ରାଯ ମହାମୁନିଃ । ଆତିଥ୍ଯମକରୋତ୍ତସ୍ଯ ଯେ ଚ ତସ୍ଯ ପଦାନୁଗାଃ ।। ୭.୭୧.
ଏପରି କହି, ମହାମୁନି ଶତୃଘ୍ନଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଓ ତାଙ୍କ ପାଦଅନୁଗତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଅତିଥିସତ୍କାର କଲେ।
ସ ଭୁକ୍ତଵାନ୍ନରଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଗୀତମାଧୁର୍ଯମୁତ୍ତମମ୍ । ଶୁଶ୍ରାଵ ରାମଚରିତଂ ତସ୍ମିନ୍କାଲେ ଯଥାକୃମମ୍ ।। ୭.୭୧.
ସେ ମହାନ ନର ଭୋଜନ କରି ସେଇ ସମୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୀତର ମାଧୁର୍ୟ ଭରା ରାମଙ୍କ ଚରିତ୍ରକୁ କ୍ରମିକ ଭାବରେ ଶୁଣିଲେ।
ତନ୍ତ୍ରୀଲଯସମାଯୁକ୍ତଂ ତ୍ରିସ୍ଥାନକରଣାନ୍ଵିତମ୍ । ସଂସ୍କୃତଂ ଲକ୍ଷଣୋପେତଂ ସମତାଲସମନ୍ଵିତମ୍ । ଶୁଶ୍ରାଵ ରାମଚରିତଂ ତସ୍ମିନ୍କାଲେ ପୁରା କୃତମ୍ ।। ୭.୭୧.
ତାଳବାଦ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତର ସମନ୍ୱୟ, ତିନି ପ୍ରକାର କୌଶଳ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନ, ସମତାଳ ମିଶିଥିବା ଏହି ପୁରୁଣା ରାମଚରିତ୍ରକୁ ସେ ସେଇ ସମୟରେ ଶୁଣିଲେ।
ତାନ୍ଯକ୍ଷରାଣି ସତ୍ଯାନି ଯଥାଵୃତ୍ତାନି ପୂର୍ଵଶଃ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପୁରୁଷଶାର୍ଦୂଲୋ ଵିସଞ୍ଜ୍ଞୋ ବାଷ୍ପଲୋଚନଃ ।। ୭.୭୧.
ସେଇ ସତ୍ୟ ଓ ପୂର୍ବରୁ ଘଟିଥିବା କଥାଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣି, ପୁରୁଷଶାର୍ଦୂଳ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ଆଖିରେ ଲୁହ ଆସିଗଲା।
ସ ମୁହୂର୍ତମିଵାସଞ୍ଜ୍ଞୋ ଵିନିଃଶ୍ଵସ୍ଯ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । ତସ୍ମିନ୍ ଗୀତେ ଯଥାଵୃତ୍ତଂ ଵର୍ତମାନମିଵାଶୃଣୋତ୍ ।। ୭.୭୧.
ସେ କିଛି ଖଣ୍ଡ ଅବାକ୍ ହେଇ ଥିଲେ, ପୁନିପୁନି ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ନେଲେ; ସେଇ ଗୀତରେ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ସେ ଏମିତି ଶୁଣିଲେ, ଯେପରି ଏଠି ଏବେ ଘଟୁଛି।
ପଦାନୁଗାଶ୍ଚ ଯେ ରାଜ୍ଞସ୍ତାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଗୀତିସମ୍ପଦମ୍ । ଅଵାଙ୍ମୁଖାଶ୍ଚ ଦୀନାଶ୍ଚ ହ୍ଯାଶ୍ଚର୍ଯମିତି ଚାବ୍ରୁଵନ୍ ।। ୭.୭୧.
ରାଜାଙ୍କ ପାଦଅନୁଗତ ଯେମାନେ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଗୀତର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଶୁଣି ମୁଖ ନମାଇ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଏବଂ 'ଏହା କି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ!' ବୋଲି କହିଲେ।
ପରସ୍ପରଂ ଚ ଯେ ତତ୍ର ସୈନିକାଃ ସମ୍ବଭାଷିରେ । କିମିଦଂ କ୍ଵ ଚ ଵର୍ତାମଃ କିମେତତ୍ସ୍ଵପ୍ନଦର୍ଶନମ୍ ।। ୭.୭୧.
ସେଠାରେ ଥିବା ସେନାମାନେ ପରସ୍ପରେ କହିଲେ: 'ଏହା କଣ? ଆମେ କେଉଁଠି? ଏହା କି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖିଥିବା ଦୃଶ୍ୟ କି?'
ଅର୍ଥୋ ଯୋ ନଃ ପୁରା ଦୃଷ୍ଟସ୍ତମାଶ୍ରମପଦେ ପୁନଃ । ଶୃଣୁମଃ କିମିଦଂ ସ୍ଵପ୍ନୋ ଗୀତବନ୍ଧଂ ଶ୍ରିଯୋ ଭଵେତ୍ ।। ୭.୭୧.
'ଆମେ ପୂର୍ବେ ଯାହା ଦେଖିଥିଲୁ, ଏଠି ଆଶ୍ରମରେ ପୁଣି ସେଇ କଥା ଶୁଣୁଛୁ; ଏହା କି ସ୍ୱପ୍ନ? ଗୀତର ବନ୍ଧନ ଆମ ପାଇଁ ଶ୍ରୀ ଆଣିପାରିବ କି?'