ଶୁଶ୍ରୂଷମାଣାଃ ପିତରଂ ଵର୍ତଯନ୍ତି ନରର୍ଷଭାଃ। କସ୍ଯଚିତ୍ତ୍ଵଥ କାଲସ୍ଯ ରାଜା ଦଶରଥଃ ସୁତମ୍
ସେମାନେ, ସମସ୍ତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷମାନେ, ନିଜ ବାପାଙ୍କୁ ଆଦର ସହିତ ଶୁଶୂଷା କରୁଥିଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ, ରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କର ପୁଅକୁ କହିଲେ—
ଭରତଂ କୈକଯୀପୁତ୍ରମବ୍ରଵୀଦ୍ ରଘୁନନ୍ଦନଃ। ଅଯଂ କେକଯରାଜସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ଵସତି ପୁତ୍ରକ
ରଘୁବଂଶର ଗର୍ବ ଦଶରଥ, କୈକୟୀଙ୍କ ପୁଅ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ପୁଅ, ଏଠାରେ କେକୟ ରାଜାଙ୍କର ପୁଅ ରହୁଛନ୍ତି।'
ତ୍ଵାଂ ନେତୁମାଗତୋ ଵୀରୋ ଯୁଧାଜିନ୍ମାତୁଲସ୍ତଵ। ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦଶରଥସ୍ଯୈତଦ୍ ଭରତଃ କୈକଯୀସୁତଃ
'ତୋର ମାମା, ବୀର ଯୁଧାଜିତ୍ ତୋତେ ନେବାକୁ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।' ଦଶରଥଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, କୈକୟୀଙ୍କ ପୁଅ ଭରତ—
ଗମନାଯାଭିଚକ୍ରାମ ଶତ୍ରୁଘ୍ନସହିତସ୍ତଦା। ଆପୃଚ୍ଛ୍ଯ ପିତରଂ ଶୂରୋ ରାମଂ ଚାକ୍ଲିଷ୍ଟକାରିଣମ୍
ସେତେବେଳେ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ସଙ୍ଗେ ନେଇ, ଏହି ବୀର ନିଜ ପିତା ଓ ରାମଙ୍କୁ ବିଦାୟ ନେଇ ଯିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ମାତୄଶ୍ଚାପି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନସହିତୋ ଯଯୌ। ଯୁଧାଜିତ୍ ପ୍ରାପ୍ଯ ଭରତଂ ସଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ପ୍ରହର୍ଷିତଃ
ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସହିତ, ସେ ମହାନ ନର ନିଜ ମାଆମାନେଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ। ଯୁଧାଜିତ ଭାରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ମିଳି ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ।
ସ୍ଵପୁରଂ ପ୍ରାଵିଶଦ୍ ଵୀରଃ ପିତା ତସ୍ଯ ତୁତୋଷ ହ। ଗତେ ଚ ଭରତେ ରାମୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣଶ୍ଚ ମହାବଲଃ
ସେ ବୀର ନିଜ ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ତାଙ୍କ ପିତା ଖୁସି ହେଲେ। ଭାରତ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ରାମ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରହିଗଲେ।
ପିତରଂ ଦେଵସଂକାଶଂ ପୂଜଯାମାସତୁସ୍ତଦା। ପିତୁରାଜ୍ଞାଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ପୌରକାର୍ଯାଣି ସର୍ଵଶଃ
ସେମାନେ ସେତେବେଳେ ଦେବତା ସମାନ ପିତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶକୁ ମୁଖ୍ୟ କରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କ କାମ କରିଥିଲେ।
ଚକାର ରାମଃ ସର୍ଵାଣି ପ୍ରିଯାଣି ଚ ହିତାନି ଚ। ମାତୃଭ୍ଯୋ ମାତୃକାର୍ଯାଣି କୃତ୍ଵା ପରମଯନ୍ତ୍ରିତଃ
ରାମ ସବୁ ଭଲ ଓ ମଙ୍ଗଳ କାମ କଲେ। ମାଆମାନେଙ୍କ ପ୍ରତି କର୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରି, ସବୁ କଥାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସଂଯମ ରଖିଲେ।
ଗୁରୂଣାଂ ଗୁରୁକାର୍ଯାଣି କାଲେ କାଲେଽନ୍ଵଵୈକ୍ଷତ। ଏଵଂ ଦଶରଥଃ ପ୍ରୀତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣା ନୈଗମାସ୍ତଥା
ଗୁରୁମାନେଙ୍କ ପ୍ରତି ଦାୟିତ୍ୱ ଠିକ ସମୟରେ ନିର୍ବାହ କରୁଥିଲେ। ଏଭଳି ଦଶରଥ ଖୁସି ହେଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସହରବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଖୁସି ହେଲେ।
ରାମସ୍ଯ ଶୀଲଵୃତ୍ତେନ ସର୍ଵେ ଵିଷଯଵାସିନଃ। ତେଷାମତିଯଶା ଲୋକେ ରାମଃ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମଃ
ରାମଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଓ ବ୍ୟବହାର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟବାସୀ ଖୁସି ହେଲେ। ସତ୍ୟ ଓ ପରାକ୍ରମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ରାମ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଶେଷ ପ୍ରଶଂସିତ ହେଲେ।
ସ୍ଵଯଂଭୂରିଵ ଭୂତାନାଂ ବଭୂଵ ଗୁଣଵତ୍ତରଃ। ରାମଶ୍ଚ ସୀତଯା ସାର୍ଧଂ ଵିଜହାର ବହୂନୃତୂନ୍
ସ୍ୱୟଂ ଉତ୍ପନ୍ନ ନିର୍ମାତା ପରି, ରାମ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ଗୁଣବାନ ହେଲେ। ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଅନେକ ଋତୁ ଆନନ୍ଦରେ କାଟିଲେ।
ମନସ୍ଵୀ ତଦ୍ଗତମନାସ୍ତସ୍ଯା ହୃଦି ସମର୍ପିତଃ। ପ୍ରିଯା ତୁ ସୀତା ରାମସ୍ଯ ଦାରାଃ ପିତୃକୃତା ଇତି
ସେ ମନରେ ଗଭୀର ଭାବ ଧରି, ତାଙ୍କ ମନ ସୀତାଙ୍କୁ ନିମଗ୍ନ କରିଥିଲେ। ସୀତା ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଓ ପିତାଙ୍କ ଚୟନ କରା ସ୍ତ୍ରୀ ଥିଲେ।
ଗୁଣାଦ୍ରୂପଗୁଣାଚ୍ଚାପି ପ୍ରୀତିର୍ଭୂଯୋଽଭିଵର୍ଧତେ। ତସ୍ଯାଶ୍ଚ ଭର୍ତା ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ହୃଦଯେ ପରିଵର୍ତତେ
ସୀତାଙ୍କ ଗୁଣ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଭଲପାଇବା ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ିଲା। ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ସ୍ୱାମୀ ଦୁଇଗୁଣିଏ ସ୍ଥାନ ନେଲେ।
ଅନ୍ତର୍ଗତମପି ଵ୍ଯକ୍ତମାଖ୍ଯାତି ହୃଦଯଂ ହୃଦା। ତସ୍ଯ ଭୂଯୋ ଵିଶେଷେଣ ମୈଥିଲୀ ଜନକାତ୍ମଜା। ଦେଵତାଭିଃ ସମା ରୂପେ ସୀତା ଶ୍ରୀରିଵ ରୂପିଣୀ
ମନରେ ଲୁଚିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ହୃଦୟ ହୃଦୟକୁ କହିଦେଇଥାଏ। ବିଶେଷ କରି, ମୈଥିଳୀ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ଦେବୀମାନେ ପରି ରୂପଶୀ ଓ ଶ୍ରୀର ନିମିତ୍ତ ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।
ତଯା ସ ରାଜର୍ଷିସୁତୋଽଭିକାମଯା। ସମେଯିଵାନୁତ୍ତମରାଜକନ୍ଯଯା। ଅତୀଵ ରାମଃ ଶୁଶୁଭେ ମୁଦାନ୍ଵିତୋ ଵିଭୁଃ ଶ୍ରିଯା ଵିଷ୍ଣୁରିଵାମରେଶ୍ଵରଃ
ସେ ରାଜର୍ଷିପୁତ୍ର, ଏହି ଉତ୍ତମ ରାଜକନ୍ୟା ସହ ଏକତ୍ର ହୋଇ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ରହିଲେ। ଶ୍ରୀରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଭାବେ, ରାମ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରି ଦେବମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଗଲେ।
thumb|ପ୍ରଥମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ପ୍ରଥମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ପ୍ରଥମ ପର୍ବ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ସ ତତ୍ର ନ୍ଯଵସଦ୍ ଭ୍ରାତ୍ରା ସହ ସତ୍କାରସତ୍କୃତଃ। ମାତୁଲେନାଶ୍ଵପତିନା ପୁତ୍ରସ୍ନେହେନ ଲାଲିତଃ
ସେ ତାଙ୍କ ଭାଇ ସହିତ ସେଠାରେ ରହିଲେ, ସମ୍ମାନ ଓ ଆଦର ପାଇଲେ, ମାମା ଅଶ୍ୱପତି ତାଙ୍କୁ ପୁଅ ପରି ମମତାରେ ଲାଡ଼ିଲେ।
ତତ୍ରାପି ନିଵସନ୍ତୌ ତୌ ତର୍ପ୍ଯମାଣୌ ଚ କାମତଃ। ଭ୍ରାତରୌ ସ୍ମରତାଂ ଵୀରୌ ଵୃଦ୍ଧଂ ଦଶରଥଂ ନୃପମ୍
ସେଠାରେ ରହିବା ସମୟରେ, ଦୁଇ ଭାଇ ଇଚ୍ଛାମତେ ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଦୁଇ ଶୂର ଭାଇ ବୃଦ୍ଧ ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ।
ରାଜାପି ତୌ ମହାତେଜାଃ ସସ୍ମାର ପ୍ରୋଷିତୌ ସୁତୌ। ଉଭୌ ଭରତଶତ୍ରୁଘ୍ନୌ ମହେନ୍ଦ୍ରଵରୁଣୋପମୌ
ସେ ମହାତେଜସ୍ବୀ ରାଜା ମଧ୍ୟ ଦୂରେ ଥିବା ତାଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ, ଭାରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଯେଉଁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବରୁଣ ସମାନ, ସେମାନେଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ।
ସର୍ଵ ଏଵ ତୁ ତସ୍ଯେଷ୍ଟାଶ୍ଚତ୍ଵାରଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭାଃ। ସ୍ଵଶରୀରାଦ୍ ଵିନିର୍ଵୃତ୍ତାଶ୍ଚତ୍ଵାର ଇଵ ବାହଵଃ
ସେ ଚାରି ପୁଅ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବହୁତ ପ୍ରିୟ ଥିଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଚାରିଟି ହସ୍ତ ପରି।
ତେଷାମପି ମହାତେଜା ରାମୋ ରତିକରଃ ପିତୁଃ। ସ୍ଵଯମ୍ଭୂରିଵ ଭୂତାନାଂ ବଭୂଵ ଗୁଣଵତ୍ତରଃ
ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ରାମ ଅତି ତେଜସ୍ବୀ ଓ ପିତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ଥିଲେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱୟଂ ଉତ୍ପନ୍ନ ନିର୍ମାତା ପରି ସବୁଠାରୁ ଗୁଣବାନ ହେଲେ।
ସ ହି ଦେଵୈରୁଦୀର୍ଣସ୍ଯ ରାଵଣସ୍ଯ ଵଧାର୍ଥିଭିଃ। ଅର୍ଥିତୋ ମାନୁଷେ ଲୋକେ ଜଜ୍ଞେ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସନାତନଃ
ଦେବତାମାନେ ରାବଣଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା କରିଥିଲେ, ସେଠିପାଇଁ ଚିରଅବିନାଶୀ ବିଷ୍ଣୁ ମାନବ ଲୋକରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।
କୌସଲ୍ଯା ଶୁଶୁଭେ ତେନ ପୁତ୍ରେଣାମିତତେଜସା। ଯଥା ଵରେଣ ଦେଵାନାମଦିତିର୍ଵଜ୍ରପାଣିନା
ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ ସେଇ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା କୌସଲ୍ୟା ଦେଖିବାକୁ ଏମିତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଲାଗୁଥିଲେ, ଯେପରି ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଦିତି ତାଙ୍କ ବଜ୍ରଧାରୀ ପୁଅ ସହିତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ସ ହି ରୂପୋପପନ୍ନଶ୍ଚ ଵୀର୍ଯଵାନନସୂଯକଃ। ଭୂମାଵନୁପମଃ ସୂନୁର୍ଗୁଣୈର୍ଦଶରଥୋପମଃ
ସେ ରୂପରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ନମ୍ର; ପୃଥିବୀରେ ତାଙ୍କ ସମାନ କେହି ନଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଗୁଣରେ ଦଶରଥଙ୍କ ସମାନ ପୁଅ ଥିଲେ।
ସ ଚ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରଶାନ୍ତାତ୍ମା ମୃଦୁପୂର୍ଵଂ ଚ ଭାଷତେ। ଉଚ୍ଯମାନୋଽପି ପରୁଷଂ ନୋତ୍ତରଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ
ସେ ସବୁବେଳେ ଶାନ୍ତ ମନର ଥିଲେ, ସବୁବେଳେ ମୃଦୁ ଭାଷାରେ କଥା କହୁଥିଲେ, ଯଦିଓ କେହି କଠୋର କଥା କହୁଥିଲେ, ସେ କେବେ ମଧୁର ଉତ୍ତର ଛାଡ଼ି କଠୋର କଥା ଦେଉନଥିଲେ।
କଦାଚିଦୁପକାରେଣ କୃତେନୈକେନ ତୁଷ୍ଯତି। ନ ସ୍ମରତ୍ଯପକାରାଣାଂ ଶତମପ୍ଯାତ୍ମଵତ୍ତଯା
କେବଳ ଗୋଟିଏ ଉପକାର ଦେଖି ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉଥିଲେ, ଏବଂ ନିଜକୁ ଭାବି, ଶତ ଅପକାର ମଧ୍ୟ ସେ ମନେ ରଖୁନଥିଲେ।
ଶୀଲଵୃଦ୍ଧୈର୍ଜ୍ଞାନଵୃଦ୍ଧୈର୍ଵଯୋଵୃଦ୍ଧୈଶ୍ଚ ସଜ୍ଜନୈଃ। କଥଯନ୍ନାସ୍ତ ଵୈ ନିତ୍ଯମସ୍ତ୍ରଯୋଗ୍ଯାନ୍ତରେଷ୍ଵପି
ସେ ସବୁବେଳେ ଶିଳ୍ପ, ଜ୍ଞାନ ଓ ବୟସରେ ବଡ଼ ଭଲ ଲୋକମାନଙ୍କ ସହିତ କଥା ହୁଏ, ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଏହିପରି କଥା ହୁଏ।
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ମଧୁରାଭାଷୀ ପୂର୍ଵଭାଷୀ ପ୍ରିଯଂଵଦଃ। ଵୀର୍ଯଵାନ୍ନ ଚ ଵୀର୍ଯେଣ ମହତା ସ୍ଵେନ ଵିସ୍ମିତଃ
ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ମଧୁର କଥା କହୁଥିଲେ, ସବୁବେଳେ ପ୍ରଥମେ କଥା ଆରମ୍ଭ କରୁଥିଲେ, ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ କଥା କହୁଥିଲେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ମହାନ ଶକ୍ତି ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଉନଥିଲେ।
ନ ଚାନୃତକଥୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଵୃଦ୍ଧାନାଂ ପ୍ରତିପୂଜକଃ। ଅନୁରକ୍ତଃ ପ୍ରଜାଭିଶ୍ଚ ପ୍ରଜାଶ୍ଚାପ୍ଯନୁରଜ୍ଯତେ
ସେ କେବେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହୁନଥିଲେ, ଶିକ୍ଷିତ ଓ ବଡ଼ମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ, ପ୍ରଜାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭଲପାଉଥିଲେ, ଏବଂ ସେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଜାମାନେ ପ୍ରତି ଆନୁରାଗ ରଖୁଥିଲେ।
ସାନୁକ୍ରୋଶୋ ଜିତକ୍ରୋଧୋ ବ୍ରାହ୍ମଣପ୍ରତିପୂଜକଃ। ଦୀନାନୁକମ୍ପୀ ଧର୍ମଜ୍ଞୋ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରଗ୍ରହଵାନ୍ ଶୁଚିଃ
ସେ ଦୟାଳୁ, କ୍ରୋଧ ଉପରେ ଜୟ ପାଇଥିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ, ଦୁଃଖୀମାନେ ପ୍ରତି କରୁଣାଶୀଳ, ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ସବୁବେଳେ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଶୁଧ୍ଧ ଥିଲେ।