ସ୍ଵମାଶ୍ରମମିଦଂ ସୌମ୍ଯ ରାଘଵାଣାଂ କୁଲସ୍ଯ ହି । ଆସନଂ ପାଦ୍ଯମର୍ଧ୍ଯଂ ଚ ନିର୍ଵିଶଙ୍କଃ ପ୍ରତୀଚ୍ଛ ମେ ।। ୭.୬୫.
ସୁମଧୁର ଶତୃଘ୍ନ, ଏହି ଆଶ୍ରମ ରଘୁବଂଶର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀମାନଙ୍କର। ଭୟ ଛାଡ଼ି ମୋ ଠାରୁ ଆସନ, ପାଦଧୋଇବା ପାଣି ଓ ଆଦର ଗ୍ରହଣ କର।
ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ତଦା ପୂଜାଂ ଫଲମୂଲଂ ଚ ଭୋଜନମ୍ । ଭକ୍ଷଯାମାସ କାକୁତ୍ସ୍ଥସ୍ତୃପ୍ତିଂ ଚ ପରମାଂ ଗତଃ ।। ୭.୬୫.
ତାପରେ ଶତୃଘ୍ନ ଆଦର, ଫଳ ଓ ମୂଳ ଭୋଜନ ଗ୍ରହଣ କଲେ ଏବଂ ଖାଇ ବଡ଼ ସନ୍ତୋଷ ପାଇଲେ।
ସ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଫଲମୂଲଂ ଚ ମହର୍ଷିଂ ତମୁଵାଚ ହ । ଇଯଂ ଯଜ୍ଞଵିଭୂତିସ୍ତେ କସ୍ଯାଶ୍ରମସମୀପତଃ ।। ୭.୬୫.
ଫଳ ଓ ମୂଳ ଭୋଜନ କରି, ସେ ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ମୁନିବର, ଏହି ଯଜ୍ଞର ଶୋଭା କାହା ଆଶ୍ରମ ନିକଟରେ ଅଛି?'
ତତ୍ତସ୍ଯ ଭାଷିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାଲ୍ମୀକିର୍ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଶୃଣୁ ଯସ୍ଯେଦଂ ବଭୂଵାଯତନଂ ପୁରା ।। ୭.୬୫.
ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବାଲ୍ମୀକି କହିଲେ, 'ଶତୃଘ୍ନ, ଶୁଣ, ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ପୂର୍ବେ କାହାର ଥିଲା।'
ଯୁଷ୍ମାକଂ ପୂର୍ଵକୋ ରାଜା ସୌଦାସସ୍ତସ୍ଯ ଭୂପତେଃ । ପୁତ୍ରୋ ଵୀରସହୋ ନାମ ଵୀର୍ଯଵାନତିଧାର୍ମିକଃ ।। ୭.୬୫.
ତୁମ ପୂର୍ବଜ ରାଜା ସୌଦାସଙ୍କ ଏକ ପୁଅ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ବୀରସହ। ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧର୍ମିକ ଥିଲେ।
ସ ବାଲ ଏଵ ସୌଦାସୋ ମୃଗଯାମୁପଚକ୍ରମେ । ଚଞ୍ଚୂର୍ଯମାଣଂ ଦଦୃଶେ ସ ଶୂରୋ ରାକ୍ଷସଦ୍ଵଯମ୍ ।। ୭.୬୫.
ସୌଦାସ ଛୁଆଁବେଳେ ମୃଗୟାକୁ ଯାଇଥିଲେ। ସେ ଶୂରବୀର ଦୁଇଟି ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲ ଉପଦ୍ରବ କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ।
ଶାର୍ଦୂଲରୂପିଣୌ ଘୋରୌ ମୃଗାନ୍ବହୁସହସ୍ରଶଃ । ଭକ୍ଷମାଣାଵସନ୍ତୁଷ୍ଟୌ ପର୍ଯାପ୍ତିଂ ନୈଵ ଜଗ୍ମତୁଃ ।। ୭.୬୫.
ସେ ଦୁଇଟି ଭୟଙ୍କର ଓ ବାଘ ଆକାରରେ ଥିଲେ, ହଜାର ହଜାର ପଶୁ ଖାଉଥିଲେ, ତଥାପି କେବେ ତୃପ୍ତି ହେଉନଥିଲେ।
ସ ତୁ ତୌ ରାକ୍ଷସୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିର୍ମୃଗଂ ଚ ଵନଂ କୃତମ୍ । କ୍ରୋଧେନ ମହତା ଽ ଽଵିଷ୍ଟୋ ଜଘାନୈକଂ ମହେଷୁଣା ।। ୭.୬୫.
ସେ ଦୁଇ ରାକ୍ଷସ ଓ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖି, ବଡ଼ କ୍ରୋଧରେ ଏକଟିକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ମାରିଦେଲେ।
ଵିନିପାତ୍ଯ ତମେକଂ ତୁ ସୌଦାସଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭଃ । ଵିଜ୍ଵରୋ ଵିଗତାମାର୍ଷୋ ହତଂ ରକ୍ଷୋ ହ୍ଯୁଦୈକ୍ଷତ ।। ୭.୬୫.
ଏକ ରାକ୍ଷସକୁ ପଡ଼ି ହରାଇଦେଇ, ସଉଦାସ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ରୋଗ ଓ କ୍ରୋଧରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ମୃତ ରାକ୍ଷସକୁ ଦେଖିଲେ।
ନିରୀକ୍ଷମାଣଂ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସହାଯଂ ତସ୍ଯ ରକ୍ଷସଃ । ସନ୍ତାପମକରୋଦ୍ଘୋରଂ ସୌଦାସଂ ଚେଦମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୭.୬୫.
ସେ ରାକ୍ଷସଙ୍କର ସାଥୀ ମୃତ ହେବାକୁ ଦେଖି, ଅନ୍ୟ ରାକ୍ଷସ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ, ସଉଦାସଙ୍କୁ ଦେଖି ଏହିପରି କହିଲେ।
ଯସ୍ମାଦନପରାଧଂ ତ୍ଵଂ ସହାଯଂ ମମ ଜଘ୍ନିଵାନ୍ । ତସ୍ମାତ୍ତଵାପି ପାପିଷ୍ଠ ପ୍ରଦାସ୍ଯାମି ପ୍ରତିକ୍ରିଯାମ୍ ।। ୭.୬୫.
ତୁମେ ମୋ ସାଥୀକୁ କୌଣସି ଦୋଷ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମାରିଦେଲା, ତେଣୁ ହେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାପୀ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ତାହାର ଫଳ ଦେବି।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ତଦ୍ରାକ୍ଷସ୍ତତ୍ରୈଵାନ୍ତରଧୀଯତ । କାଲପର୍ଯାଯଯୋଗେନ ରାଜା ମିତ୍ରସହୋ ଽଭଵତ୍ ।। ୭.୬୫.
ଏହିପରି କହି, ସେ ରାକ୍ଷସ ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା; ସମୟ କ୍ରମେ ରାଜାଙ୍କୁ ମିତ୍ରସହ ବୋଲି ଡାକାଯିବା ଲାଗିଲା।
ରାଜାପି ଯଜତେ ଯଜ୍ଞମସ୍ଯାଶ୍ରମସମୀପତଃ । ଅଶ୍ଵମେଧଂ ମହାଯଜ୍ଞଂ ତଂ ଵସିଷ୍ଠୋ ଽଭ୍ଯପାଲଯତ୍ ।। ୭.୬୫.
ରାଜା ଏହି ଆଶ୍ରମ ନିକଟରେ ବଡ଼ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କଲେ, ଏହି ମହାଯଜ୍ଞର ଅଧ୍ୟକ୍ଷତା ବସିଷ୍ଠ କଲେ।
ତତ୍ର ଯଜ୍ଞୋ ମହାନାସୀଦ୍ବହୁଵର୍ଷଗଣାଯୁତଃ । ସମୃଦ୍ଧଃ ପରଯା ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ଦେଵଯଜ୍ଞସମୋ ଽଭଵତ୍ ।। ୭.୬୫.
ସେଠାରେ ବହୁ ବର୍ଷ ଧରି ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ହେଲା, ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧନ୍ୟ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ହେଲା, ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ହେଉଥିବା ଯଜ୍ଞ ପରି।
ଅଥାଵସାନେ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ପୂର୍ଵଵୈରମନୁସ୍ମରନ୍ । ଵସିଷ୍ଠରୂପୀ ରାଜାନମିତି ହୋଵାଚ ରାକ୍ଷସଃ ।। ୭.୬୫.
ଯଜ୍ଞର ଶେଷରେ, ପୁରୁଣା ଶତ୍ରୁତାକୁ ମନେ ପକାଇ, ବସିଷ୍ଠ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଏକ ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଅସ୍ଯ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଜାତୋ ଽନ୍ତଃ ସାମିଷଂ ଭୋଜନଂ ମମ । ଦୀଯତାମିହ ଶୀଘ୍ରଂ ଵୈ ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା ।। ୭.୬୫.
ଏହି ଯଜ୍ଞର ଶେଷରେ, ମୋ ପାଇଁ ମାଂସ ଥିବା ଭୋଜନ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଛି; ଏଠାରେ ଶୀଘ୍ର ଦିଅ, ଏଥିରେ ଅଧିକ ଚିନ୍ତାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵ୍ଯାହୃତଂ ଵାକ୍ଯଂ ରକ୍ଷସା ବ୍ରହ୍ମରୂପିଣା । ଭକ୍ଷ୍ଯସଂସ୍କାରକୁଶଲମୁଵାଚ ପୃଥିଵୀପତିଃ ।। ୭.୬୫.
ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ରାକ୍ଷସଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଭୋଗ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ପାରଙ୍ଗତ ରାଜା ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ହଵିଷ୍ଯଂ ସାମିଷଂ ସ୍ଵାଦୁ ଯଥା ଭଵତି ଭୋଜନମ୍ । ତଥା କୁରୁଷ୍ଵ ଶୀଘ୍ରଂ ଵୈ ପରିତୁଷ୍ଯେଦ୍ଯଥା ଗୁରୁଃ ।। ୭.୬୫.
ମାଂସ ଥିବା ହବିଷ୍ୟ ଏମିତି ପ୍ରସ୍ତୁତ କର, ଯେଉଁଠାରେ ଭୋଜନ ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ହେବ, ଗୁରୁ ଯେପରି ଚାହାନ୍ତି, ଶୀଘ୍ର କର, ତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କର।
ଶାସନାତ୍ପାର୍ଥିଵେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ସୂଦଃ ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତମାନସଃ । ସ ରାକ୍ଷସଃ ପୁନସ୍ତତ୍ର ସୂଦଵେଷମଥାକରୋତ୍ ।। ୭.୬୫.
ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ରନ୍ଧନ କରୁଥିବା ଲୋକ ଭୟଭୀତ ମନେ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଆରମ୍ଭ କଲେ; ସେଠି ରାକ୍ଷସ ରନ୍ଧନ କରୁଥିବା ଲୋକ ରୂପ ଧରିଲେ।
ସ ମାନୁଷମଥୋ ମାଂସଂ ପାର୍ଥିଵାଯ ନ୍ଯଵେଦଯତ୍ । ଇଦଂ ସ୍ଵାଦୁ ହଵିଷ୍ଯଂ ଚ ସାମିଷଂ ଚାନ୍ନମାହୃତମ୍ ।। ୭.୬୫.
ତାପରେ ସେ ମାନବ ମାଂସ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଇ, 'ଏହା ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ଭୋଜନ, ମାଂସ ଥିବା ହବିଷ୍ୟ ଆଣାଯାଇଛି' ବୋଲି କହିଲେ।
ସ ଭୋଜନଂ ଵସିଷ୍ଠାଯ ପତ୍ନ୍ଯା ସାର୍ଧମୁପାହରତ୍ । ମଦଯନ୍ତ୍ଯା ନରଵ୍ଯାଘ୍ର ସାମିଷଂ ରକ୍ଷସା ହୃତମ୍ ।। ୭.୬୫.
ସେ ମାନବ ମାଂସ ଭକ୍ଷକ, ମଦୟନ୍ତୀ, ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ, ରାକ୍ଷସ ନେଇଥିବା ମାଂସ ଭୋଜନ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପରିବେଶନ କଲେ।
ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତଦାମିଷଂ ଵିପ୍ରୋ ମାନୁଷଂ ଭାଜନଂ ଗତମ୍ । କ୍ରୋଧେନ ମହତା ଽ ଽଵିଷ୍ଟୋ ଵ୍ଯାହର୍ତୁମୁପଚକ୍ରମେ ।। ୭.୬୫.
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜାଣିଲେ ଯେ, ପାତ୍ରରେ ରଖାଯାଇଥିବା ମାଂସ ମାନବ ମାଂସ; ସେ ବଡ଼ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଯସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ଭୋଜନଂ ରାଜନ୍ମମୈତଦ୍ଦାତୁମିଚ୍ଛସି । ତସ୍ମାଦ୍ଭୋଜନମେତତ୍ତେ ଭଵିଷ୍ଯତି ନ ସଂଶଯଃ ।। ୭.୬୫.
ହେ ରାଜା, ତୁମେ ମୋତେ ଏହି ଭୋଜନ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେଣୁ ଏହି ଭୋଜନ ତୁମର ହେବ; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ତୁ ସୌଦାସସ୍ତୋଯଂ ଜଗ୍ରାହ ପାଣିନା । ଵସିଷ୍ଠଂ ଶପ୍ତୁମାରେଭେ ଭାର୍ଯା ଚୈନମଵାରଯତ୍ ।। ୭.୬୫.
ତାପରେ ସଉଦାସ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ହାତରେ ପାଣି ନେଇ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଶାପ ଦେବାକୁ ଯାଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ତାଙ୍କୁ ରୋକିଲେ।
ରାଜନ୍ପ୍ରଭୁର୍ଯତୋ ଽସ୍ମାକଂ ଵସିଷ୍ଠୋ ଭଗଵାନୃଷିଃ । ପ୍ରତିଶପ୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ତସ୍ତ୍ଵଂ ଦେଵତୁଲ୍ଯଂ ପୁରୋଧସମ୍ ।। ୭.୬୫.
ହେ ରାଜା, ବସିଷ୍ଠ ଭଗବାନ ଋଷି ଆମର ପ୍ରଭୁ, ତୁମେ ଦେବତା ସମାନ ଏହି ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ଶାପ ଦେବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହଁ।
ତତଃ କ୍ରୋଧମଯଂ ତୋଯଂ ତେଜୋବଲସମନ୍ଵିତମ୍ । ଵ୍ଯସର୍ଜଯତ ଧର୍ମାତ୍ମା ତତଃ ପାଦୌ ସିଷେଚ ଚ ।। ୭.୬୫.
ତାପରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା, କ୍ରୋଧ ଓ ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଳକୁ ଭୁଲି ଦେଲେ ଏବଂ ଏହାରେ ପାଦ ଧୋଇଲେ।
ତେନାସ୍ଯ ରାଜ୍ଞସ୍ତୌ ପାଦୌ ତଦା କଲ୍ମାଷତାଂ ଗତୌ । ତଦାପ୍ରଭୃତି ରାଜା ଽସୌ ସୌଦାସଃ ସୁମହାଯଶାଃ । କଲ୍ମାଷପାଦଃ ସଂଵୃତ୍ତଃ ଖ୍ଯାତଶ୍ଚୈଵ ତଥା ନୃପଃ ।। ୭.୬୫.
ଏହି କାରଣରୁ ସେଇ ରାଜାଙ୍କର ପାଦ ତାକ୍ବେଳେ କଳା ଦାଗ ହେଲା। ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ସେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ସୌଦାସଙ୍କୁ 'କଳ୍ମାଷପାଦ' ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ ଏବଂ ଏହି ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।
ସ ରାଜା ସହ ପତ୍ନ୍ଯା ଵୈ ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । ପୁନର୍ଵସିଷ୍ଠଂ ପ୍ରୋଵାଚ ଯଦୁକ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମରୂପିଣା ।। ୭.୬୫.
ସେ ରାଜା ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ବାରମ୍ବାର ଶିର ନମାଇ ମହାର୍ଷି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ପୁଣି ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ କହିଲେ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ପାର୍ଥିଵେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ରକ୍ଷସା ଵିକୃତଂ ଚ ତତ୍ । ପୁନଃ ପ୍ରୋଵାଚ ରାଜାନଂ ଵସିଷ୍ଠଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭମ୍ ।। ୭.୬୫.
ସେଇ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ରାଜାଙ୍କ ଦୁଃଖର କଥା ଶୁଣି, ବସିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷି ପୁଣି ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତାହା ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ମଯା ରୋଷପରୀତେନ ଯଦିଦଂ ଵ୍ଯାହୃତଂ ଵଚଃ । ନୈତଚ୍ଛକ୍ଯଂ ଵୃଥା କର୍ତୁଂ ପ୍ରଦାସ୍ଯାମି ଚ ତେ ଵରମ୍ ।। ୭.୬୫.
ମୁଁ କ୍ରୋଧରେ ଯାହା କହିଦେଇଛି, ତାହା ପଛେ ନେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବି।