ବାଢମିତ୍ଯେଵ ଵିବୁଧା ନିମେଶ୍ଚେତସ୍ତଦା ଽବ୍ରୁଵନ୍ । ନେତ୍ରେଷୁ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଵାଯୁଭୂତଶ୍ଚରିଷ୍ଯସି ।। ୭.୫୭.
'ଠିକ୍ ଅଛି,' ଦେବତାମାନେ କହିଲେ, 'ତୁମେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆଖିରେ ବାୟୁ ସ୍ୱରୂପେ ଚଳିବା ।'
ତ୍ଵତ୍କୃତେ ଚ ନିମିଷ୍ଯନ୍ତି ଚକ୍ଷୂଂଷି ପୃଥିଵୀପତେ । ଵାଯୁଭୂତେନ ଚରତା ଵିଶ୍ରମାର୍ଥଂ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ ।। ୭.୫୭.
ତୁମ ପାଇଁ, ହେ ପୃଥିବୀପତି, ଆଖିଗୁଡ଼ିକ ବାୟୁ ସ୍ୱରୂପ ତୁମ ଚଳନରେ ବାରମ୍ବାର ବନ୍ଦ ହେବ, ବିଶ୍ରାମ ପାଇବା ପାଇଁ ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ଵିବୁଧାଃ ସର୍ଵେ ଜଗ୍ମୁର୍ଯଥାଗତମ୍ । ଋଷଯୋ ଽପି ମହାତ୍ମାନୋ ନିମେର୍ଦେହଂ ସମାହରନ୍ ।। ୭.୫୭.
ଏଭଳି କହି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ଚାଲିଗଲେ; ମହାତ୍ମା ଋଷିମାନେ ନିମିଙ୍କ ଦେହକୁ ଏକଠା କଲେ ।
ଅରଣିଂ ତତ୍ର ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ମଥନଂ ଚକ୍ରୁରୋଜସା । ମନ୍ତ୍ରହୋମୈର୍ମହାତ୍ମାନଃ ପୁତ୍ରହେତୋର୍ନିମେସ୍ତଦା ।। ୭.୫୭.
ସେଠି ଅରଣି ରଖି, ମହାତ୍ମାମାନେ ଶକ୍ତି ସହିତ ମଥନ କଲେ; ପୁଅ ପାଇଁ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ହୋମ କରି, ନିମିଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି ଏହା କଲେ ।
ଅରଣ୍ଯାଂ ମଥ୍ଯାମାନାଯାଂ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତୋ ମହାତପାଃ । ମଥନାନ୍ମିଥିରିତ୍ଯାହୁର୍ଜନନାଜ୍ଜନକୋ ଽଭଵତ୍ । ଯସ୍ମାଦ୍ଵିଦେହାତ୍ସମ୍ଭୂତୋ ଵୈଦେହସ୍ତୁ ତତଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୭.୫୭.
ଅରଣି ମଥନ କରାଯାଉଥିବା ବେଳେ, ମହାତପସ୍ବୀ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ମଥନରୁ ତାଙ୍କୁ 'ମିଥିଲା' ବୋଲି କୁହାଯାଉଛି, ଜନ୍ମରୁ 'ଜନକ' ହେଲେ; ବିଦେହରୁ ଜନ୍ମ ହେବାରୁ 'ବୈଦେହ' ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଉଛନ୍ତି ।
ଏଵଂ ଵିଦେହରାଜଶ୍ଚ ଜନକଃ ପୂର୍ଵକୋ ଽଭଵତ୍ । ମିଥିର୍ନାମ ମହାତେଜାସ୍ତେନାଯଂ ମୈଥିଲୋ ଽଭଵତ୍ ।। ୭.୫୭.
ଏଭଳି ଜନକ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ବିଦେହ ରାଜା ହେଲେ; ମହାତେଜସ୍ବୀ ମିଥିଲା ଦ୍ୱାରା ଏହି ମୈଥିଳ ବଂଶ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦୁତ୍ତରକାଣ୍ଡେ ସପ୍ତପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ
ଏହିପରି ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରଚିତ ପବିତ୍ର ଆଦି କାବ୍ୟ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ସତପଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଲା ।
ଏଵଂ ବ୍ରୁଵତି ରାମେ ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ପରଵୀରହା । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହାତ୍ମାନଂ ଜ୍ଵଲନ୍ତମିଵ ତେଜସା ।। ୭.୫୮.
ଏଭଳି ରାମ କହିବା ସମୟରେ, ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରୁଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତେଜରେ ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ ।
ମହଦଦ୍ଭୁତମାଶ୍ଚର୍ଯଂ ଵିଦେହସ୍ଯ ପୁରାତନମ୍ । ନିର୍ଵୃତ୍ତଂ ରାଜଶାର୍ଦୂଲ ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ନିମେସ୍ସହ ।। ୭.୫୮.
ହେ ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ, ପୁରୁଣା ବିଦେହ ରାଜ୍ୟରେ ଘଟିଥିବା ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଘଟଣା ବସିଷ୍ଠ ଓ ନିମିଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ଘଟିଛି ।
ନିମିସ୍ତୁ କ୍ଷତ୍ରିଯଃ ଶୂରୋ ଵିଶେଷେଣ ଚ ଦୀକ୍ଷିତଃ । ନ କ୍ଷମାଂ କୃତଵାନ୍ରାଜା ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ ।। ୭.୫୮.
ନିମି ଏକ ପ୍ରବଳ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଥିଲେ, ବିଶେଷ ଭାବେ ଦୀକ୍ଷିତ ଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ବଡ଼ ଆତ୍ମା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପ୍ରତି ଧୈର୍ୟ ଦେଖାଇପାରିଲେ ନାହିଁ ।
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ତେନାଯଂ ଶ୍ରୀମାନ୍ କ୍ଷତ୍ରିଯପୁଙ୍ଗଵଃ । ଉଵାଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଵାକ୍ଯଂ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦମ୍ ।। ୭.୫୮.
ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଏହି ମହାନ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, କଥା କହିଲେ ।
ରାମୋ ରମଯତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଭ୍ରାତରଂ ଦୀପ୍ତତେଜସମ୍ । ନ ସର୍ଵତ୍ର କ୍ଷମା ଵୀର ପୁରୁଷେଷୁ ପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ ।। ୭.୫୮.
ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବାରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ରାମ ତାଙ୍କର ତେଜସ୍ୱୀ ଭାଇଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ହେ ବୀର, ସମସ୍ତ ପୁରୁଷଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରେ ଧୈର୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ ।'
ସୌମିତ୍ରେ ଦୁଃସହୋ ରୋଷୋ ଯଥା କ୍ଷାନ୍ତୋ ଯଯାତିନା । ସତ୍ତ୍ଵାନୁଗଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ତନ୍ନିବୋଧ ସମାହିତଃ ।। ୭.୫୮.
ହେ ସୌମିତ୍ରି, ଯୟାତି ତାଙ୍କର ନୀତିକୁ ଆଗରେ ରଖି ଅସହ୍ୟ କ୍ରୋଧକୁ ଦମନ କରିଥିଲେ; ଏହି କଥା ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ବୁଝ ।
ନହୁଷସ୍ଯ ସୁତୋ ରାଜା ଯଯାତିଃ ପୌରଵର୍ଧନଃ । ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯାଦ୍ଵଯଂ ସୌମ୍ଯ ରୂପେଣାପ୍ରତିମଂ ଭୁଵି ।। ୭.୫୮.
ନହୁଷଙ୍କ ପୁଅ ଯୟାତି, ପୌରବ ବଂଶକୁ ବଢ଼ାଇଥିବା ରାଜା, ଦୁଇଟି ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟବତୀ ଝିଅକୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ, ହେ ସୁମଧୁର ।
ଏକା ତୁ ତସ୍ଯ ରାଜର୍ଷେର୍ନାହୁଷସ୍ଯ ପୁରସ୍କୃତା । ଶର୍ମିଷ୍ଠା ନାମ ଦୈତେଯୀ ଦୁହିତା ଵୃଷପର୍ଵଣଃ ।। ୭.୫୮.
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ, ରାଜା ନହୁଷଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ, ଦୈତ୍ୟ ବୃଷପର୍ବଣଙ୍କ ଝିଅ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ନାମରେ ପରିଚିତ ।
ଅନ୍ଯା ତୂଶନସଃ ପତ୍ନୀ ଯଯାତେଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭ । ନ ତୁ ସା ଦଯିତା ରାଜ୍ଞୋ ଦେଵଯାନୀ ସୁମଧ୍ଯମା ।। ୭.୫୮.
ଅନ୍ୟଜଣ ଉଶନାସଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ହେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ; କିନ୍ତୁ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ନଥିଲେ—ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଦେବୟାନୀ, ସୁନ୍ଦର ଶରୀରବଳୀ ।
ତଯୋଃ ପୁତ୍ରୌ ତୁ ସମ୍ଭୂତୌ ରୂପଵନ୍ତୌ ସମାହିତୌ । ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଽଜନଯତ୍ପୂରୁଂ ଦେଵଯାନୀ ଯଦୁଂ ତଦା ।। ୭.୫୮.
ଏହି ଦୁଇ ଝିଅଠାରୁ ଦୁଇଟି ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ସୁନ୍ଦର ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଶର୍ମିଷ୍ଠା ପୁରୁଙ୍କୁ, ଦେବୟାନୀ ଯଦୁଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ ।
ପୂରୁସ୍ତୁ ଦଯିତୋ ରାଜ୍ଞୋ ଗୁଣୈର୍ମାତୃକୃତେନ ଚ । ତତୋ ଦୁଃଖସମାଵିଷ୍ଟୋ ଯଦୁର୍ମାତରମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୭.୫୮.
ପୁରୁ ତାଙ୍କର ଗୁଣ ଓ ମାଆଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହେଲେ; ଏହିଥିରେ ଯଦୁ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ ମାଆଙ୍କୁ କହିଲେ ।
ଭାର୍ଗଵସ୍ଯ କୁଲେ ଜାତା ଦେଵସ୍ଯାକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମଣଃ । ସହସେ ହୃଦ୍ଗତଂ ଦୁଃଖମଵମାନଂ ଚ ଦୁଃସହମ୍ ।। ୭.୫୮.
ଭୃଗୁ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ଦେବତାଙ୍କ ପରି ନିର୍ମଳ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ତୁମେ, ହୃଦୟର ଦୁଃଖ ଓ ଅସହ୍ୟ ଅପମାନ ସହିଯାଉଛ ।
ଆଵାଂ ଚ ସହିତୌ ଦେଵି ପ୍ରଵିଶାଵ ହୁତାଶନମ୍ । ରାଜା ତୁ ରମତାଂ ସାର୍ଧଂ ଦୈତ୍ଯପୁତ୍ର୍ଯା ବହୁକ୍ଷପାଃ ।। ୭.୫୮.
ମା, ଆମେ ଦୁଇଜଣେ ଏକାସାଥିରେ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା; ରାଜା ତ ଦୈତ୍ୟ କନ୍ୟା ସହ ବହୁ ରାତି ମଜା କରୁନ୍ତୁ ।
ଯଦି ଵା ସହନୀଯଂ ତେ ମାମନୁଜ୍ଞାତୁମର୍ହସି । କ୍ଷମ ତ୍ଵଂ ନ କ୍ଷମିଷ୍ଯେ ଽହଂ ମରିଷ୍ଯାମି ନ ସଂଶଯଃ ।। ୭.୫୮.
ନାହିଁଲେ, ଯଦି ତୁମେ ଏହା ସହିପାର, ତେବେ ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅ; ମୋତେ ଖ୍ମା କର, କାରଣ ମୁଁ ଏହା ସହିପାରିବି ନାହିଁ—ନିଶ୍ଚୟ ମୁଁ ମରିଯିବି ।
ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଭାଷିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପରମାର୍ତସ୍ଯ ରୋଦତଃ । ଦେଵଯାନୀ ତୁ ସଙ୍କ୍ରୁଦ୍ଧା ସସ୍ମାର ପିତରଂ ତଦା ।। ୭.୫୮.
ପୁଅଙ୍କର ଗଭୀର ଦୁଃଖ ଓ କାନ୍ଦିବା କଥା ଶୁଣି, ଦେବୟାନୀ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ତକ୍ଷଣାତ୍ ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ।
ଇଙ୍ଗିତଂ ତଦଭିଜ୍ଞାଯ ଦୁହିତୁର୍ଭାର୍ଗଵସ୍ତଦା । ଆଗତସ୍ତ୍ଵରିତଂ ତତ୍ର ଦେଵଯାନୀ ତୁ ଯତ୍ର ସା ।। ୭.୫୮.
ଝିଅଙ୍କ ଇଂଗিত ବୁଝି, ଭାର୍ଗବ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଦୂତିଆ ଗତିରେ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ, ଯେଉଁଠି ଦେବୟାନୀ ଥିଲେ ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚାପ୍ରକୃତିସ୍ଥାଂ ତାମପ୍ରହୃଷ୍ଟାମଚେତନାମ୍ । ପିତା ଦୁହିତରଂ ଵାକ୍ଯଂ କିମେତଦିତି ଚାବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୭.୫୮.
ଝିଅକୁ ସ୍ୱାଭାବିକ ଅବସ୍ଥାରେ ନ ଦେଖି, ଅନନ୍ଦହୀନ ଓ ଅଚେତନ ଦେଖି, ବାପା ଝିଅକୁ ପଚାରିଲେ, 'ଏହା କଣ ହେଲା?'
ପୃଚ୍ଛନ୍ତମସକୃତ୍ତଂ ଵୈ ଭାର୍ଗଵଂ ଦୀପ୍ତତେଜସମ୍ । ଦେଵଯାନୀ ତୁ ସଙ୍କ୍ରୁଦ୍ଧା ପିତରଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୭.୫୮.
ତେଜସ୍ୱୀ ଭାର୍ଗବ ବାରମ୍ବାର ପଚାରିବା ପରେ, କ୍ରୋଧିତ ଦେବୟାନୀ ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କୁ କହିଲେ ।
ଅହମଗ୍ନିଂ ଵିଷଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣମପୋ ଵା ମୁନିସତ୍ତମ । ଭକ୍ଷଯିଷ୍ଯେ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯାମି ନ ତୁ ଶକ୍ଷ୍ଯାମି ଜୀଵିତୁମ୍ ।। ୭.୫୮.
ହେ ମହାମୁନି, ମୁଁ ଅଗ୍ନି, ବିଷ କିମ୍ବା ଜଳ ପିଇବି କିମ୍ବା ପ୍ରବେଶ କରିବି; କିନ୍ତୁ ଏଭଳି ଜୀବନ ସହିପାରିବି ନାହିଁ ।
ନ ମାଂ ତ୍ଵମଵଜାନୀଷେ ଦୁଃଖିତାମଵମାନିତାମ୍ । ଵୃକ୍ଷସ୍ଯାଵଜ୍ଞଯା ବ୍ରହ୍ମଂଶ୍ଛିଦ୍ଯନ୍ତେ ଵୃକ୍ଷଜୀଵିନଃ ।। ୭.୫୮.
ତୁମେ ମୋତେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅପମାନିତ ଦେଖି ଅବହେଳା କରିନାହଁ। ବୃକ୍ଷକୁ ଅବହେଳା କଲେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବୃକ୍ଷରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଅଵଜ୍ଞଯା ଚ ରାଜର୍ଷିଃ ପରିଭୂଯ ଚ ଭାର୍ଗଵ । ମଯ୍ଯଵଜ୍ଞାଂ ପ୍ରଯୁଙ୍କ୍ତେ ହି ନ ଚ ମାଂ ବହୁ ମନ୍ଯତେ ।। ୭.୫୮.
ହେ ଭାର୍ଗବ, ରାଜାର୍ଷି ମୋତେ ଅବହେଳା ଓ ଅପମାନ କରିଛନ୍ତି, ସେ ମୋତେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଉନାହାନ୍ତି।
ତସ୍ଯାସ୍ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୋପେନାଭିପରିପ୍ଲୁତଃ । ଵ୍ଯାହର୍ତୁମୁପଚକ୍ରାମ ଭାର୍ଗଵୋ ନହୁଷାତ୍ମଜମ୍ ।। ୭.୫୮.
ସେ ମହିଳାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଭାର୍ଗବ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ନହୁଷଙ୍କ ପୁଅ ସମ୍ମୁଖରେ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଯସ୍ମାନ୍ମାମଵଜାନୀଷେ ନାହୁଷ ତ୍ଵଂ ଦୁରାତ୍ମଵାନ୍ । ଜରଯା ପରଯା ଜୀର୍ଣଃ ଶୈଥିଲ୍ଯମୁପଯାସ୍ଯସି ।। ୭.୫୮.
ହେ ନହୁଷଙ୍କ ପୁଅ, ତୁମେ ମୋତେ ଅବହେଳା କରିଛ, ତେଣୁ ତୁମେ ଖରାପ ମନର ଲୋକ, ତୁମେ ଅତି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବାକୁ ପଡିବ ଓ ଦୁର୍ବଳ ହେବ।