ତସ୍ଯୈଵଂ ଚିନ୍ତଯାନସ୍ଯ ଭଵନଂ ଶଶିସନ୍ନିଭମ୍ । ରାମସ୍ଯ ପରମୋଦାରଂ ପୁରସ୍ତାନ୍ସମଦୃଶ୍ଯତ ।। ୭.୫୨.
ଏପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଚମକୁଥିବା ରାମଙ୍କର ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭବନ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖାଗଲା ।
ରାଜ୍ଞସ୍ତୁ ଭଵନଦ୍ଵାରି ସୋ ଽଵତୀର୍ଯ ରଥୋତ୍ତମାତ୍ । ଅଵାଙ୍ମୁଖୋ ଦୀନମନାଃ ପ୍ରଵିଵେଶାନିଵାରିତଃ ।। ୭.୫୨.
ରାଜାଙ୍କର ଭବନ ଦ୍ୱାରରେ, ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରଥରୁ ଉତରି, ଦୁଃଖି ମନେ ଏବଂ ମୁଖ ନମାଇ, କୌଣସି ବାଧା ନଥିବା ଭଳି ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ।
ସ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଘଵଂ ଦୀନମାସୀନଂ ପରମାସନେ । ନେତ୍ରାଭ୍ଯାମଶ୍ରୁପୂର୍ଣାଭ୍ଯାଂ ଦଦର୍ଶାଗ୍ରଜମଗ୍ରତଃ ।। ୭.୫୨.
ସେ ଦୁଃଖି ରାଘବଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚ ଆସନରେ ବସିଥିବା ଦେଖିଲେ; ତାଙ୍କର ଆଗରେ ଅଗ୍ରଜ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଚକୁ ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ।
ଜଗ୍ରାହ ଚରଣୌ ତସ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଦୀନଚେତନଃ । ଉଵାଚ ଦୀନଯା ଵାଚା ପ୍ରାଞ୍ଜଲିଃ ସୁସମାହିତଃ ।। ୭.୫୨.
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦୁଃଖି ମନେ, ରାମଙ୍କର ପାଦ ଧରିଲେ; ହାତ ଜୋଡି ଏବଂ ଦୁଃଖି ସ୍ୱରରେ, ଶାନ୍ତ ଭାବରେ କଥା କହିଲେ ।
ଆର୍ଯସ୍ଯାଜ୍ଞାଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ଵିସୃଜ୍ଯ ଜନକାତ୍ମଜାମ୍ । ଗଙ୍ଗାତୀରେ ଯଥୋଦ୍ଦିଷ୍ଟେ ଵାଲ୍ମୀକେରାଶ୍ରମେ ଶୁଚୌ ।। ୭.୫୨.
ଆପଣଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ଅନୁସରି, ଜନକର ଝିଅକୁ ଛାଡି, ଗଙ୍ଗା ତୀରରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଆପଣ କହିଥିଲେ, ଶୁଚି ଭାଲ୍ମୀକି ଆଶ୍ରମରେ ରଖି ଆସିଛି ।
ତତ୍ର ତାଂ ଚ ଶୁଭାଚାରାମାଶ୍ରମାନ୍ତେ ଯଶସ୍ଵିନୀମ୍ । ପୁନରପ୍ଯାଗତୋ ଵୀର ପାଦମୂଲମୁପାସିତୁମ୍ ।। ୭.୫୨.
ଏଠାରେ, ଆଶ୍ରମର ସୀମାରେ, ଶୁଭ ଆଚରଣ ଓ ମହିମାମୟୀ ସେ ନାରୀଙ୍କୁ, ହେ ଭୀର, ପୁନି ତାଙ୍କର ପାଦ ପାଖରେ ବସିବାକୁ ଆସିଥିଲେ ।
ମା ଶୁଚଃ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର କାଲସ୍ଯ ଗତିରୀଦୃଶୀ । ତ୍ଵଦ୍ଵିଧା ନ ହି ଶୋଚନ୍ତି ବୁଦ୍ଧିମନ୍ତୋ ମନସ୍ଵିନଃ ।। ୭.୫୨.
ହେ ପୁରୁଷସିଂହ, ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସମୟର ଗତି ଏପରି । ତୁମେ ଭଳି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବା ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖ କରନ୍ତି ନାହିଁ ।
ସର୍ଵେ କ୍ଷଯାନ୍ତା ନିଚଯାଃ ପତନାନ୍ତାଃ ସମୁଚ୍ଛ୍ରଯାଃ । ସଂଯୋଗା ଵିପ୍ରଯୋଗାନ୍ତା ମରଣାନ୍ତଂ ଚ ଜୀଵିତମ୍ ।। ୭.୫୨.
ସମସ୍ତ ସଂଗ୍ରହ ଶେଷରେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ଉଚ୍ଚତା ଶେଷରେ ପତନ ହୁଏ; ଯୋଗ ଶେଷରେ ବିୟୋଗ ହୁଏ, ଜୀବନ ଶେଷରେ ମୃତ୍ୟୁ ଆସେ ।
ତସ୍ମାତ୍ପୁତ୍ରେଷୁ ଦାରେଷୁ ମିତ୍ରେଷୁ ଚ ଧନେଷୁ ଚ । ନାତିପ୍ରସଙ୍ଗଃ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଵିପ୍ରଯୋଗୋ ହି ତୈର୍ଧ୍ରୁଵମ୍ ।। ୭.୫୨.
ତେଣୁ, ପୁଅ, ଜୀବନ ସାଥୀ, ମିତ୍ର ଓ ଧନ ପାଇଁ ଅତି ଆସକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହା ସହିତ ବିୟୋଗ ନିଶ୍ଚିତ ।
ଶକ୍ତସ୍ତ୍ଵମାତ୍ମନା ଽ ଽତ୍ମାନଂ ଵିନେତୁଂ ମନସୈଵ ହି । ଲୋକାନ୍ସର୍ଵାଂଶ୍ଚ କାକୁତ୍ସ୍ଥ କିଂ ପୁନଃ ଶୋକମାତ୍ମନଃ ।। ୭.୫୨.
ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ତୁମେ ନିଜ ମନରେ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବା; ଯଦି ତୁମେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବା, ତେବେ ନିଜ ଦୁଃଖକୁ ଅବଶ୍ୟ ଦମନ କରିପାରିବା ।
ନେଦୃଶେଷୁ ଵିମୁହ୍ଯନ୍ତି ତ୍ଵଦ୍ଵିଧାଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭାଃ । ଅପଵାଦଃ ସ କିଲ ତେ ପୁନରେଷ୍ଯତି ରାଘଵ ।। ୭.୫୨.
ତୁମେ ଭଳି ପୁରୁଷମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ ଏପରି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ନାହିଁ ହେଲେ, ରାଘବ, ଅପବାଦ ପୁନି ତୁମେ ଉପରେ ଆସିବ ।
ଯଦର୍ଥଂ ମୈଥିଲୀ ତ୍ଯକ୍ତା ଅପଵାଦଭଯାନ୍ନୃପ । ସୋ ଽପଵାଦଃ ପୁରେ ରାଜନ୍ଭଵିଷ୍ଯତି ନ ସଂଶଯଃ ।। ୭.୫୨.
ହେ ରାଜା, ମୈଥିଲୀକୁ ଯେଉଁ କାରଣରେ ଛାଡାଯାଇଥିଲା, ଅପବାଦର ଭୟରେ, ସେ ଅପବାଦ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଏହି ସହରରେ ଆସିବ — ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ।
ସ ତ୍ଵଂ ପୁରୁଷଶାର୍ଦୂଲ ଧୈର୍ଯେଣ ସୁସମାହିତଃ । ତ୍ଯଜୈନାଂ ଦୁର୍ବଲାଂ ବୁଦ୍ଧିଂ ସନ୍ତାପଂ ମା କୁରୁଷ୍ଵ ହ ।। ୭.୫୨.
ଏହିପରି, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୃଢ଼ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ନେଇ ସ୍ଥିର ରହ, ଏହି ଦୁର୍ବଳ ଚିନ୍ତାକୁ ଛାଡ଼ିଦେ, ଦୁଃଖରେ ଭାଗ ନେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିନି ।
ଏଵମୁକ୍ତଃ ସ କାକୁତ୍ସ୍ଥୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ମହାତ୍ମନା । ଉଵାଚ ପରଯା ପ୍ରୀତ୍ଯା ସୌମିତ୍ରିଂ ମିତ୍ରଵତ୍ସଲଃ ।। ୭.୫୨.
ଏପରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହିବା ପରେ, କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଭରି ଏବଂ ମିତ୍ରପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ନେଇ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ ଅତି ପ୍ରେମରେ କଥା କହିଲେ ।
ଏଵମେତନ୍ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଥା ଵଦସି ଲକ୍ଷ୍ମଣ । ପରିତୋଷଶ୍ଚ ମେ ଵୀର ମମ କାର୍ଯାନୁଶାସନେ ।। ୭.୫୨.
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଯେପରି କହିଛ, ଏହିଠି ଏହିପରି ଠିକ୍, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମର କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନା ଦେଖି ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ।
ନିଵୃତ୍ତିଶ୍ଚାଗତା ସୌମ୍ଯ ସନ୍ତାପଶ୍ଚ ନିରାକୃତଃ । ଭଵଦ୍ଵାକ୍ଯୈଃ ସୁରୁଚିରୈରନୁନୀତୋ ଽସ୍ମି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ।। ୭.୫୨.
ସୌମ୍ୟ, ମୋର ଅସ୍ଥିରତା ଶାନ୍ତ ହୋଇଛି, ଦୁଃଖ ଦୂର ହୋଇଯାଇଛି; ତୁମର ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ମୁଁ ଆଶ୍ୱସ୍ତ ହୋଇଛି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦୁତ୍ତରକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚାଶିତମ ସର୍ଗ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣରେ ସମାପ୍ତ ହେଲା ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ତୁ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ନିଶମ୍ଯ ପରମାଦ୍ଭୁତମ୍ । ସୁପ୍ରୀତଶ୍ଚାଭଵଦ୍ରାମୋ ଵାକ୍ଯମେତଦୁଵାଚ ହ ।। ୭.୫୩.
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଶୁଣି, ରାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ଏହି କଥା କହିଲେ ।
ଦୁର୍ଲଭସ୍ତ୍ଵୀଦୃଶୋ ବନ୍ଧୁରସ୍ମିନ୍କାଲେ ଵିଶେଷତଃ । ଯାଦୃଶସ୍ତ୍ଵଂ ମହାବୁଦ୍ଧେର୍ମମ ସୌମ୍ଯ ମନୋ ଽନୁଗଃ ।। ୭.୫୩.
ଏପରି ସାଥୀ ଏହି ସମୟରେ ବିରଳ, ଯେପରି ତୁମେ ଅତି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏବଂ ମୋ ପ୍ରତି ମନରେ ଆସକ୍ତ ।
ଯଚ୍ଚ ମେ ହୃଦଯେ କିଞ୍ଚିଦ୍ଵର୍ତତେ ଶୁଭଲକ୍ଷଣ । ତନ୍ନିଶାମଯ ଚ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୁରୁଷ୍ଵ ଵଚନଂ ମମ ।। ୭.୫୩.
ମୋ ହୃଦୟରେ ଯେଉଁ ଭଲ ଭାବ ଅଛି, ତାହା ଶୁଣିବା ପରେ ମୋ କଥା ଅନୁସାରେ କାମ କର ।
ଚତ୍ଵାରୋ ଦିଵସାଃ ସୌମ୍ଯ କାର୍ଯଂ ପୌରଜନସ୍ଯ ଵୈ । ଅକୁର୍ଵାଣସ୍ଯ ସୌମିତ୍ରେ ତନ୍ମେ ମର୍ମାଣି କୃନ୍ତତି ।। ୭.୫୩.
ସୌମ୍ୟ, ଚାରି ଦିନ ହେଲା ନଗରବାସୀଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଇନାହିଁ; ଏହି ଅବହେଳା, ସୌମିତ୍ରି, ମୋ ମନକୁ ଗଭୀର ଦୁଃଖ ଦେଇଛି ।
ଆହୂଯନ୍ତାଂ ପ୍ରକୃତଯଃ ପୁରୋଧା ମନ୍ତ୍ରିଣସ୍ତଥା । କାର୍ଯାର୍ଥିନଶ୍ଚ ପୁରୁଷାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଶ୍ଚ ପୁରୁଷର୍ଷଭ ।। ୭.୫୩.
ମନ୍ତ୍ରୀ, ପୁରୋହିତ, କାର୍ଯ୍ୟ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକମାନେ ଏବଂ ଜନନୀମାନେ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଡାକି ନିଆଯାଉ ।
ପୌରକାର୍ଯାଣି ଯୋ ରାଜା ନ କରୋତି ଦିନେ ଦିନେ । ସଂଵୃତେ ନରକେ ଘୋରେ ପତିତୋ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ ।। ୭.୫୩.
ଯେ ରାଜା ପ୍ରତିଦିନ ନଗରବାସୀଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖନାହିଁ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଭୟଙ୍କର ନରକରେ ପଡ଼ିଯାଉଛି ।
ଶ୍ରୂଯତେ ହି ପୁରା ରାଜା ନୃଗୋ ନାମ ମହାଯଶାଃ । ବଭୂଵ ପୃଥିଵୀପାଲୋ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯଃ ସତ୍ଯଵାକ୍ ଶୁଚିଃ ।। ୭.୫୩.
ପୂର୍ବେ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ ଯାହାଙ୍କ ନାମ ନୃଗ, ଅତି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ପୃଥିବୀର ଶାସକ, ଯିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରତି ଭକ୍ତ, ସତ୍ୟ କଥା କହୁଥିଲେ ଏବଂ ଶୁଚି ।
ସ କଦାଚିଦ୍ଗଵାଂ କୋଟୀଃ ସଵତ୍ସାଃ ସ୍ଵର୍ଣଭୂଷିତାଃ । ନୃଦେଵୋ ଭୂମିଦେଵେଭ୍ଯଃ ପୁଷ୍କରେଷୁ ଦଦୌ ନୃପଃ ।। ୭.୫୩.
ସେ ରାଜା କେବେ ଏକ ସମୟରେ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଭୂଷିତ ଅନେକ ଗାଁ ଓ ଛୋଟ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ଗାଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ପବିତ୍ର ପୋଖରୀରେ ଦାନ କରିଥିଲେ ।
ତତଃ ସଙ୍ଗାଦ୍ଗତା ଧେନୁଃ ସଵତ୍ସା ସ୍ପର୍ଶିତା ଽନଘ । ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯାହିତାଗ୍ନେଶ୍ଚ ଦରିଦ୍ରସ୍ଯୋଞ୍ଛଵର୍ତିନଃ ।। ୭.୫୩.
ତାପରେ, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବଶତଃ, ଏକ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ଗାଁ ଓ ଛୋଟ ଗାଁ, ଯାହା ଅପରାଧ ନଥିଲା, ଏକ ଦରିଦ୍ର ଏବଂ ଅଗ୍ନି ରଖିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଥିଲା, ନେଇଯାଇଯାଇଥିଲା ।
ସ ନଷ୍ଟାଂ ଗାଂ କ୍ଷୁଧାର୍ତୋ ଵୈ ଅନ୍ଵିଷଂସ୍ତତ୍ର ତତ୍ର ଚ । ନାପଶ୍ଯତ୍ସର୍ଵରାଜ୍ଯେଷୁ ସଂଵତ୍ସରଗଣାନ୍ବହୂନ୍ ।। ୭.୫୩.
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଖାଇବାକୁ ଅତି ଅପେକ୍ଷା କରି, ତାଙ୍କର ହରାଇଯାଇଥିବା ଗାଁ ଖୋଜିବାକୁ ଏଠାଠି ଘୁଞ୍ଚିଲେ, କିନ୍ତୁ ବହୁ ବର୍ଷ ଧରି ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟରେ ମିଳିଲା ନାହିଁ ।
ତତଃ କନଖଲଂ ଗତ୍ଵା ଜୀର୍ଣଵତ୍ସାଂ ନିରାମଯାମ୍ । ଦଦର୍ଶ ଗାଂ ସ୍ଵକାଂ ଧେନୁଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ନିଵେଶନେ ।। ୭.୫୩.
ତାପରେ, କନଖଳାକୁ ଯାଇ, ସେ ତାଙ୍କର ପୁରୁଣା ଏବଂ ରୋଗ ନଥିବା ଗାଁ ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରେ ଦେଖିଲେ ।
ଅଥ ତାଂ ନାମଧେଯେନ ସ୍ଵକେନୋଵାଚ ସ ଦ୍ଵିଜଃ । ଆଗଚ୍ଛ ଶବଲେତ୍ଯେଵଂ ସା ତୁ ଶୁଶ୍ରାଵ ଗୌଃ ସ୍ଵରମ୍ ।। ୭.୫୩.
ତାପରେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କର ନାମରେ ଡାକିଲେ, 'ଆସ, ଶବଳା', ଏବଂ ଗାଁ ତାଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲା ।
ତସ୍ଯ ତଂ ସ୍ଵରମାଜ୍ଞାଯ କ୍ଷୁଧାର୍ତସ୍ଯ ଦ୍ଵିଜସ୍ଯ ଵୈ । ଅନ୍ଵଗାତ୍ପୃଷ୍ଠତଃ ସା ଗୌର୍ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ପାଵକୋପମମ୍ ।। ୭.୫୩.
ଖାଇବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଚିହ୍ନି, ଗାଁ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରିଲା, ଯିଏ ଅଗ୍ନି ପରି ତେଜ ଥିଲେ ।