ସୀତାଯାଶ୍ଚ ତତଃ ପୁତ୍ରାଵଭିଷେକ୍ଷ୍ଯତି ରାଘଵଃ ।। ୭.୫୧.
ତାପରେ, ସୀତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦୁଇଜଣକୁ ରାଘବ ରାଜା ଭାବେ ଅଭିଷେକ କରିବେ।
ସ ସର୍ଵମଖିଲଂ ରାଜ୍ଞୋ ଵଂଶସ୍ଯାହ ଗତାଗତମ୍ । ଆଖ୍ଯାଯ ସୁମହାତେଜାସ୍ତୂଷ୍ଣୀମାସୀନ୍ମହାମୁନିଃ ।। ୭.୫୧.
ସମସ୍ତ ରାଜବଂଶର ଆଗମନ ଓ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଥା କହି, ମହା ତେଜସ୍ବୀ ମୁନି ଚୁପ ହୋଇ ବସିଲେ।
ତୂଷ୍ଣୀମ୍ଭୂତେ ତଦା ତସ୍ମିନ୍ରାଜା ଦଶରଥୋ ମୁନୌ । ଅଭିଵାଦ୍ଯ ମହାତ୍ମାନୌ ପୁନରାଯାତ୍ପୁରୋତ୍ତମମ୍ ।। ୭.୫୧.
ମୁନି ଚୁପ ହେଲେ, ଦଶରଥ ରାଜା ମହାତ୍ମାମାନେଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ପୁନି ଉତ୍ତମ ସହରକୁ ଫେରିଗଲେ।
ଏତଦ୍ଵଚୋ ମଯା ତତ୍ର ମୁନିନା ଵ୍ଯାହୃତଂ ପୁରା । ଶ୍ରୁତଂ ହୃଦି ଚ ନିକ୍ଷିପ୍ତଂ ନାନ୍ଯଥା ତଦ୍ଭଵିଷ୍ଯତି ।। ୭.୫୧.
ଏହି କଥା ପୂର୍ବରେ ମୁନି କହିଥିଲେ; ମୁଁ ଶୁଣି ମନରେ ରଖିଥିଲି—ଏହା ଅନ୍ୟଥା ହେବ ନାହିଁ।
ଏଵଂ ଗତେ ନ ସନ୍ତାପଂ କର୍ତୁମର୍ହସି ରାଘଵ । ସୀତାର୍ଥେ ରାଘଵାର୍ଥେ ଵା ଦୃଢୋ ଭଵ ନରୋତ୍ତମ ।। ୭.୫୧.
ଏହିପରି ହେବା ପରେ, ରାଘବ, ତୁମେ ସୀତା ପାଇଁ କିମ୍ବା ନିଜ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ମନେ ଦୃଢ ରହ, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ଵ୍ଯାହୃତଂ ଵାକ୍ଯଂ ସୂତସ୍ଯ ପରମାଦ୍ଭୁତମ୍ । ପ୍ରହର୍ଷମତୁଲଂ ଲେଭେ ସାଧୁ ସାଧ୍ଵିତି ଚାବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୭.୫୧.
ସୁତଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଶୁଣି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅପୂର୍ବ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ ଏବଂ କହିଲେ, 'ଭଲ, ଭଲ' ।
ତତଃ ସଂଵଦତୋରେଵଂ ସୂତଲକ୍ଷ୍ମଣଯୋଃ ପଥି । ଅସ୍ତମର୍କେ ଗତେ ଵାସଂ କେଶିନ୍ଯାଂ ତାଵଥୋଷତୁଃ ।। ୭.୫୧.
ପଥରେ ସୁତ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏପରି କଥା ହେଉଥିବାବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲାପରେ, ସେମାନେ କେଶିନୀରେ ରାତି ଅତିବାହିତ କଲେ ।
ତତ୍ର ତାଂ ରଜନୀମୁଷ୍ଯ କେଶିନ୍ଯାଂ ରଘୁନନ୍ଦନଃ । ପ୍ରଭାତେ ପୁନରୁତ୍ଥାଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ପ୍ରଯଯୌ ତଦା ।। ୭.୫୨.
କେଶିନୀରେ ରାତି ଅତିବାହିତ କରି, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପ୍ରଭାତରେ ଉଠି, ପୁନି ଯାତ୍ରା କଲେ ।
ତତୋ ଽର୍ଧଦିଵସେ ପ୍ରାପ୍ତେ ପ୍ରଵିଵେଶ ମହାରଥଃ । ଅଯୋଧ୍ଯାଂ ରତ୍ନସମ୍ପୂର୍ଣାଂ ହୃଷ୍ଟପୁଷ୍ଟଜନାଵୃତାମ୍ ।। ୭.୫୨.
ଅର୍ଧ ଦିନ ହେବା ପରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସୁତ ରତ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଆନନ୍ଦିତ, ସମୃଦ୍ଧ ଲୋକମାନେ ଭରିଥିବା ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ।
ସୌମିତ୍ରିସ୍ତୁ ପରଂ ଦୈନ୍ଯଂ ଜଗାମ ସୁମହାମତିଃ । ରାମପାଦୌ ସମାସାଦ୍ଯ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି କିମହଂ ଗତଃ ।। ୭.୫୨.
ସୌମିତ୍ରି, ଅତି ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପଡିଲେ; ରାମଙ୍କର ପାଦ ଉପସ୍ଥିତ ହେଇ, 'ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସି କଣ କହିବି?' ବିଚାର କଲେ ।
ତସ୍ଯୈଵଂ ଚିନ୍ତଯାନସ୍ଯ ଭଵନଂ ଶଶିସନ୍ନିଭମ୍ । ରାମସ୍ଯ ପରମୋଦାରଂ ପୁରସ୍ତାନ୍ସମଦୃଶ୍ଯତ ।। ୭.୫୨.
ଏପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଚମକୁଥିବା ରାମଙ୍କର ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭବନ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖାଗଲା ।
ରାଜ୍ଞସ୍ତୁ ଭଵନଦ୍ଵାରି ସୋ ଽଵତୀର୍ଯ ରଥୋତ୍ତମାତ୍ । ଅଵାଙ୍ମୁଖୋ ଦୀନମନାଃ ପ୍ରଵିଵେଶାନିଵାରିତଃ ।। ୭.୫୨.
ରାଜାଙ୍କର ଭବନ ଦ୍ୱାରରେ, ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରଥରୁ ଉତରି, ଦୁଃଖି ମନେ ଏବଂ ମୁଖ ନମାଇ, କୌଣସି ବାଧା ନଥିବା ଭଳି ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ।
ସ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଘଵଂ ଦୀନମାସୀନଂ ପରମାସନେ । ନେତ୍ରାଭ୍ଯାମଶ୍ରୁପୂର୍ଣାଭ୍ଯାଂ ଦଦର୍ଶାଗ୍ରଜମଗ୍ରତଃ ।। ୭.୫୨.
ସେ ଦୁଃଖି ରାଘବଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚ ଆସନରେ ବସିଥିବା ଦେଖିଲେ; ତାଙ୍କର ଆଗରେ ଅଗ୍ରଜ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଚକୁ ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ।
ଜଗ୍ରାହ ଚରଣୌ ତସ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଦୀନଚେତନଃ । ଉଵାଚ ଦୀନଯା ଵାଚା ପ୍ରାଞ୍ଜଲିଃ ସୁସମାହିତଃ ।। ୭.୫୨.
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦୁଃଖି ମନେ, ରାମଙ୍କର ପାଦ ଧରିଲେ; ହାତ ଜୋଡି ଏବଂ ଦୁଃଖି ସ୍ୱରରେ, ଶାନ୍ତ ଭାବରେ କଥା କହିଲେ ।
ଆର୍ଯସ୍ଯାଜ୍ଞାଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ଵିସୃଜ୍ଯ ଜନକାତ୍ମଜାମ୍ । ଗଙ୍ଗାତୀରେ ଯଥୋଦ୍ଦିଷ୍ଟେ ଵାଲ୍ମୀକେରାଶ୍ରମେ ଶୁଚୌ ।। ୭.୫୨.
ଆପଣଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ଅନୁସରି, ଜନକର ଝିଅକୁ ଛାଡି, ଗଙ୍ଗା ତୀରରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଆପଣ କହିଥିଲେ, ଶୁଚି ଭାଲ୍ମୀକି ଆଶ୍ରମରେ ରଖି ଆସିଛି ।
ତତ୍ର ତାଂ ଚ ଶୁଭାଚାରାମାଶ୍ରମାନ୍ତେ ଯଶସ୍ଵିନୀମ୍ । ପୁନରପ୍ଯାଗତୋ ଵୀର ପାଦମୂଲମୁପାସିତୁମ୍ ।। ୭.୫୨.
ଏଠାରେ, ଆଶ୍ରମର ସୀମାରେ, ଶୁଭ ଆଚରଣ ଓ ମହିମାମୟୀ ସେ ନାରୀଙ୍କୁ, ହେ ଭୀର, ପୁନି ତାଙ୍କର ପାଦ ପାଖରେ ବସିବାକୁ ଆସିଥିଲେ ।
ମା ଶୁଚଃ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର କାଲସ୍ଯ ଗତିରୀଦୃଶୀ । ତ୍ଵଦ୍ଵିଧା ନ ହି ଶୋଚନ୍ତି ବୁଦ୍ଧିମନ୍ତୋ ମନସ୍ଵିନଃ ।। ୭.୫୨.
ହେ ପୁରୁଷସିଂହ, ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସମୟର ଗତି ଏପରି । ତୁମେ ଭଳି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବା ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖ କରନ୍ତି ନାହିଁ ।
ସର୍ଵେ କ୍ଷଯାନ୍ତା ନିଚଯାଃ ପତନାନ୍ତାଃ ସମୁଚ୍ଛ୍ରଯାଃ । ସଂଯୋଗା ଵିପ୍ରଯୋଗାନ୍ତା ମରଣାନ୍ତଂ ଚ ଜୀଵିତମ୍ ।। ୭.୫୨.
ସମସ୍ତ ସଂଗ୍ରହ ଶେଷରେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ଉଚ୍ଚତା ଶେଷରେ ପତନ ହୁଏ; ଯୋଗ ଶେଷରେ ବିୟୋଗ ହୁଏ, ଜୀବନ ଶେଷରେ ମୃତ୍ୟୁ ଆସେ ।
ତସ୍ମାତ୍ପୁତ୍ରେଷୁ ଦାରେଷୁ ମିତ୍ରେଷୁ ଚ ଧନେଷୁ ଚ । ନାତିପ୍ରସଙ୍ଗଃ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଵିପ୍ରଯୋଗୋ ହି ତୈର୍ଧ୍ରୁଵମ୍ ।। ୭.୫୨.
ତେଣୁ, ପୁଅ, ଜୀବନ ସାଥୀ, ମିତ୍ର ଓ ଧନ ପାଇଁ ଅତି ଆସକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହା ସହିତ ବିୟୋଗ ନିଶ୍ଚିତ ।
ଶକ୍ତସ୍ତ୍ଵମାତ୍ମନା ଽ ଽତ୍ମାନଂ ଵିନେତୁଂ ମନସୈଵ ହି । ଲୋକାନ୍ସର୍ଵାଂଶ୍ଚ କାକୁତ୍ସ୍ଥ କିଂ ପୁନଃ ଶୋକମାତ୍ମନଃ ।। ୭.୫୨.
ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ତୁମେ ନିଜ ମନରେ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବା; ଯଦି ତୁମେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବା, ତେବେ ନିଜ ଦୁଃଖକୁ ଅବଶ୍ୟ ଦମନ କରିପାରିବା ।
ନେଦୃଶେଷୁ ଵିମୁହ୍ଯନ୍ତି ତ୍ଵଦ୍ଵିଧାଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭାଃ । ଅପଵାଦଃ ସ କିଲ ତେ ପୁନରେଷ୍ଯତି ରାଘଵ ।। ୭.୫୨.
ତୁମେ ଭଳି ପୁରୁଷମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ ଏପରି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ନାହିଁ ହେଲେ, ରାଘବ, ଅପବାଦ ପୁନି ତୁମେ ଉପରେ ଆସିବ ।
ଯଦର୍ଥଂ ମୈଥିଲୀ ତ୍ଯକ୍ତା ଅପଵାଦଭଯାନ୍ନୃପ । ସୋ ଽପଵାଦଃ ପୁରେ ରାଜନ୍ଭଵିଷ୍ଯତି ନ ସଂଶଯଃ ।। ୭.୫୨.
ହେ ରାଜା, ମୈଥିଲୀକୁ ଯେଉଁ କାରଣରେ ଛାଡାଯାଇଥିଲା, ଅପବାଦର ଭୟରେ, ସେ ଅପବାଦ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଏହି ସହରରେ ଆସିବ — ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ।
ସ ତ୍ଵଂ ପୁରୁଷଶାର୍ଦୂଲ ଧୈର୍ଯେଣ ସୁସମାହିତଃ । ତ୍ଯଜୈନାଂ ଦୁର୍ବଲାଂ ବୁଦ୍ଧିଂ ସନ୍ତାପଂ ମା କୁରୁଷ୍ଵ ହ ।। ୭.୫୨.
ଏହିପରି, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୃଢ଼ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ନେଇ ସ୍ଥିର ରହ, ଏହି ଦୁର୍ବଳ ଚିନ୍ତାକୁ ଛାଡ଼ିଦେ, ଦୁଃଖରେ ଭାଗ ନେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିନି ।
ଏଵମୁକ୍ତଃ ସ କାକୁତ୍ସ୍ଥୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ମହାତ୍ମନା । ଉଵାଚ ପରଯା ପ୍ରୀତ୍ଯା ସୌମିତ୍ରିଂ ମିତ୍ରଵତ୍ସଲଃ ।। ୭.୫୨.
ଏପରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହିବା ପରେ, କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଭରି ଏବଂ ମିତ୍ରପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ନେଇ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ ଅତି ପ୍ରେମରେ କଥା କହିଲେ ।
ଏଵମେତନ୍ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଥା ଵଦସି ଲକ୍ଷ୍ମଣ । ପରିତୋଷଶ୍ଚ ମେ ଵୀର ମମ କାର୍ଯାନୁଶାସନେ ।। ୭.୫୨.
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଯେପରି କହିଛ, ଏହିଠି ଏହିପରି ଠିକ୍, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମର କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନା ଦେଖି ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ।
ନିଵୃତ୍ତିଶ୍ଚାଗତା ସୌମ୍ଯ ସନ୍ତାପଶ୍ଚ ନିରାକୃତଃ । ଭଵଦ୍ଵାକ୍ଯୈଃ ସୁରୁଚିରୈରନୁନୀତୋ ଽସ୍ମି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ।। ୭.୫୨.
ସୌମ୍ୟ, ମୋର ଅସ୍ଥିରତା ଶାନ୍ତ ହୋଇଛି, ଦୁଃଖ ଦୂର ହୋଇଯାଇଛି; ତୁମର ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ମୁଁ ଆଶ୍ୱସ୍ତ ହୋଇଛି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦୁତ୍ତରକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚାଶିତମ ସର୍ଗ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣରେ ସମାପ୍ତ ହେଲା ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ତୁ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ନିଶମ୍ଯ ପରମାଦ୍ଭୁତମ୍ । ସୁପ୍ରୀତଶ୍ଚାଭଵଦ୍ରାମୋ ଵାକ୍ଯମେତଦୁଵାଚ ହ ।। ୭.୫୩.
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଶୁଣି, ରାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ଏହି କଥା କହିଲେ ।
ଦୁର୍ଲଭସ୍ତ୍ଵୀଦୃଶୋ ବନ୍ଧୁରସ୍ମିନ୍କାଲେ ଵିଶେଷତଃ । ଯାଦୃଶସ୍ତ୍ଵଂ ମହାବୁଦ୍ଧେର୍ମମ ସୌମ୍ଯ ମନୋ ଽନୁଗଃ ।। ୭.୫୩.
ଏପରି ସାଥୀ ଏହି ସମୟରେ ବିରଳ, ଯେପରି ତୁମେ ଅତି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏବଂ ମୋ ପ୍ରତି ମନରେ ଆସକ୍ତ ।
ଯଚ୍ଚ ମେ ହୃଦଯେ କିଞ୍ଚିଦ୍ଵର୍ତତେ ଶୁଭଲକ୍ଷଣ । ତନ୍ନିଶାମଯ ଚ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୁରୁଷ୍ଵ ଵଚନଂ ମମ ।। ୭.୫୩.
ମୋ ହୃଦୟରେ ଯେଉଁ ଭଲ ଭାବ ଅଛି, ତାହା ଶୁଣିବା ପରେ ମୋ କଥା ଅନୁସାରେ କାମ କର ।