ନ ଖଲ୍ଵଦ୍ଯୈଵ ସୌମିତ୍ରେ ଜୀଵିତଂ ଜାହ୍ନଵୀଜଲେ । ତ୍ଯଜେଯଂ ରାଜଵଂଶସ୍ତୁ ଭର୍ତୁର୍ମେ ପରିହାସ୍ଯତେ ।। ୭.୪୮.
ହେ ସୌମିତ୍ରି, ମୁଁ ଏହି ଦିନ ଜାହ୍ନବୀ ଜଳରେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିବିନାହିଁ; ଏହା କରିଲେ ମୋ ପତିଙ୍କ ରାଜବଂଶର ଅପମାନ ହେବ ।
ଯଥାଜ୍ଞଂ କୁରୁ ସୋମିତ୍ରେ ତ୍ଯଜ ମାଂ ଦୁଃଖଭାଗିନୀମ୍ । ନିଦେଶେ ସ୍ଥୀଯତାଂ ରାଜ୍ଞଃ ଶୃଣୁ ଚେଦଂ ଵଚୋ ମମ ।। ୭.୪୮.
ଯେପରି ଆଜ୍ଞା ମିଳିଛି, ତେପରି କର, ହେ ସୌମିତ୍ରି; ମୋତେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି ଛାଡ଼ିଦେ । ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶକୁ ମନେ ରଖ, ଏବଂ ମୋ କଥା ଶୁଣ ।
ଶ୍ଵଶ୍ରୂଣାମଵିଶେଷେଣ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିପ୍ରଗ୍ରହେଣ ଚ । ଶିରସା ଽ ଽଵନ୍ଦ୍ଯ ଚରଣୌ କୁଶଲଂ ବ୍ରୂହି ପାର୍ଥିଵମ୍ ।। ୭.୪୮.
ମୋର ସବୁ ଶ୍ୱଶୁରୀଙ୍କୁ ସମାନ ଭାବେ ହାତ ଜୋଡ଼ି ଓ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ତାଙ୍କର ପାଦେ ପ୍ରଣାମ କରି, ରାଜାଙ୍କୁ ମୋର ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେବୁ ।
ଶିରସା ଽଭିନତୋ ବ୍ରୂଯାଃ ସର୍ଵାସାମେଵ ଲକ୍ଷ୍ମଣ । ଵକ୍ତଵ୍ଯଶ୍ଚାପି ନୃପତିର୍ଧର୍ମେଷୁ ସୁସମାହିତଃ ।। ୭.୪୮.
ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୋର କଥା କହିଦେବୁ, ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ; ଏବଂ ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏହି କଥା ଜଣାଇଦେବୁ ।
ଜାନାସି ଚ ଯଥା ଶୁଦ୍ଧା ସୀତା ତତ୍ତ୍ଵେନ ରାଘଵ । ଭକ୍ତ୍ଯା ଚ ପରଯା ଯୁକ୍ତା ହିତା ଚ ତଵ ନିତ୍ଯଶଃ ।। ୭.୪୮.
ହେ ରାଘବ, ତୁମେ ଭଲଭାବେ ଜାଣିଛ, ସୀତା କେତେ ପବିତ୍ର ଏବଂ ସତ୍ୟରେ କେମିତି ଅତିଶୟ ଭକ୍ତିଶୀଳା, ସେ ସଦା ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ଉପରେ ମନ ଦେଇଥାଏ।
ଅହଂ ତ୍ଯକ୍ତା ତ୍ଵଯା ଵୀର ଅଯଶୋଭୀରୁଣା ଜନେ । ଯଚ୍ଚ ତେ ଵଚନୀଯଂ ସ୍ଯାଦପଵାଦସମୁତ୍ଥିତମ୍ । ମଯା ଚ ପରିହର୍ତଵ୍ଯଂ ତ୍ଵଂ ହି ମେ ପରମା ଗତିଃ ।। ୭.୪୮.
ହେ ବୀର, ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡିଦେଇଛ, ଏହା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅପମାନ ଆଣିଛି। ଯେଉଁ ଅପବାଦ ଉଠିପାରେ, ସେଥିରୁ ମୁଁ ଦୂରେ ରହିବାକୁ ପଡିବ। ତୁମେ ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ।
ଵକ୍ତଵ୍ଯଶ୍ଚେତି ନୃପତିର୍ଧମେଣ ସୁସମାହିତଃ । ଯଥା ଭ୍ରାତୃଷୁ ଵର୍ତେଥାସ୍ତଥା ପୌରେଷୁ ନିତ୍ଯଦା ।। ୭.୪୮.
ରାଜାଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିବାକୁ, ସେ ଯେପରି ଧର୍ମରେ ଭାଇମାନେ ସହିତ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ସେପରି ସଦା ପ୍ରଜାମାନେ ସହିତ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ପରମୋ ହ୍ଯେଷ ଧର୍ମସ୍ତେ ତସ୍ମାତ୍କୀର୍ତିରନୁତ୍ତମା ।। ୭.୪୮.
ଏହି ହେଉଛି ତୁମର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ, ଏହିପରି କରିବା ଦ୍ୱାରା ତୁମର ଅପୂର୍ବ କୀର୍ତ୍ତି ରହିବ।
ଯତ୍ତୁ ପୌରଜନୋ ରାଜନ୍ଧର୍ମେଣ ସମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । ଅହଂ ତୁ ନାନୁଶୋଚାମି ସ୍ଵଶରୀରଂ ନରର୍ଷଭ ।। ୭.୪୮.
ହେ ରାଜା, ପ୍ରଜାମାନେ ଯେଉଁ ଧର୍ମରେ ଯାହା ପାଇପାରନ୍ତି, ସେଥିପାଇଁ ମୁଁ ମୋ ଦେହ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରୁନାହିଁ, ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଯଥାପଵାଦଂ ପୌରାଣାଂ ତଥୈଵ ରଘୁନନ୍ଦନ । ପତିର୍ହି ଦେଵତା ନାର୍ଯାଃ ପତିର୍ବନ୍ଧୁଃ ପତିର୍ଗୁରୁଃ ।। ୭.୪୮.
ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ପ୍ରଜାମାନେ ଯେପରି ଅପବାଦ କରନ୍ତି, ସେପରି ଜଣେ ନାରୀ ପାଇଁ ସ୍ୱାମୀ ଦେବତା, ବନ୍ଧୁ ଏବଂ ଗୁରୁ ସମାନ।
ପ୍ରାଣୈରପି ପ୍ରିଯଂ ତସ୍ମାଦ୍ଭର୍ତୁଃ କାର୍ଯଂ ଵିଶେଷତଃ । ଇତି ମଦ୍ଵଚନାଦ୍ରାମୋ ଵକ୍ତଵ୍ଯୋ ମମ ସଙ୍ଗ୍ରହଃ । ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ମା ଽଦ୍ଯ ଗଚ୍ଛ ତ୍ଵମୃତୁକାଲାତିଵର୍ତିନୀମ୍ ।। ୭.୪୮.
ତେଣୁ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ଜୀବନ ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ପ୍ରିୟ କାମ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ମୋ କଥା ସଂକ୍ଷେପରେ ରାମଙ୍କୁ କହିଦିଅ। ଏବେ ମୋ ଋତୁକାଳ ଶେଷ ହୋଇଛି, ତୁମେ ଯିବା।
ଏଵଂ ବ୍ରୁଵନ୍ତ୍ଯାଂ ସୀତାଯାଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଦୀନଚେତନଃ । ଶିରସା ଽ ଽଵନ୍ଦ୍ଯ ଧରଣୀଂ ଵ୍ଯାହର୍ତୁଂ ନ ଶଶାକ ହ ।। ୭.୪୮.
ସୀତା ଏପରି କହିବାବେଳେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁଃଖରେ ଭାରି ହୃଦୟରେ ମାଥା ଧରାଣୀକୁ ନମିଲେ ଏବଂ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ ଚ ତାଂ କୃତ୍ଵା ରୁଦନ୍ନେଵ ମହାସ୍ଵନଃ । ଧ୍ଯାତ୍ଵା ମୁହୂର୍ତଂ ତାମାହ କିଂ ମାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯସି ଶୋଭନେ ।। ୭.୪୮.
ସେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ବଡ଼ ଶବ୍ଦରେ କାନ୍ଦିଲେ। କିଛି ସମୟ ଚିନ୍ତା କରି, କହିଲେ— 'ହେ ଶୋଭାବତୀ, ତୁମେ ମୋତେ କଣ କହିବେ?'
ଦୃଷ୍ଟପୂର୍ଵଂ ନ ତେ ରୂପଂ ପାଦୌ ଦୃଷ୍ଟୌ ତଵାନଘେ । କଥମତ୍ର ହି ପଶ୍ଯାମି ରାମେଣ ରହିତାଂ ଵନେ ।। ୭.୪୮.
ହେ ନିର୍ମଳା, ମୁଁ ପୂର୍ବେ କେବେ ତୁମର ରୂପ କିମ୍ବା ପାଦ ଦେଖିନଥିଲି। ଏଠି ଅରଣ୍ୟରେ ରାମଙ୍କ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ତୁମକୁ କିପରି ଦେଖିପାରିବି?
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତାଂ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ପୁନର୍ନାଵମୁପାରୁହତ୍ । ଆରୁହ୍ଯ ଚ ପୁନର୍ନାଵଂ ନାଵିକଂ ଚାଭ୍ଯଚୋଦଯତ୍ ।। ୭.୪୮.
ଏପରି କହି ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ସେ ପୁଣି ନାଉକାରେ ଚଢ଼ିଲେ। ଚଢ଼ିବା ପରେ ନାଉକା ଚାଳକଙ୍କୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବାକୁ କହିଲେ।
ସ ଗତ୍ଵା ଚୋତ୍ତରଂ ତୀରଂ ଶୋକଭାରସମନ୍ଵିତଃ । ସମ୍ମୂଢ ଇଵ ଦୁଃଖେନ ରଥମଧ୍ଯାରୁହଦ୍ଦ୍ରୁତମ୍ ।। ୭.୪୮.
ସେ ଦୁଃଖରେ ଭାରି ହୋଇ, ଉତ୍ତର କୂଳକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ମନ୍ତ୍ରମୁଗ୍ଧ ହୋଇ ଦ୍ରୁତ ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ।
ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ ପରାଵୃତ୍ଯ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୀତାମନାଥଵତ୍ । ଚେଷ୍ଟନ୍ତୀଂ ପରତୀରସ୍ଥାଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ପ୍ରଯଯାଵଥ ।। ୭.୪୮.
ପୁନିପୁନି ପଛକୁ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୀତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଏକାକି ଅନ୍ୟ ପାରେ ଘୁରୁଥିବା ଦେଖି, ସେଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଦୂରସ୍ଥଂ ରଥମାଲୋକ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଚ ମୁହୂର୍ମୁହୁଃ । ନିରୀକ୍ଷମାଣାଂ ତୂଦ୍ଵିଗ୍ନାଂ ସୀତାଂ ଶୋକଃ ସମାଵିଶତ୍ ।। ୭.୪୮.
ଦୂରରେ ରଥ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ଦେଖୁଥିବା, ଉତ୍କଣ୍ଠା ଭରିତ ସୀତାଙ୍କୁ ଶୋକ ଆକ୍ରମଣ କଲା।
ସା ଦୁଃଖଭାରାଵନତା ଯଶସ୍ଵିନୀ ଯଶୋଧନା ନାଥମପଶ୍ଯତୀ ସତୀ । ରୁରୋଦ ସା ବର୍ହିଣନାଦିତେ ଵନେ ମହାସ୍ଵନଂ ଦୁଃଖପରାଯଣା ସତୀ ।। ୭.୪୮.
ଦୁଃଖରେ ଭାରି ହୋଇ, ଯଶସ୍ବିନୀ ଏବଂ ଯଶସ୍ବତୀ ସୀତା, ନିଜକୁ ଅନାଥ ଦେଖି, ଅରଣ୍ୟରେ ମୟୂରର ନାଦ ପରି ବଡ଼ ଶବ୍ଦରେ କାନ୍ଦିଲେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦୁତ୍ତରକାଣ୍ଡେ ଽଷ୍ଟଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ
ଏଭଳି ମହାମୁନି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ପବିତ୍ର ଆଦି କାବ୍ୟ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଅଠଚାଳିଶତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
ସୀତାଂ ତୁ ରୁଦତୀଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତେ ତତ୍ର ମୁନିଦାରକାଃ । ପ୍ରାଦ୍ରଵନ୍ଯତ୍ର ଭଗଵାନାସ୍ତେ ଵାଲ୍ମୀକିରୁଗ୍ରଧୀଃ ।। ୭.୪୯.
ସୀତାଙ୍କୁ କାନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖି, ସେଠାରେ ଥିବା ମୁନିଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଦୌଡ଼ି ଯାଇ, ଯେଉଁଠାରେ ଭଗବାନ ଉଗ୍ର ବୁଦ୍ଧି ବାଲ୍ମୀକି ରହୁଥିଲେ, ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଅଭିଵାଦ୍ଯ ମୁନେଃ ପାଦୌ ମୁନିପୁତ୍ରା ମହର୍ଷଯେ । ସର୍ଵଂ ନିଵେଦଯାମାସୁସ୍ତସ୍ଯାସ୍ତୁ ରୁଦିତସ୍ଵନମ୍ ।। ୭.୪୯.
ମହାର୍ଷିଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରଣାମ କରି, ମୁନିପୁତ୍ରମାନେ ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଏବଂ ସୀତାଙ୍କର କାନ୍ଦିବା ଶବ୍ଦ ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ କୁହିଦେଲେ।
ଅଦୃଷ୍ଟପୂର୍ଵା ଭଗଵନ୍କସ୍ଯାପ୍ଯେଷା ମହାତ୍ମନଃ । ପତ୍ନୀ ଶ୍ରୀରିଵ ସମ୍ମୋହାଦ୍ଵିରୌତି ଵିକୃତାନନା ।। ୭.୪୯.
ଏ ପୂଜ୍ୟ, ଆମେ କେବେ ଏପରି ଜଣେ ମହାନ୍ ଆତ୍ମାଙ୍କର ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀଙ୍କୁ ଦେଖିନଥିଲୁ। ସେ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ପରି, ଭ୍ରମ ଭିତରେ ରହି, ମୁହଁ ବେକୃତ କରି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି।
ଭଗଵନ୍ସାଧୁ ପଶ୍ଯ ତ୍ଵଂ ଦେଵତାମିଵ ଖାଚ୍ଚ୍ଯୁତାମ୍ । ନଦ୍ଯାସ୍ତୁ ତୀରେ ଭଗଵନ୍ଵରସ୍ତ୍ରୀ କାପି ଦୁଃଖିତା ।। ୭.୪୯.
ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଦୟାକରି ଦେଖନ୍ତୁ—ଏଠି ନଦୀପାରେ ଏକ ଉତ୍ତମ ନାରୀ, ମନେ ହେଉଛି ଦେବଲୋକରୁ ପଡ଼ିଯାଇଛନ୍ତି, ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି।
ଦୃଷ୍ଟାସ୍ମାଭିଃ ପ୍ରରୁଦିତା ଦୃଢଂ ଶୋକପରାଯଣା । ଅନର୍ହା ଦୁଃଖଶୋକାଭ୍ଯାମେକାଂ ଦୀନାଂ ହ୍ଯନାଥଵତ୍ ।। ୭.୪୯.
ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଛୁ, ସେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଏକା ଅଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟାୟ ଭାବେ ଏମିତି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି, ଅନାଥ ଭଳି ଅତି ଦୁଃଖିତ ଭାବରେ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି।
ନ ହ୍ଯେନାଂ ମାନୁଷୀଂ ଵିଦ୍ମଃ ସତ୍କ୍ରିଯା ଽସ୍ଯାଃ ପ୍ରଯୁଜ୍ଯତାମ୍ । ଆଶ୍ରମସ୍ଯାଵିଦୂରେ ଚ ତ୍ଵାମିଯଂ ଶରଣଂ ଗତା ।। ୭.୪୯.
ଆମେ ଭାବୁନାହିଁ ଯେ ସେ ମାନବୀ। ଦୟାକରି ତାଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଦିଅନ୍ତୁ। ସେ ଏଠାରୁ ଦୂରେ ନୁହେଁ, ଆପଣଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଆଶ୍ରୟ ନେବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।
ତ୍ରାତାରମିଚ୍ଛତେ ସାଧ୍ଵୀ ଭଗଵଂସ୍ତ୍ରାତୁମର୍ହସି । ତେଷାଂ ତୁ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ଧର୍ମଵିତ୍ । ତପସା ଲବ୍ଧଚକ୍ଷୁଷ୍ମାନ୍ ପ୍ରାଦ୍ରଵଦ୍ଯତ୍ର ମୈଥିଲୀ ।। ୭.୪୯.
ଏହି ସତୀ ଜଣେ ରକ୍ଷକ ଚାହାଁନ୍ତି, ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ତପସ୍ଵୀ ମୁନି ମନରେ ଭାବି, ତପସ୍ୟାରେ ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଥିବା, ଶୀଘ୍ର ମୈଥିଲୀଠାରେ ଗଲେ।
ତଂ ପ୍ରଯାନ୍ତମଭିପ୍ରେତ୍ଯ ଶିଷ୍ଯା ହ୍ଯେନଂ ମହାମତିମ୍ । ତଂ ତୁ ଦେଶମଭି ପ୍ରେତ୍ଯ କିଞ୍ଚିତ୍ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ମହାମତିଃ ।। ୭.୪୯.
ମୁନିଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝି, ଶିଷ୍ୟମାନେ ସେଠାକୁ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚଲିଲେ। ମହାବୁଦ୍ଧି ମୁନି ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି, ଅଳ୍ପ ଦୂର ଆଉ ପଦେ ପଦେ ଚଲିଗଲେ।
ଅର୍ଘ୍ଯମାଦାଯ ରୁଚିରଂ ଜାହ୍ନଵୀତୀରମାଗମତ୍ । ଦଦର୍ଶ ରାଘଵସ୍ଯେଷ୍ଟାଂ ସୀତାଂ ପତ୍ନୀମନାଥଵତ୍ ।। ୭.୪୯.
ସେ ପବିତ୍ର ଜଳ ନେଇ, ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀର କୂଳକୁ ଗଲେ ଏବଂ ରାଘବଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା ସୀତାଙ୍କୁ ଅନାଥ ଭଳି ଦେଖିଲେ।
ତାଂ ସୀତାଂ ଶୋକଭାରାର୍ତାଂ ଵାଲ୍ମୀକିର୍ମୁନିପୁଙ୍ଗଵଃ । ଉଵାଚ ମଧୁରାଂ ଵାଣୀଂ ହ୍ଲାଦଯନ୍ନିଵ ତେଜସା ।। ୭.୪୯.
ମୁନିମଣି ମହାନ୍ ବାଲ୍ମୀକି, ସୀତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଭାରି ହୋଇଥିବା ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ମଧୁର କଥା କହିଲେ, ତାଙ୍କ ତେଜରେ ମନେ ହେଲା ଯେ ସୀତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଶାନ୍ତ ହେଉଛି।