ପାଦଚ୍ଛାଯାମୁପାଗମ୍ଯ ସୁଖମସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଉପଵାସପରୈକାଗ୍ରା ଵସ ତ୍ଵଂ ଜନକାତ୍ମଜେ ।। ୭.୪୭.
ହେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କର ଚରଣ ଛାୟାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଉପବାସ ଓ ଏକାଗ୍ରତା ସହିତ ସେଠାରେ ବାସ କର ।
ପତିଵ୍ରତାତ୍ଵମାସ୍ଥାଯ ରାମଂ କୃତ୍ଵା ସଦା ହୃଦି । ଶ୍ରେଯସ୍ତେ ପରମଂ ଦେଵି ତଥା କୃତ୍ଵା ଭଵିଷ୍ଯତି ।। ୭.୪୭.
ପତିପ୍ରତିବ୍ରତା ହୋଇ, ରାମଙ୍କୁ ସଦା ହୃଦୟରେ ଧରି ରଖ । ଏଭଳି କଲେ, ହେ ଦେବୀ, ତୁମର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ ନିଶ୍ଚିତ ହେବ ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦୁତ୍ତରକାଣ୍ଡେ ସପ୍ତଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ
ଏହିପରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ପବିତ୍ର ଓ ପ୍ରାଚୀନ ରାମାୟଣର ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ସତଚାଳିଶିତମ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଲା ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦାରୁଣଂ ଜନକାତ୍ମଜା । ପରଂ ଵିଷାଦମାଗମ୍ଯ ଵୈଦେହୀ ନିପପାତ ହ ।। ୭.୪୮.
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଗଲେ ଓ ଭୂମିରେ ଢଳିପଡ଼ିଲେ ।
ସା ମୁହୂର୍ତମିଵାସଞ୍ଜ୍ଞା ବାଷ୍ପପର୍ଯାକୁଲେକ୍ଷଣା । ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଦୀନଯା ଵାଚା ଉଵାଚ ଜନକାତ୍ମଜା ।। ୭.୪୮.
ସେ କିଛି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଚେତନ ରହିଲେ, ଆଖିରେ ଲୁହ ଭରିଗଲା । ପରେ, ଦୁଃଖଭରା କଣ୍ଠରେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ ।
ମାମିକେଯଂ ତନୁର୍ନୂନଂ ସୃଷ୍ଟା ଦୁଃଖାଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ । ଧାତ୍ରା ଯସ୍ଯାସ୍ତଥା ମେ ଽଦ୍ଯ ଦୁଃଖମୂର୍ତିଃ ପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ ।। ୭.୪୮.
ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ଏହି ଦେହଟି ଦୁଃଖ ପାଇଁ ନିର୍ମିତ । ଏହି ଦିନ ମୁଁ ଦୁଃଖର ମୂର୍ତ୍ତି ହୋଇ ଦେଖାଯାଉଛି ।
କିଂ ନୁ ପାପଂ କୃତଂ ପୂର୍ଵଂ କୋ ଵା ଦାରୈର୍ଵିଯୋଜିତଃ । ଯା ଽହଂ ଶୁଦ୍ଧସମାଚାରା ତ୍ଯକ୍ତା ନୃପତିନା ସତୀ ।। ୭.୪୮.
ମୁଁ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ କଣ ଅପରାଧ କରିଥିଲି, କିମ୍ବା କିଏ ତାଙ୍କର ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀଠାରୁ ବିୟୋଗ ପାଇଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ ଚରିତ୍ର ଓ ପତିପ୍ରତିବ୍ରତା ହୋଇ ମଧ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ ହେଲି ।
ପୁରା ଽହମାଶ୍ରମେ ଵାସଂ ରାମପାଦାନୁଵର୍ତିନୀ । ଅନୁରୁଧ୍ଯାପି ସୌମିତ୍ରେ ଦୁଃଖେ ଚ ପରିଵର୍ତିନୀ ।। ୭.୪୮.
ପୂର୍ବେ ମୁଁ ଆଶ୍ରମରେ ରାମଙ୍କ ଚରଣ ଅନୁସରଣ କରି ବାସ କରୁଥିଲି, ହେ ସୌମିତ୍ରି, ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ ରହିଥିଲି ।
ସା କଥଂ ହ୍ଯାଶ୍ରମେ ସୌମ୍ଯ ଵତ୍ସ୍ଯାମି ଵିଜନୀକୃତା । ଆଖ୍ଯାସ୍ଯାମି ଚ କସ୍ଯାହଂ ଦୁଃଖଂ ଦୁଃଖପରାଯଣା ।। ୭.୪୮.
ହେ ସୁମଧୁର, ଏବେ ମୁଁ କିପରି ଏହି ଆଶ୍ରମରେ ଏକା ହୋଇ ବାସ କରିବି? ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ବେଳେ, ମୋ ଦୁଃଖ କାହାକୁ କହିବି?
କିଂ ନୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମୁନିଷୁ କର୍ମ ଵା ସତ୍କୃତଂ ଚ କିମ୍ । କସ୍ମିଂଶ୍ଚିତ୍ କାରଣେ ତ୍ଯକ୍ତା ରାଘଵେଣ ମହାତ୍ମନା ।। ୭.୪୮.
ମୁଁ ଏଠାରେ ମୁନିମାନେଠାରେ କଣ କହିବି, କିମ୍ବା କଣ ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟର କଥା ଉଲ୍ଲେଖ କରିବି, ଯେଉଁଠାରେ ମହାତ୍ମା ରାଘବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି କାରଣରୁ ତ୍ୟାଗିତ ହୋଇଛି?
ନ ଖଲ୍ଵଦ୍ଯୈଵ ସୌମିତ୍ରେ ଜୀଵିତଂ ଜାହ୍ନଵୀଜଲେ । ତ୍ଯଜେଯଂ ରାଜଵଂଶସ୍ତୁ ଭର୍ତୁର୍ମେ ପରିହାସ୍ଯତେ ।। ୭.୪୮.
ହେ ସୌମିତ୍ରି, ମୁଁ ଏହି ଦିନ ଜାହ୍ନବୀ ଜଳରେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିବିନାହିଁ; ଏହା କରିଲେ ମୋ ପତିଙ୍କ ରାଜବଂଶର ଅପମାନ ହେବ ।
ଯଥାଜ୍ଞଂ କୁରୁ ସୋମିତ୍ରେ ତ୍ଯଜ ମାଂ ଦୁଃଖଭାଗିନୀମ୍ । ନିଦେଶେ ସ୍ଥୀଯତାଂ ରାଜ୍ଞଃ ଶୃଣୁ ଚେଦଂ ଵଚୋ ମମ ।। ୭.୪୮.
ଯେପରି ଆଜ୍ଞା ମିଳିଛି, ତେପରି କର, ହେ ସୌମିତ୍ରି; ମୋତେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି ଛାଡ଼ିଦେ । ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶକୁ ମନେ ରଖ, ଏବଂ ମୋ କଥା ଶୁଣ ।
ଶ୍ଵଶ୍ରୂଣାମଵିଶେଷେଣ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିପ୍ରଗ୍ରହେଣ ଚ । ଶିରସା ଽ ଽଵନ୍ଦ୍ଯ ଚରଣୌ କୁଶଲଂ ବ୍ରୂହି ପାର୍ଥିଵମ୍ ।। ୭.୪୮.
ମୋର ସବୁ ଶ୍ୱଶୁରୀଙ୍କୁ ସମାନ ଭାବେ ହାତ ଜୋଡ଼ି ଓ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ତାଙ୍କର ପାଦେ ପ୍ରଣାମ କରି, ରାଜାଙ୍କୁ ମୋର ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେବୁ ।
ଶିରସା ଽଭିନତୋ ବ୍ରୂଯାଃ ସର୍ଵାସାମେଵ ଲକ୍ଷ୍ମଣ । ଵକ୍ତଵ୍ଯଶ୍ଚାପି ନୃପତିର୍ଧର୍ମେଷୁ ସୁସମାହିତଃ ।। ୭.୪୮.
ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୋର କଥା କହିଦେବୁ, ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ; ଏବଂ ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏହି କଥା ଜଣାଇଦେବୁ ।
ଜାନାସି ଚ ଯଥା ଶୁଦ୍ଧା ସୀତା ତତ୍ତ୍ଵେନ ରାଘଵ । ଭକ୍ତ୍ଯା ଚ ପରଯା ଯୁକ୍ତା ହିତା ଚ ତଵ ନିତ୍ଯଶଃ ।। ୭.୪୮.
ହେ ରାଘବ, ତୁମେ ଭଲଭାବେ ଜାଣିଛ, ସୀତା କେତେ ପବିତ୍ର ଏବଂ ସତ୍ୟରେ କେମିତି ଅତିଶୟ ଭକ୍ତିଶୀଳା, ସେ ସଦା ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ଉପରେ ମନ ଦେଇଥାଏ।
ଅହଂ ତ୍ଯକ୍ତା ତ୍ଵଯା ଵୀର ଅଯଶୋଭୀରୁଣା ଜନେ । ଯଚ୍ଚ ତେ ଵଚନୀଯଂ ସ୍ଯାଦପଵାଦସମୁତ୍ଥିତମ୍ । ମଯା ଚ ପରିହର୍ତଵ୍ଯଂ ତ୍ଵଂ ହି ମେ ପରମା ଗତିଃ ।। ୭.୪୮.
ହେ ବୀର, ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡିଦେଇଛ, ଏହା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅପମାନ ଆଣିଛି। ଯେଉଁ ଅପବାଦ ଉଠିପାରେ, ସେଥିରୁ ମୁଁ ଦୂରେ ରହିବାକୁ ପଡିବ। ତୁମେ ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ।
ଵକ୍ତଵ୍ଯଶ୍ଚେତି ନୃପତିର୍ଧମେଣ ସୁସମାହିତଃ । ଯଥା ଭ୍ରାତୃଷୁ ଵର୍ତେଥାସ୍ତଥା ପୌରେଷୁ ନିତ୍ଯଦା ।। ୭.୪୮.
ରାଜାଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିବାକୁ, ସେ ଯେପରି ଧର୍ମରେ ଭାଇମାନେ ସହିତ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ସେପରି ସଦା ପ୍ରଜାମାନେ ସହିତ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ପରମୋ ହ୍ଯେଷ ଧର୍ମସ୍ତେ ତସ୍ମାତ୍କୀର୍ତିରନୁତ୍ତମା ।। ୭.୪୮.
ଏହି ହେଉଛି ତୁମର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ, ଏହିପରି କରିବା ଦ୍ୱାରା ତୁମର ଅପୂର୍ବ କୀର୍ତ୍ତି ରହିବ।
ଯତ୍ତୁ ପୌରଜନୋ ରାଜନ୍ଧର୍ମେଣ ସମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । ଅହଂ ତୁ ନାନୁଶୋଚାମି ସ୍ଵଶରୀରଂ ନରର୍ଷଭ ।। ୭.୪୮.
ହେ ରାଜା, ପ୍ରଜାମାନେ ଯେଉଁ ଧର୍ମରେ ଯାହା ପାଇପାରନ୍ତି, ସେଥିପାଇଁ ମୁଁ ମୋ ଦେହ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରୁନାହିଁ, ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଯଥାପଵାଦଂ ପୌରାଣାଂ ତଥୈଵ ରଘୁନନ୍ଦନ । ପତିର୍ହି ଦେଵତା ନାର୍ଯାଃ ପତିର୍ବନ୍ଧୁଃ ପତିର୍ଗୁରୁଃ ।। ୭.୪୮.
ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ପ୍ରଜାମାନେ ଯେପରି ଅପବାଦ କରନ୍ତି, ସେପରି ଜଣେ ନାରୀ ପାଇଁ ସ୍ୱାମୀ ଦେବତା, ବନ୍ଧୁ ଏବଂ ଗୁରୁ ସମାନ।
ପ୍ରାଣୈରପି ପ୍ରିଯଂ ତସ୍ମାଦ୍ଭର୍ତୁଃ କାର୍ଯଂ ଵିଶେଷତଃ । ଇତି ମଦ୍ଵଚନାଦ୍ରାମୋ ଵକ୍ତଵ୍ଯୋ ମମ ସଙ୍ଗ୍ରହଃ । ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ମା ଽଦ୍ଯ ଗଚ୍ଛ ତ୍ଵମୃତୁକାଲାତିଵର୍ତିନୀମ୍ ।। ୭.୪୮.
ତେଣୁ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ଜୀବନ ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ପ୍ରିୟ କାମ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ମୋ କଥା ସଂକ୍ଷେପରେ ରାମଙ୍କୁ କହିଦିଅ। ଏବେ ମୋ ଋତୁକାଳ ଶେଷ ହୋଇଛି, ତୁମେ ଯିବା।
ଏଵଂ ବ୍ରୁଵନ୍ତ୍ଯାଂ ସୀତାଯାଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଦୀନଚେତନଃ । ଶିରସା ଽ ଽଵନ୍ଦ୍ଯ ଧରଣୀଂ ଵ୍ଯାହର୍ତୁଂ ନ ଶଶାକ ହ ।। ୭.୪୮.
ସୀତା ଏପରି କହିବାବେଳେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁଃଖରେ ଭାରି ହୃଦୟରେ ମାଥା ଧରାଣୀକୁ ନମିଲେ ଏବଂ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ ଚ ତାଂ କୃତ୍ଵା ରୁଦନ୍ନେଵ ମହାସ୍ଵନଃ । ଧ୍ଯାତ୍ଵା ମୁହୂର୍ତଂ ତାମାହ କିଂ ମାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯସି ଶୋଭନେ ।। ୭.୪୮.
ସେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ବଡ଼ ଶବ୍ଦରେ କାନ୍ଦିଲେ। କିଛି ସମୟ ଚିନ୍ତା କରି, କହିଲେ— 'ହେ ଶୋଭାବତୀ, ତୁମେ ମୋତେ କଣ କହିବେ?'
ଦୃଷ୍ଟପୂର୍ଵଂ ନ ତେ ରୂପଂ ପାଦୌ ଦୃଷ୍ଟୌ ତଵାନଘେ । କଥମତ୍ର ହି ପଶ୍ଯାମି ରାମେଣ ରହିତାଂ ଵନେ ।। ୭.୪୮.
ହେ ନିର୍ମଳା, ମୁଁ ପୂର୍ବେ କେବେ ତୁମର ରୂପ କିମ୍ବା ପାଦ ଦେଖିନଥିଲି। ଏଠି ଅରଣ୍ୟରେ ରାମଙ୍କ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ତୁମକୁ କିପରି ଦେଖିପାରିବି?
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତାଂ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ପୁନର୍ନାଵମୁପାରୁହତ୍ । ଆରୁହ୍ଯ ଚ ପୁନର୍ନାଵଂ ନାଵିକଂ ଚାଭ୍ଯଚୋଦଯତ୍ ।। ୭.୪୮.
ଏପରି କହି ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ସେ ପୁଣି ନାଉକାରେ ଚଢ଼ିଲେ। ଚଢ଼ିବା ପରେ ନାଉକା ଚାଳକଙ୍କୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବାକୁ କହିଲେ।
ସ ଗତ୍ଵା ଚୋତ୍ତରଂ ତୀରଂ ଶୋକଭାରସମନ୍ଵିତଃ । ସମ୍ମୂଢ ଇଵ ଦୁଃଖେନ ରଥମଧ୍ଯାରୁହଦ୍ଦ୍ରୁତମ୍ ।। ୭.୪୮.
ସେ ଦୁଃଖରେ ଭାରି ହୋଇ, ଉତ୍ତର କୂଳକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ମନ୍ତ୍ରମୁଗ୍ଧ ହୋଇ ଦ୍ରୁତ ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ।
ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ ପରାଵୃତ୍ଯ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୀତାମନାଥଵତ୍ । ଚେଷ୍ଟନ୍ତୀଂ ପରତୀରସ୍ଥାଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ପ୍ରଯଯାଵଥ ।। ୭.୪୮.
ପୁନିପୁନି ପଛକୁ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୀତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଏକାକି ଅନ୍ୟ ପାରେ ଘୁରୁଥିବା ଦେଖି, ସେଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଦୂରସ୍ଥଂ ରଥମାଲୋକ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଚ ମୁହୂର୍ମୁହୁଃ । ନିରୀକ୍ଷମାଣାଂ ତୂଦ୍ଵିଗ୍ନାଂ ସୀତାଂ ଶୋକଃ ସମାଵିଶତ୍ ।। ୭.୪୮.
ଦୂରରେ ରଥ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ଦେଖୁଥିବା, ଉତ୍କଣ୍ଠା ଭରିତ ସୀତାଙ୍କୁ ଶୋକ ଆକ୍ରମଣ କଲା।
ସା ଦୁଃଖଭାରାଵନତା ଯଶସ୍ଵିନୀ ଯଶୋଧନା ନାଥମପଶ୍ଯତୀ ସତୀ । ରୁରୋଦ ସା ବର୍ହିଣନାଦିତେ ଵନେ ମହାସ୍ଵନଂ ଦୁଃଖପରାଯଣା ସତୀ ।। ୭.୪୮.
ଦୁଃଖରେ ଭାରି ହୋଇ, ଯଶସ୍ବିନୀ ଏବଂ ଯଶସ୍ବତୀ ସୀତା, ନିଜକୁ ଅନାଥ ଦେଖି, ଅରଣ୍ୟରେ ମୟୂରର ନାଦ ପରି ବଡ଼ ଶବ୍ଦରେ କାନ୍ଦିଲେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦୁତ୍ତରକାଣ୍ଡେ ଽଷ୍ଟଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ
ଏଭଳି ମହାମୁନି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ପବିତ୍ର ଆଦି କାବ୍ୟ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଅଠଚାଳିଶତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।