ରୁଦନ୍ତଂ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କାଙ୍କ୍ଷନ୍ତଂ ମୃତ୍ଯୁମାତ୍ମନଃ । ମୈଥିଲୀ ଭୃଶସଂଵିଗ୍ନା ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୭.୪୭.
ହାତ ଜୋଡ଼ି ଲୁହ ଝରୁଥିବା, ମୃତ୍ୟୁ ଆଶା କରୁଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ମଇଥିଲୀ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ି, ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
କିମିଦଂ ନାଵଗଚ୍ଛାମି ବ୍ରୂହି ତତ୍ତ୍ଵେନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ । ପଶ୍ଯାମି ତ୍ଵାଂ ନ ଚ ସ୍ଵସ୍ଥମପି କ୍ଷେମଂ ମହୀପତେଃ ।। ୭.୪୭.
ଏହା କଣ ଘଟୁଛି, ମୁଁ ବୁଝିପାରୁନି; ଠିକ୍ କଥା କହ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ମୁଁ ଦେଖୁଛି ତୁମେ ସ୍ଥିର ନୁହଁ, ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଭଲ ଖବର ନାହିଁ।
ଶାପିତୋ ଽସି ନରେନ୍ଦ୍ରେଣ ଯତ୍ତ୍ଵଂ ସନ୍ତାପମାଗତଃ । ତଦ୍ବ୍ରୂଯାଃ ସନ୍ନିଧୌ ମହ୍ଯମହମାଜ୍ଞାପଯାମି ତେ ।। ୭.୪୭.
ତୁମକୁ ରାଜା ଶାପ ଦେଇଛନ୍ତି, ଏହିକାରଣରେ ତୁମେ ଏତେ ଦୁଃଖିତ। ଏହି କଥା ମୋ ସାମ୍ନାରେ କହ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଦେଶ ଦେଉଛି।
ଵୈଦେହ୍ଯା ଚୋଦ୍ଯମାନସ୍ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଦୀନଚେତନଃ । ଅଵାଙ୍ମୁଖୋ ବାଷ୍ପକଲଂ ଵାକ୍ଯମେତଦୁଵାଚ ହ ।। ୭.୪୭.
ଭୈଦେହୀଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ, ମନ ଭାଙ୍ଗିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁହଁ ନମାଇ, ଲୁହ ଭରା କଣ୍ଠରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପରିଷଦୋ ମଧ୍ଯେ ହ୍ଯପଵାଦଂ ସୁଦାରୁଣମ୍ । ପୁରେ ଜନପଦେ ଚୈଵ ତ୍ଵତ୍କୃତେ ଜନକାତ୍ମଜେ । ରାମଃ ସନ୍ତପ୍ତହୃଦଯୋ ମା ନିଵେଦ୍ଯ ଗୃହଂ ଗତଃ ।। ୭.୪୭.
ସଭା ମଧ୍ୟରେ ଓ ସହର ଏବଂ ଦେଶରେ, ତୁମ ପାଇଁ ଯେ ଭୟଙ୍କର ଅପବାଦ ଶୁଣିଥିଲେ, ହେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ରାମ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ, ତୁମକୁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ।
ନ ତାନି ଵଚନୀଯାନି ମଯା ଦେଵି ତଵାଗ୍ରତଃ । ଯାନି ରାଜ୍ଞା ହୃଦି ନ୍ଯସ୍ତାନ୍ଯମର୍ଷାତ୍ପୃଷ୍ଠତଃ କୃତଃ ।। ୭.୪୭.
ହେ ଦେବୀ, ରାଜାଙ୍କ ମନରେ ଯାହା ରହିଥିଲା ଓ ରହସ୍ୟରେ ମୋତେ କହିଥିଲେ, ସେଇ କଥା ମୁଁ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ କହିପାରିବି ନାହିଁ।
ସା ତ୍ଵଂ ତ୍ଯକ୍ତା ନୃପତିନା ନିର୍ଦୋଷା ମମ ସନ୍ନିଧୌ । ପୌରାପଵାଦଭୀତେନ ଗ୍ରାହ୍ଯଂ ଦେଵି ନ ତେ ଽନ୍ଯଥା ।। ୭.୪୭.
ହେ ଦେବୀ, ତୁମେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ହେଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ରାଜା ଲୋକମାନେ କିଛି କୁହିବେ ବୋଲି ଭୟରେ ମୋର ସାମ୍ନାରେ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି । ଏହି କଥାକୁ ଗ୍ରହଣ କର, ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ ।
ଆଶ୍ରମାନ୍ତେଷୁ ଚ ମଯା ତ୍ଯକ୍ତଵ୍ଯା ତ୍ଵଂ ଭଵିଷ୍ଯସି । ରାଜ୍ଞଃ ଶାସନମାଜ୍ଞାଯ ତଵେଦଂ କିଲ ଦୌର୍ହୃଦମ୍ ।। ୭.୪୭.
ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଶ୍ରମର ସୀମାରେ ଛାଡ଼ିଯିବି । ଏହା ତୁମର ଦୁର୍ଦ୍ଦୈବ ଅଟଳ ।
ତଦେତଜ୍ଜାହ୍ନଵୀତୀରେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷୀଣାଂ ତପୋଵନମ୍ । ପୁଣ୍ଯଂ ଚ ରମଣୀଯଂ ଚ ମା ଵିଷାଦଂ କୃଥାଃ ଶୁଭେ ।। ୭.୪୭.
ଏଠି ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀ କୂଳରେ ବଡ଼ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷିମାନଙ୍କର ପବିତ୍ର ଓ ଶୋଭାବନ୍ତ ତପୋବନ ଅଛି । ହେ ଶୁଭେ, ଦୁଃଖ କରିନାହଁ ।
ରାଜ୍ଞୋ ଦଶରଥସ୍ଯେଷ୍ଟଃ ପିତୁର୍ମେ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵଃ । ସଖା ପରମକୋ ଵିପ୍ରୋ ଵାଲ୍ମୀକିଃ ସୁମହାଯଶାଃ ।। ୭.୪୭.
ମୋର ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ଓ ମହାନ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବଡ଼ କୀର୍ତ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବାଲ୍ମୀକି ଅଛନ୍ତି ।
ପାଦଚ୍ଛାଯାମୁପାଗମ୍ଯ ସୁଖମସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଉପଵାସପରୈକାଗ୍ରା ଵସ ତ୍ଵଂ ଜନକାତ୍ମଜେ ।। ୭.୪୭.
ହେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କର ଚରଣ ଛାୟାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଉପବାସ ଓ ଏକାଗ୍ରତା ସହିତ ସେଠାରେ ବାସ କର ।
ପତିଵ୍ରତାତ୍ଵମାସ୍ଥାଯ ରାମଂ କୃତ୍ଵା ସଦା ହୃଦି । ଶ୍ରେଯସ୍ତେ ପରମଂ ଦେଵି ତଥା କୃତ୍ଵା ଭଵିଷ୍ଯତି ।। ୭.୪୭.
ପତିପ୍ରତିବ୍ରତା ହୋଇ, ରାମଙ୍କୁ ସଦା ହୃଦୟରେ ଧରି ରଖ । ଏଭଳି କଲେ, ହେ ଦେବୀ, ତୁମର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ ନିଶ୍ଚିତ ହେବ ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦୁତ୍ତରକାଣ୍ଡେ ସପ୍ତଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ
ଏହିପରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ପବିତ୍ର ଓ ପ୍ରାଚୀନ ରାମାୟଣର ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ସତଚାଳିଶିତମ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଲା ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦାରୁଣଂ ଜନକାତ୍ମଜା । ପରଂ ଵିଷାଦମାଗମ୍ଯ ଵୈଦେହୀ ନିପପାତ ହ ।। ୭.୪୮.
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଗଲେ ଓ ଭୂମିରେ ଢଳିପଡ଼ିଲେ ।
ସା ମୁହୂର୍ତମିଵାସଞ୍ଜ୍ଞା ବାଷ୍ପପର୍ଯାକୁଲେକ୍ଷଣା । ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଦୀନଯା ଵାଚା ଉଵାଚ ଜନକାତ୍ମଜା ।। ୭.୪୮.
ସେ କିଛି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଚେତନ ରହିଲେ, ଆଖିରେ ଲୁହ ଭରିଗଲା । ପରେ, ଦୁଃଖଭରା କଣ୍ଠରେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ ।
ମାମିକେଯଂ ତନୁର୍ନୂନଂ ସୃଷ୍ଟା ଦୁଃଖାଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ । ଧାତ୍ରା ଯସ୍ଯାସ୍ତଥା ମେ ଽଦ୍ଯ ଦୁଃଖମୂର୍ତିଃ ପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ ।। ୭.୪୮.
ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ଏହି ଦେହଟି ଦୁଃଖ ପାଇଁ ନିର୍ମିତ । ଏହି ଦିନ ମୁଁ ଦୁଃଖର ମୂର୍ତ୍ତି ହୋଇ ଦେଖାଯାଉଛି ।
କିଂ ନୁ ପାପଂ କୃତଂ ପୂର୍ଵଂ କୋ ଵା ଦାରୈର୍ଵିଯୋଜିତଃ । ଯା ଽହଂ ଶୁଦ୍ଧସମାଚାରା ତ୍ଯକ୍ତା ନୃପତିନା ସତୀ ।। ୭.୪୮.
ମୁଁ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ କଣ ଅପରାଧ କରିଥିଲି, କିମ୍ବା କିଏ ତାଙ୍କର ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀଠାରୁ ବିୟୋଗ ପାଇଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ ଚରିତ୍ର ଓ ପତିପ୍ରତିବ୍ରତା ହୋଇ ମଧ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ ହେଲି ।
ପୁରା ଽହମାଶ୍ରମେ ଵାସଂ ରାମପାଦାନୁଵର୍ତିନୀ । ଅନୁରୁଧ୍ଯାପି ସୌମିତ୍ରେ ଦୁଃଖେ ଚ ପରିଵର୍ତିନୀ ।। ୭.୪୮.
ପୂର୍ବେ ମୁଁ ଆଶ୍ରମରେ ରାମଙ୍କ ଚରଣ ଅନୁସରଣ କରି ବାସ କରୁଥିଲି, ହେ ସୌମିତ୍ରି, ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ ରହିଥିଲି ।
ସା କଥଂ ହ୍ଯାଶ୍ରମେ ସୌମ୍ଯ ଵତ୍ସ୍ଯାମି ଵିଜନୀକୃତା । ଆଖ୍ଯାସ୍ଯାମି ଚ କସ୍ଯାହଂ ଦୁଃଖଂ ଦୁଃଖପରାଯଣା ।। ୭.୪୮.
ହେ ସୁମଧୁର, ଏବେ ମୁଁ କିପରି ଏହି ଆଶ୍ରମରେ ଏକା ହୋଇ ବାସ କରିବି? ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ବେଳେ, ମୋ ଦୁଃଖ କାହାକୁ କହିବି?
କିଂ ନୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମୁନିଷୁ କର୍ମ ଵା ସତ୍କୃତଂ ଚ କିମ୍ । କସ୍ମିଂଶ୍ଚିତ୍ କାରଣେ ତ୍ଯକ୍ତା ରାଘଵେଣ ମହାତ୍ମନା ।। ୭.୪୮.
ମୁଁ ଏଠାରେ ମୁନିମାନେଠାରେ କଣ କହିବି, କିମ୍ବା କଣ ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟର କଥା ଉଲ୍ଲେଖ କରିବି, ଯେଉଁଠାରେ ମହାତ୍ମା ରାଘବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି କାରଣରୁ ତ୍ୟାଗିତ ହୋଇଛି?
ନ ଖଲ୍ଵଦ୍ଯୈଵ ସୌମିତ୍ରେ ଜୀଵିତଂ ଜାହ୍ନଵୀଜଲେ । ତ୍ଯଜେଯଂ ରାଜଵଂଶସ୍ତୁ ଭର୍ତୁର୍ମେ ପରିହାସ୍ଯତେ ।। ୭.୪୮.
ହେ ସୌମିତ୍ରି, ମୁଁ ଏହି ଦିନ ଜାହ୍ନବୀ ଜଳରେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିବିନାହିଁ; ଏହା କରିଲେ ମୋ ପତିଙ୍କ ରାଜବଂଶର ଅପମାନ ହେବ ।
ଯଥାଜ୍ଞଂ କୁରୁ ସୋମିତ୍ରେ ତ୍ଯଜ ମାଂ ଦୁଃଖଭାଗିନୀମ୍ । ନିଦେଶେ ସ୍ଥୀଯତାଂ ରାଜ୍ଞଃ ଶୃଣୁ ଚେଦଂ ଵଚୋ ମମ ।। ୭.୪୮.
ଯେପରି ଆଜ୍ଞା ମିଳିଛି, ତେପରି କର, ହେ ସୌମିତ୍ରି; ମୋତେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି ଛାଡ଼ିଦେ । ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶକୁ ମନେ ରଖ, ଏବଂ ମୋ କଥା ଶୁଣ ।
ଶ୍ଵଶ୍ରୂଣାମଵିଶେଷେଣ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିପ୍ରଗ୍ରହେଣ ଚ । ଶିରସା ଽ ଽଵନ୍ଦ୍ଯ ଚରଣୌ କୁଶଲଂ ବ୍ରୂହି ପାର୍ଥିଵମ୍ ।। ୭.୪୮.
ମୋର ସବୁ ଶ୍ୱଶୁରୀଙ୍କୁ ସମାନ ଭାବେ ହାତ ଜୋଡ଼ି ଓ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ତାଙ୍କର ପାଦେ ପ୍ରଣାମ କରି, ରାଜାଙ୍କୁ ମୋର ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେବୁ ।
ଶିରସା ଽଭିନତୋ ବ୍ରୂଯାଃ ସର୍ଵାସାମେଵ ଲକ୍ଷ୍ମଣ । ଵକ୍ତଵ୍ଯଶ୍ଚାପି ନୃପତିର୍ଧର୍ମେଷୁ ସୁସମାହିତଃ ।। ୭.୪୮.
ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୋର କଥା କହିଦେବୁ, ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ; ଏବଂ ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏହି କଥା ଜଣାଇଦେବୁ ।
ଜାନାସି ଚ ଯଥା ଶୁଦ୍ଧା ସୀତା ତତ୍ତ୍ଵେନ ରାଘଵ । ଭକ୍ତ୍ଯା ଚ ପରଯା ଯୁକ୍ତା ହିତା ଚ ତଵ ନିତ୍ଯଶଃ ।। ୭.୪୮.
ହେ ରାଘବ, ତୁମେ ଭଲଭାବେ ଜାଣିଛ, ସୀତା କେତେ ପବିତ୍ର ଏବଂ ସତ୍ୟରେ କେମିତି ଅତିଶୟ ଭକ୍ତିଶୀଳା, ସେ ସଦା ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ଉପରେ ମନ ଦେଇଥାଏ।
ଅହଂ ତ୍ଯକ୍ତା ତ୍ଵଯା ଵୀର ଅଯଶୋଭୀରୁଣା ଜନେ । ଯଚ୍ଚ ତେ ଵଚନୀଯଂ ସ୍ଯାଦପଵାଦସମୁତ୍ଥିତମ୍ । ମଯା ଚ ପରିହର୍ତଵ୍ଯଂ ତ୍ଵଂ ହି ମେ ପରମା ଗତିଃ ।। ୭.୪୮.
ହେ ବୀର, ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡିଦେଇଛ, ଏହା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅପମାନ ଆଣିଛି। ଯେଉଁ ଅପବାଦ ଉଠିପାରେ, ସେଥିରୁ ମୁଁ ଦୂରେ ରହିବାକୁ ପଡିବ। ତୁମେ ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ।
ଵକ୍ତଵ୍ଯଶ୍ଚେତି ନୃପତିର୍ଧମେଣ ସୁସମାହିତଃ । ଯଥା ଭ୍ରାତୃଷୁ ଵର୍ତେଥାସ୍ତଥା ପୌରେଷୁ ନିତ୍ଯଦା ।। ୭.୪୮.
ରାଜାଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିବାକୁ, ସେ ଯେପରି ଧର୍ମରେ ଭାଇମାନେ ସହିତ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ସେପରି ସଦା ପ୍ରଜାମାନେ ସହିତ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ପରମୋ ହ୍ଯେଷ ଧର୍ମସ୍ତେ ତସ୍ମାତ୍କୀର୍ତିରନୁତ୍ତମା ।। ୭.୪୮.
ଏହି ହେଉଛି ତୁମର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ, ଏହିପରି କରିବା ଦ୍ୱାରା ତୁମର ଅପୂର୍ବ କୀର୍ତ୍ତି ରହିବ।
ଯତ୍ତୁ ପୌରଜନୋ ରାଜନ୍ଧର୍ମେଣ ସମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । ଅହଂ ତୁ ନାନୁଶୋଚାମି ସ୍ଵଶରୀରଂ ନରର୍ଷଭ ।। ୭.୪୮.
ହେ ରାଜା, ପ୍ରଜାମାନେ ଯେଉଁ ଧର୍ମରେ ଯାହା ପାଇପାରନ୍ତି, ସେଥିପାଇଁ ମୁଁ ମୋ ଦେହ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରୁନାହିଁ, ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଯଥାପଵାଦଂ ପୌରାଣାଂ ତଥୈଵ ରଘୁନନ୍ଦନ । ପତିର୍ହି ଦେଵତା ନାର୍ଯାଃ ପତିର୍ବନ୍ଧୁଃ ପତିର୍ଗୁରୁଃ ।। ୭.୪୮.
ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ପ୍ରଜାମାନେ ଯେପରି ଅପବାଦ କରନ୍ତି, ସେପରି ଜଣେ ନାରୀ ପାଇଁ ସ୍ୱାମୀ ଦେବତା, ବନ୍ଧୁ ଏବଂ ଗୁରୁ ସମାନ।