ସୌମିତ୍ରିସ୍ତୁ ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ରଥମାରୋପ୍ଯ ମୈଥିଲୀମ୍ । ପ୍ରଯଯୌ ଶୀଘ୍ରତୁରଗୈ ରାମସ୍ଯାଜ୍ଞାମନୁସ୍ମରନ୍ ।। ୭.୪୬.
ସୌମିତ୍ରି ତାହାକୁ 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି କହି, ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ରଥରେ ବସାଇଲେ ଏବଂ ରାମଙ୍କ ଆଦେଶ ମନେରେ ରଖି, ତୀବ୍ର ଘୋଡ଼ା ଚଳାଇ ଚାଲିଗଲେ।
ଅବ୍ରଵୀଚ୍ଚ ତଦା ସୀତା ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଲକ୍ଷ୍ମିଵର୍ଧନମ୍ । ଅଶୁଭାନି ବହୂନ୍ଯେଵ ପଶ୍ଯାମି ରଘୁନନ୍ଦନ ।। ୭.୪୬.
ତାପରେ ସୀତା, ଲକ୍ଷ୍ମୀକୁ ବଢ଼ାଇବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ରଘୁବଂଶୀ, ମୁଁ ବହୁତ ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦେଖୁଛି।'
ନଯନଂ ମେ ସ୍ଫୁରତ୍ଯଦ୍ଯ ଗାତ୍ରୋତ୍କମ୍ପଶ୍ଚ ଜାଯତେ । ହୃଦଯଂ ଚୈଵ ସୌମିତ୍ରେ ଅସ୍ଵସ୍ଥମିଵ ଲକ୍ଷଯେ ।। ୭.୪୬.
'ଆଜି ମୋ ଆଖି ଫଡ଼ୁଛି, ଶରୀର କମ୍ପିଯାଉଛି, ଏବଂ, ସୌମିତ୍ରି, ମୋ ହୃଦୟ ଅସ୍ୱସ୍ଥ ଲାଗୁଛି।'
ଔତ୍ସୁକ୍ଯଂ ପରମଂ ଚାପି ଅଧୃତିଶ୍ଚ ପରା ମମ । ଶୂନ୍ଯାମେଵ ଚ ପଶ୍ଯାମି ପୃଥିଵୀଂ ପୃଥୁଲୋଚନ ।। ୭.୪୬.
'ମୋର ମନରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଚିନ୍ତା ଏବଂ ଅସ୍ଥିରତା ହେଉଛି, ଓ ବଡ଼ ଆଖିଅଳି, ମୁଁ ପୃଥିବୀକୁ ଶୂନ୍ୟ ଦେଖୁଛି।'
ଅପି ସ୍ଵସ୍ତି ଭଵେତ୍ତସ୍ଯ ଭ୍ରାତୁସ୍ତେ ଭ୍ରାତୃଵତ୍ସଲ । ଶ୍ଵଶ୍ରୂଣାଂ ଚୈଵ ମେ ଵୀର ସର୍ଵାସାମଵିଶେଷତଃ ।। ୭.୪୬.
'ତୁମର ଭାଇ ପାଇଁ ଭଲ ହେଉ, ଭାଇକୁ ଭଲପାଉଥିବା, ଏବଂ ମୋ ସମସ୍ତ ଶ୍ୱଶୁରମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ବିଶେଷ କିଛି ଛାଡ଼ି ନାହିଁ, ହେ ଶୂର।'
ପୁରେ ଜନପଦେ ଚୈଵ କୁଶଲଂ ପ୍ରାଣିନାମପି । ଇତ୍ଯଞ୍ଜଲିକୃତା ସୀତା ଦେଵତା ଅଭ୍ଯଯାଚତ ।। ୭.୪୬.
'ନଗର ଓ ଗ୍ରାମରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଭଲ ହେଉ।' ଏହିପରି କହି, ସୀତା ହାତ ଯୋଡ଼ି ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଽର୍ଥଂ ତତଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶିରସା ଵନ୍ଦ୍ଯ ମୈଥିଲୀମ୍ । ଶିଵମିତ୍ଯବ୍ରଵୀଦ୍ଧୃଷ୍ଟୋ ହୃଦଯେନ ଵିଶୁଷ୍ଯତା ।। ୭.୪୬.
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇଲେ ଏବଂ ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ଶୁଷ୍କ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରି କହିଲେ, 'ଶୁଭ ହେଉ।'
ତତୋ ଵାସମୁପାଗମ୍ଯ ଗୋମତୀତୀର ଆଶ୍ରମେ । ପ୍ରଭାତେ ପୁନରୁତ୍ଥାଯ ସୌମିତ୍ରିଃ ସୂତମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୭.୪୬.
ତାପରେ ଗୋମତୀ ନଦୀ କୂଳର ଆଶ୍ରମକୁ ପହଁଚି, ପ୍ରଭାତରେ ପୁଣି ଉଠି, ସୌମିତ୍ରି ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଯୋଜଯସ୍ଵ ରଥଂ ଶୀଘ୍ରମଦ୍ଯ ଭାଗୀରଥୀଜଲମ୍ । ଶିରସା ଧାରଯିଷ୍ଯାମି ତ୍ର୍ଯମ୍ବକଃ ପର୍ଵତେ ଯଥା ।। ୭.୪୬.
'ରଥକୁ ଶୀଘ୍ର ତୟାରି କର, ଆଜି ମୁଁ ମୋ ମୁଣ୍ଡରେ ଭାଗୀରଥୀ ଜଳ ଧରିବି, ଯେପରି ତ୍ରୟମ୍ବକ ପାହାଡ଼ରେ କରିଥିଲେ।'
ସୋ ଽଶ୍ଵାନ୍ ରଜ୍ଵାଥ ଚତୁରୋ ରଥେ ଯୁଙ୍କ୍ତ୍ଵା ମନୋଜଵାନ୍ । ଆରୋହସ୍ଵେତି ଵୈଦେହୀଂ ସୂତଃ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିରବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୭.୪୬.
ସେ ଚାରିଟି ତୀବ୍ର ଗତିର ଘୋଡ଼ାକୁ ରଥରେ ଯୋଗାଇଲେ ଏବଂ ରଥଚାଳକ ହାତ ଯୋଡ଼ି ବୈଦେହୀଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଦୟାକରି ରଥକୁ ଚଢ଼ନ୍ତୁ।'
ସା ତୁ ସୂତସ୍ଯ ଵଚନାଦାରୁରୋହ ରଥୋତ୍ତମମ୍ । ସୀତା ସୌମିତ୍ରିଣା ସାର୍ଧଂ ସୁମନ୍ତ୍ରେଣ ଚ ଧୀମତା ।। ୭.୪୬.
ରଥଚାଳକଙ୍କ କଥାରେ, ସୀତା ସୌମିତ୍ରି ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ସୁମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଉତ୍ତମ ରଥକୁ ଚଢ଼ିଲେ।
ଆସସାଦ ଵିଶାଲାକ୍ଷୀ ଗଙ୍ଗାଂ ପାପଵିନାଶିନୀମ୍ । ଅଥାର୍ଧଦିଵସଂ ଗତ୍ଵା ଭାଗୀରଥ୍ଯା ଜଲାଶଯମ୍ ।। ୭.୪୬.
ବଡ଼ ଆଖିଅଳି ସୀତା ପାପ ନାଶକୀ ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ଆସିଲେ; ଏବଂ ଅର୍ଧ ଦିନ ଯିବା ପରେ ଭାଗୀରଥୀ ଜଳାଶୟକୁ ପହଁଚିଲେ।
ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଦୀନଃ ପ୍ରରୁରୋଦ ମହାସ୍ଵନଃ ।। ୭.୪୬.
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲେ।
ସୀତା ତୁ ପରମାଯତ୍ତା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଲକ୍ଷ୍ମଣମାତୁରମ୍ । ଉଵାଚ ଵାକ୍ଯଂ ଧର୍ମଜ୍ଞା କିମିଦଂ ରୁଦ୍ଯତେ ତ୍ଵଯା ।। ୭.୪୬.
ସୀତା, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନିର୍ଭର କରିଥିବା, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବରେ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଏଭଳି କାହିଁକି କାନ୍ଦୁଛ?'
ଜାହ୍ନଵୀତୀରମାସାଦ୍ଯ ଚିରାଭିଲଷିତଂ ମମ । ହର୍ଷକାଲେ କିମର୍ଥଂ ମାଂ ଵିଷାଦଯସି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ।। ୭.୪୬.
'ମୁଁ ଯେଉଁ ଜାହ୍ନବୀ ତୀରକୁ ଦୀର୍ଘଦିନ ଚାହୁଁଥିଲି, ସେଠାକୁ ପହଁଚିଛି; ଏହି ଆନନ୍ଦ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତୁମେ କାହିଁକି ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ?'
ନିତ୍ଯଂ ତ୍ଵଂ ରାମପାର୍ଶ୍ଵେଷୁ ଵର୍ତସେ ପୁରୁଷର୍ଷଭ । କଚ୍ଚିଦ୍ଵିନାକୃତସ୍ତେନ ଦ୍ଵିରାତ୍ରଂ ଶୋକମାଗତଃ ।। ୭.୪୬.
'ତୁମେ ସଦା ରାମଙ୍କ ପାଖରେ ରୁହ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଦୁଇ ରାତି ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ରହିଲେ ଏବଂ ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଗଲେ କି?'
ମମାପି ଦଯିତୋ ରାମୋ ଜୀଵିତାଦପି ଲକ୍ଷ୍ମଣ । ନ ଚାହମେଵଂ ଶୋଚାମି ମୈଵଂ ତ୍ଵଂ ବାଲିଶୋ ଭଵ ।। ୭.୪୬.
'ରାମ ମୋତେ ଜୀବନ ଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ; ତଥାପି ମୁଁ ଏଭଳି ଶୋକ କରୁନାହିଁ। ଏଭଳି ଶିଶୁ ସଦୃଶ ହେଉନାହିଁ।'
ତାରଯସ୍ଵ ଚ ମାଂ ଗଙ୍ଗାଂ ଦର୍ଶଯସ୍ଵ ଚ ତାପସାନ୍ । ତତୋ ମୁନିଭ୍ଯୋ ଦାସ୍ଯାମି ଵାଂସାସ୍ଯାଭରଣାନି ଚ ।। ୭.୪୬.
'ମୋତେ ଗଙ୍ଗା ପାର କରାଅ ଏବଂ ତାପସମାନେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି ଦେଖାଅ; ତାପରେ ମୁଁ ମୁନିମାନେଙ୍କୁ ମୋ ଗହଣା ଓ ବାହୁଡ଼ି ଦେଇଦେବି।'
ତତଃ କୃତ୍ଵା ମହର୍ଷୀଣାଂ ଯଥାର୍ହମଭିଵାଦନମ୍ । ତତ୍ର ଚୈକାଂ ନିଶାମୁଷ୍ଯ ଯାସ୍ଯାମସ୍ତାଂ ପୁରୀଂ ପୁନଃ ।। ୭.୪୬.
ତାପରେ, ମହାର୍ଷିମାନେଂକୁ ଯଥାଯଥ ଭକ୍ତି ସହିତ ପ୍ରଣାମ କରି, ସେଠାରେ ଏକ ରାତି କାଟିବା ପରେ, ଆମେ ପୁଣି ସେହି ସହରକୁ ଫେରିଯିବୁ।
ମମାପି ପଦ୍ମପତ୍ରାକ୍ଷଂ ସିଂହୋରସ୍କଂ କୃଶୋଦରମ୍ । ତ୍ଵରତେ ହି ମନୋ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ରାମଂ ରମଯତାଂ ଵରମ୍ ।। ୭.୪୬.
ମୋ ମନ ତ ଏବେ ଦୃତ ହେଉଛି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ, ଯାଁଙ୍କର ଆଖି ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି, ଛାତି ସିଂହ ପରି ଚଉଡ଼ା, କମର ସୁକୁମାର—ସେ ଖୁସି ଦେବା ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ତସ୍ଯାସ୍ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରମୃଜ୍ଯ ନଯନେ ଶୁଭେ । ନାଵିକାନାହ୍ଵଯାମାସ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ପରଵୀରହା ।। ୭.୪୬.
ସେ ମହିଳାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରୁଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତାଙ୍କର ଶୁଭ ଦୃଷ୍ଟି ମୁଛି, ନାଉକା ଚାଳକମାନେଂକୁ ଡାକିଲେ।
ଇଯଂ ଚ ସଜ୍ଜା ନୌଶ୍ଚେତି ଦାଶାଃ ପ୍ରାଞ୍ଜଲଯୋ ଽବ୍ରୁଵନ୍ ।। ୭.୪୬.
ନାଉକା ଚାଳକମାନେ ହାତ ଜୋଡ଼ି କହିଲେ, 'ନାଉକା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଛି।'
ତିତୀର୍ଷୁର୍ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଗଙ୍ଗାଂ ଶୁଭାଂ ନାଵମୁପାରୁହତ୍ । ଗଙ୍ଗାଂ ସନ୍ତାରଯାମାସ ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ତାଂ ସମାହିତଃ ।। ୭.୪୬.
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୁଭ ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ଅଟେଇବାକୁ ଚାହିଁ, ନାଉକାରେ ଚଢ଼ିଲେ ଏବଂ ସାବଧାନରେ ତାଙ୍କୁ ଗଙ୍ଗା ପାର କରାଇଲେ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦୁତ୍ତରକାଣ୍ଡେ ଷଟ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ
ଏହିପରି ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ପବିତ୍ର ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାୟଣର ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଛଅଚାଳିଶ ଶ୍ରୀମୟ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
ଅଥ ନାଵଂ ସୁଵିସ୍ତୀର୍ଣାଂ ନୈଷାଦୀଂ ରାଘଵାନୁଜଃ । ଆରୁରୋହ ସମାଯୁକ୍ତାଂ ପୂର୍ଵମାରୋପ୍ଯ ମୈଥିଲୀମ୍ ।। ୭.୪୭.
ତାପରେ ରାମଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମଇଥିଲୀଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ନାଉକାରେ ବସାଇ, ବିସ୍ତୃତ ନିଷାଦ ନାଉକାରେ ଚଢ଼ିଲେ।
ସୁମନ୍ତ୍ରଂ ଚୈଵ ସରଥଂ ସ୍ଥୀଯତାମିତି ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ । ଉଵାଚ ଶୋକସନ୍ତପ୍ତଃ ପ୍ରଯାହୀତି ଚ ନାଵିକମ୍ ।। ୭.୪୭.
ଶୋକରେ ଭାସୁଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ, 'ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ରଥ ଏଠାରେ ରୁହନ୍ତୁ,' ଏବଂ ନାଉକା ଚାଳକକୁ କହିଲେ, 'ଚାଲ।'
ତତସ୍ତୀରମୁପାଗମ୍ଯ ଭାଗୀରଥ୍ଯାଃ ସ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ । ଉଵାଚ ମୈଥିଲୀଂ ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ବାଷ୍ପସମ୍ପ୍ଲୁତଃ ।। ୭.୪୭.
ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭାଗୀରଥୀ ତୀରକୁ ପହଞ୍ଚି, ହାତ ଜୋଡ଼ି, ଲୁହ ଭରା କଣ୍ଠରେ ମଇଥିଲୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
ହୃଦ୍ଗତଂ ମେ ମହଚ୍ଛଲ୍ଯଂ ଯସ୍ମାଦାର୍ଯେଣ ଧୀମତା । ଅସ୍ମିନ୍ନିମିତ୍ତେ ଵୈଦେହି ଲୋକସ୍ଯ ଵଚନୀକୃତଃ ।। ୭.୪୭.
ମୋ ହୃଦୟକୁ ଏକ ବଡ଼ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଘେରିଛି, କାରଣ ମହାନ ଓ ଧୀର ଲୋକ, ଏହି କାରଣରେ, ଭୈଦେହୀ, ଲୋକଙ୍କ କଥା ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି।
ଶ୍ରେଯୋ ହି ମରଣଂ ମେ ଽଦ୍ଯ ମୃତ୍ଯୁର୍ଵା ଯତ୍ପରଂ ଭଵେତ୍ । ନ ଚାସ୍ମିନ୍ନୀଦୃଶେ କାର୍ଯେ ନିଯୋଜ୍ଯୋ ଲୋକନିନ୍ଦିତେ ।। ୭.୪୭.
ଆଜି ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ଭଲ, କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ଅଧିକ କିଛି ହେଲେ; ଏପରି କାମରେ, ଯାହାକୁ ଲୋକେ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ମୁଁ ନିଯୁକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ପ୍ରସୀଦ ଚ ନ ମେ ପାପଂ କର୍ତୁମର୍ହସି ଶୋଭନେ । ଇତ୍ଯଞ୍ଜଲିକୃତୋ ଭୂମୌ ନିପପାତ ସ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ।। ୭.୪୭.
ଦୟା କର, ମୋତେ ପାପ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରନି, ହେ ଶୋଭାବତୀ। ଏହିପରି କହି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ହାତ ଜୋଡ଼ି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।