ଅଯୋଧ୍ଯା ନାମ ନଗରୀ ତତ୍ରାସୀଲ୍ଲୋକଵିଶ୍ରୁତା । ମନୁନା ମାନଵେନ୍ଦ୍ରେଣ ଯା ପୁରୀ ନିର୍ମିତା ସ୍ଵଯମ୍ ॥୧-୫-
ଏଠାରେ ଏକ ନଗର ଥିଲା, ଯାହାକୁ ଆୟୋଧ୍ୟା କୁହାଯାଏ, ସମଗ୍ର ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏହି ପୁରୀକୁ ମନୁ, ମନୁଷ୍ୟର ରାଜା, ନିଜେ ତିଆରି କରିଥିଲେ।
ଆଯତା ଦଶ ଚ ଦ୍ଵେ ଚ ଯୋଜନାନି ମହାପୁରୀ । ଶ୍ରୀମତୀ ତ୍ରୀଣି ଵିସ୍ତୀର୍ଣା ସୁଵିଭକ୍ତମହାପଥା ॥୧-୫-
ଏହି ବିଶାଳ ନଗର ଦଶ ଓ ଦୁଇ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଏବଂ ତିନି ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା, ଭଲ ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ ମୁଖ୍ୟ ରାସ୍ତା ସହିତ।
ରାଜମାର୍ଗେଣ ମହତା ସୁଵିଭକ୍ତେନ ଶୋଭିତା । ମୁକ୍ତପୁଷ୍ପାଵକୀର୍ଣେନ ଜଲସିକ୍ତେନ ନିତ୍ଯଶଃ ॥୧-୫-
ଏହି ନଗର ଏକ ବଡ଼ ରାଜପଥ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଭଲ ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ, ସଦା ତାଜା ଫୁଲ ରେ ଭରିଥିଲା ଏବଂ ପାଣି ଦ୍ୱାରା ଭିଜାଯାଉଥିଲା।
ତାଂ ତୁ ରାଜା ଦଶରଥୋ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରଵିଵର୍ଧନଃ । ପୁରୀମାଵାସଯାମାସ ଦିଵି ଦେଵପତିର୍ଯଥା ॥୧-୫-
ଏହି ନଗରରେ ଦଶରଥ ରାଜା, ତାଙ୍କ ମହା ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ବଢ଼ାଇଥିବା, ରହୁଥିଲେ; ଯେପରି ଦେବପତି ଦିବରେ ରହିଥାନ୍ତି।
କପାଟତୋରଣଵତୀଂ ସୁଵିଭକ୍ତାନ୍ତରାପଣାମ୍ । ସର୍ଵଯନ୍ତ୍ରାଯୁଧଵତୀମୁଷିତାଂ ସର୍ଵଶିଲ୍ପିଭିଃ ॥୧-୫-
ଏହି ନଗର ଦ୍ୱାର ଓ ତୋରଣ ସହିତ, ଭଲ ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ ବଜାର, ସମସ୍ତ ଯନ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ର ରେ ଭରିଥିଲା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶିଳ୍ପୀ ରହୁଥିଲେ।
ସୂତମାଗଧସମ୍ବାଧାଂ ଶ୍ରୀମତୀମତୁଲପ୍ରଭାମ୍ । ଉଚ୍ଚାଟ୍ଟାଲଧ୍ଵଜଵତୀଂ ଶତଘ୍ନୀଶତସଂକୁଲାମ୍ ॥୧-୫-
ଏହି ନଗର ରଥଚାଳକ ଓ ଗାୟକ ଦ୍ୱାରା ଭିଡ଼ି, ଅପୂର୍ବ ଶ୍ରୀ ରେ ଶୋଭିତ, ଉଚ୍ଚ ମନ୍ଦିର ଓ ପତାକା ସହିତ, ଶତଘ୍ନୀ ଦ୍ୱାରା ଭରିଥିଲା।
ଵଧୂନାଟକସଙ୍ଘୈଶ୍ଚ ସଂଯୁକ୍ତାଂ ସର୍ଵତଃ ପୁରୀମ୍ । ଉଦ୍ଯାନାମ୍ରଵଣୋପେତାଂ ମହତୀଂ ସାଲମେଖଲାମ୍ ॥୧-୫-
ଏହି ନଗର ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ନାଟକ ଓ ନୃତ୍ୟ ଦଳ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିଲା, ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଆମ୍ରବନ ସହିତ ଶୋଭିତ, ଏବଂ ମହାନ ସାଳ ଗଛର ଘେରା ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ।
ଦୁର୍ଗଗମ୍ଭୀରପରିଖାଂ ଦୁର୍ଗାମନ୍ଯୈର୍ଦୁରାସଦାମ୍ । ଵାଜିଵାରଣସମ୍ପୂର୍ଣାଂ ଗୋଭିରୁଷ୍ଟ୍ରୈଃ ଖରୈସ୍ତଥା ॥୧-୫-
ଏହି ନଗର ଗଭୀର ଦୁର୍ଗ ଓ ଖାଇ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ, ଅନ୍ୟମାନେ ପହଞ୍ଚିବାରେ ଅସୁବିଧା, ଏବଂ ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ଗଂ, ଉଷ୍ଟ୍ର, ଓ ଖରା ଦ୍ୱାରା ଭରିଥିଲା।
ସାମନ୍ତରାଜସଙ୍ଘୈଶ୍ଚ ବଲିକର୍ମଭିରାଵୃତାମ୍ । ନାନାଦେଶନିଵାସୈଶ୍ଚ ଵଣିଗ୍ଭିରୁପଶୋଭିତାମ୍ ॥୧-୫-
ଏହି ନଗର ସାମନ୍ତ ରାଜାଙ୍କର ଦଳ ଦ୍ୱାରା ଦାଣ୍ଡ ଦେବା କାମରେ ଘେରାଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ବ୍ୟାପାରୀ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।
ପ୍ରାସାଦୈ ରତ୍ନଵିକୃତୈଃ ପର୍ଵତୈରିଵ ଶୋଭିତାମ୍ । କୂଟାଗାରୈଶ୍ଚ ସମ୍ପୂର୍ଣାମିନ୍ଦ୍ରସ୍ଯେଵାମରାଵତୀମ୍ ॥୧-୫-
ଏହି ନଗର ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ପ୍ରାସାଦ ଦ୍ୱାରା ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଉଚ୍ଚ ମନ୍ଦିର ଦ୍ୱାରା ଭରିଥିଲା, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅମରାବତୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଚିତ୍ରାମଷ୍ଟାପଦାକାରାଂ ଵରନାରୀଗଣାଯୁତାମ୍ । ସର୍ଵରତ୍ନସମାକୀର୍ଣାଂ ଵିମାନଗୃହଶୋଭିତାମ୍ ॥୧-୫-
ଏହି ନଗର ଚିତ୍ର ଅଷ୍ଟାପଦ ଆକୃତିରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭରିଥିଲା, ସମସ୍ତ ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଭିଡ଼ି, ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।
ଗୃହଗାଢାମଵିଚ୍ଛିଦ୍ରାଂ ସମଭୂମୌ ନିଵେଶିତାମ୍ । ଶାଲିତଣ୍ଡୁଲସମ୍ପୂର୍ଣାମିକ୍ଷୁକାଣ୍ଡରସୋଦକାମ୍ ॥୧-୫-
ସମତଳ ଭୂମିରେ ଭଲଭାବେ ଗଢ଼ିତ ଏକ ଘର ଥିଲା, ଯାହା ଅଟୁଟ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ଥିଲା। ସେଠାରେ ଚାଉଳ ଏବଂ ଯବ ଭରିଥିଲା, ଏବଂ ଇଖୁ ରସ ମିଶା ଜଳ ମଧ୍ୟ ଥିଲା।
ଦୁନ୍ଦୁଭୀଭିର୍ମୃଦଙ୍ଗୈଶ୍ଚ ଵୀଣାଭିଃ ପଣଵୈସ୍ତଥା । ନାଦିତାଂ ଭୃଶମତ୍ଯର୍ଥଂ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ତାମନୁତ୍ତମାମ୍ ॥୧-୫-
ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୃହଟି ଭୂମିରେ ଡ଼ଉଲ, ମୃଦଙ୍ଗ, ବୀଣା ଏବଂ ପଣବ ର ଶବ୍ଦରେ ଭଲଭାବେ ଗଞ୍ଜିଉଥିଲା।
ଵିମାନମିଵ ସିଦ୍ଧାନାଂ ତପସାଧିଗତଂ ଦିଵି । ସୁନିଵେଶିତଵେଶ୍ମାନ୍ତାଂ ନରୋତ୍ତମସମାଵୃତାମ୍ ॥୧-୫-
ଯେପରି ସିଦ୍ଧମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଦିବ୍ୟ ମହଳ ପାଆନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ଗୃହର ଘରଗୁଡ଼ିକ ଭଲଭାବେ ଗଠିତ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଭରିଥିଲେ।
ଯେ ଚ ବାଣୈର୍ନ ଵିଧ୍ଯନ୍ତି ଵିଵିକ୍ତମପରାପରମ୍ । ଶବ୍ଦଵେଧ୍ଯଂ ଚ ଵିତତଂ ଲଘୁହସ୍ତା ଵିଶାରଦାଃ ॥୧-୫-
ଯେମାନେ ଦୂର କିମ୍ବା ନିକଟ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଅଚୁକ୍ ଭାବେ ଆଘାତ କରନ୍ତି, ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ୟ ଚିହ୍ନଟ କରିପାରନ୍ତି, ତେଁମାନେ ହଳୁକା ହାତ ଏବଂ ଦକ୍ଷତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ।
ସିଂହଵ୍ଯାଘ୍ରଵରାହାଣାଂ ମତ୍ତାନାଂ ନଦତାଂ ଵନେ । ହନ୍ତାରୋ ନିଶିତୈଃ ଶସ୍ତ୍ରୈର୍ବଲାଦ୍ ବାହୁବଲୈରପି ॥୧-୫-
ବନରେ ଦହଡ଼ୁଥିବା ସିଂହ, ବାଘ ଓ ବନଶୁକାରଙ୍କୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ନିଜ ବାହୁବଳରେ ମାରିଦେଇଥିବା ଯୋଦ୍ଧାମାନେ।
ତାଦୃଶାନାଂ ସହସ୍ରୈସ୍ତାମଭିପୂର୍ଣାଂ ମହାରଥୈଃ । ପୁରୀମାଵାସଯାମାସ ରାଜା ଦଶରଥସ୍ତଦା ॥୧-୫-
ଏମିତି ହଜାର-ହଜାର ଶୂରବୀର ରଥୀମାନେ ସହିତ, ସେ ସମୟରେ ରାଜା ଦଶରଥ ସେଇ ସହରକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିଲେ।
ତାମଗ୍ନିମଦ୍ଭିର୍ଗୁଣଵଦ୍ଭିରାଵୃତାଂ ::ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମୈର୍ଵେଦଷଡଙ୍ଗପାରଗୈଃ । ସହସ୍ରଦୈଃ ସତ୍ଯରତୈର୍ମହାତ୍ମଭି- ::ର୍ମହର୍ଷିକଲ୍ପୈର୍ଋଷିଭିଶ୍ଚ କେଵଲୈଃ ॥୧-୫-
ଏହି ସହରଟି ଅଗ୍ନିସମ ତେଜସ୍ୱୀ, ଗୁଣବାନ, ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ବେଦ ଓ ତାହାର ଷଡ଼ଅଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ, ହଜାର-ହଜାର ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ମହାତ୍ମା, ମହାର୍ଷିଙ୍କ ପରି ତପସ୍ୱୀ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଋଷିମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରି ରହିଥିଲା।
thumb|ଷଷ୍ଠଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଷଷ୍ଠଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଷଷ୍ଠ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତସ୍ଯାଂ ପୁର୍ଯାମଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ଵେଦଵିତ୍ ସର୍ଵସଂଗ୍ରହଃ । ଦୀର୍ଘଦର୍ଶୀ ମହାତେଜାଃ ପୌରଜାନପଦପ୍ରିଯଃ ॥୧-୬-
ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରରେ ଏମିତି ଜଣେ ବେଦଜ୍ଞ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଧାରକ, ଦୂରଦର୍ଶୀ, ଅତି ତେଜସ୍ୱୀ ଏବଂ ନଗର ଓ ଗ୍ରାମର ଲୋକମାନେ ଯାହାକୁ ବହୁତ ଭଲପାଉଥିଲେ, ବସୁଥିଲେ।
ଇକ୍ଷ୍ଵାକୂଣାମତିରଥୋ ଯଜ୍ଵା ଧର୍ମପରୋ ଵଶୀ । ମହର୍ଷିକଲ୍ପୋ ରାଜର୍ଷିସ୍ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତଃ ॥୧-୬-
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରଥୀ, ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା, ଧର୍ମକୁ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ମାନିଥିବା, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରୁଥିବା ଏବଂ ମହାର୍ଷି ସମାନ ରାଜା ଥିଲେ, ତିନୋଟି ଲୋକରେ ଯାହାର ଖ୍ୟାତି ଥିଲା।
ବଲଵାନ୍ ନିହତାମିତ୍ରୋ ମିତ୍ରଵାନ୍ ଵିଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ଧନୈଶ୍ଚ ସଂଚଯୈଶ୍ଚାନ୍ଯୈଃ ଶକ୍ରଵୈଶ୍ରଵଣୋପମଃ ॥୧-୬-
ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ହରାଇଥିଲେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମିତ୍ରତାପୂର୍ଣ୍ଣ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିଥିବା ଏବଂ ଧନ ଓ ଧନସଂପଦରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ କୁବେର ସମାନ ଥିଲେ।
ଯଥା ମନୁର୍ମହାତେଜା ଲୋକସ୍ଯ ପରିରକ୍ଷିତା । ତଥା ଦଶରଥୋ ରାଜା ଲୋକସ୍ଯ ପରିରକ୍ଷିତା ॥୧-୬-
ଯେପରି ମହାତେଜସ୍ୱୀ ମନୁ ଏହି ସଂସାରକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ସେପରି ଦଶରଥ ରାଜା ମଧ୍ୟ ଏହି ସଂସାରର ରକ୍ଷକ ଥିଲେ।
ତେନ ସତ୍ଯାଭିସଂଧେନ ତ୍ରିଵର୍ଗମନୁତିଷ୍ଠତା । ପାଲିତା ସା ପୁରୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଇନ୍ଦ୍ରେଣେଵାମରାଵତୀ ॥୧-୬-
ସତ୍ୟବାନ ଓ ତିନି ପ୍ରକାର ଜୀବନ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ନିଷ୍ଠାରେ ପାଳନ କରି, ସେ ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନଗରୀକୁ ଏମିତି ଶାସନ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ଅମରାବତୀକୁ ପାଳନ କରନ୍ତି।
ନାଲ୍ପସଂନିଚଯଃ କଶ୍ଚିଦାସୀତ୍ ତସ୍ମିନ୍ ପୁରୋତ୍ତମେ । କୁଟୁମ୍ବୀ ଯୋ ହ୍ଯସିଦ୍ଧାର୍ଥୋଽଗଵାଶ୍ଵଧନଧାନ୍ଯଵାନ୍ ॥୧-୬-
ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗରରେ କେହି ଅଳ୍ପ ଧନ ଥିବା ନଥିଲେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରିବାରମୁଖ୍ୟ ଗୋ, ଘୋଡ଼ା, ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ସମୃଦ୍ଧ ଓ ସଫଳ ଥିଲେ।
କାମୀ ଵା ନ କଦର୍ଯୋ ଵା ନୃଶଂସଃ ପୁରୁଷଃ କ୍ଵଚିତ୍ । ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଶକ୍ଯମଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ନାଵିଦ୍ଵାନ୍ ନ ଚ ନାସ୍ତିକଃ ॥୧-୬-
ଅୟୋଧ୍ୟାରେ କେହି ଅତି ଆସକ୍ତିଶୀଳ, କଞ୍ଜୁଷ୍ଟ, କିମ୍ବା କ୍ରୁର ମନୁଷ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନଥିଲେ; ନାହିଁ କେହି ଅଜ୍ଞାନୀ କିମ୍ବା ନାସ୍ତିକ।
ସର୍ଵେ ନରାଶ୍ଚ ନାର୍ଯଶ୍ଚ ଧର୍ମଶୀଲାଃ ସୁସଂଯତାଃ । ମୁଦିତାଃ ଶୀଲଵୃତ୍ତାଭ୍ଯାଂ ମହର୍ଷଯ ଇଵାମଲାଃ ॥୧-୬-
ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସଂଯମୀ, ଚରିତ୍ର ଓ ଆଚରଣରେ ଆନନ୍ଦିତ, ମହାଋଷିମାନଙ୍କ ପରି ପବିତ୍ର ଥିଲେ।
ନାକୁଣ୍ଡଲୀ ନାମୁକୁଟୀ ନାସ୍ରଗ୍ଵୀ ନାଲ୍ପଭୋଗଵାନ୍ । ନାମୃଷ୍ଟୋ ନ ନଲିପ୍ତାଙ୍ଗୋ ନାସୁଗନ୍ଧଶ୍ଚ ଵିଦ୍ଯତେ ॥୧-୬-
ସେଠାରେ କେହି କୁଣ୍ଡଳ ବିନା, ମୁଣ୍ଡରେ ମୁକୁଟ ବିନା, ଗଳାରେ ମାଳା ବିନା, କମ୍ ଭୋଗ କରୁଥିବା, ଅସ୍ନାନ କରିଥିବା, ଅଲଙ୍କାର ବିନା ଅଙ୍ଗ, କିମ୍ବା ସୁଗନ୍ଧ ବିନା କେହି ଥିଲେ ନାହିଁ।
ନାମୃଷ୍ଟଭୋଜୀ ନାଦାତା ନାପ୍ଯନଙ୍ଗଦନିଷ୍କଧୃକ୍ । ନାହସ୍ତାଭରଣୋ ଵାପି ଦୃଶ୍ଯତେ ନାପ୍ଯନାତ୍ମଵାନ୍ ॥୧-୬-
ସେଠାରେ କେହି ଅପବିତ୍ର ଖାଦ୍ୟ ଖାଉଥିଲେ ନାହିଁ, କେହି ଦାନ ନ କରୁଥିଲେ ନାହିଁ, କେହି ବାହୁରେ ବା ଗଳାରେ ଅଲଙ୍କାର ବିନା ଥିଲେ ନାହିଁ, କେହି ହାତରେ ଅଭୂଷଣ ବିନା ଥିଲେ ନାହିଁ, କିମ୍ବା କେହି ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରୁନଥିଲେ ନାହିଁ।
ନାନାହିତାଗ୍ନିର୍ନାଯଜ୍ଵା ନ କ୍ଷୁଦ୍ରୋ ଵା ନ ତସ୍କରଃ । କଶ୍ଚିଦାସୀଦଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ନ ଚାର୍ଵୃତ୍ତୋ ନ ସଂକରଃ ॥୧-୬-
ଅୟୋଧ୍ୟାରେ କେହି ଅଗ୍ନିକୁ ଅନଦେଇ ରଖିଥିଲେ ନାହିଁ, କେହି ଯଜ୍ଞ କରିବାରେ ଅଲସ ଥିଲେ ନାହିଁ, କେହି କଞ୍ଜୁସ କିମ୍ବା ଚୋର ଥିଲେ ନାହିଁ, କେହି ମନ୍ଦ ଆଚରଣ କିମ୍ବା ମିଶ୍ର ଜାତିର ଲୋକ ଥିଲେ ନାହିଁ।