ସମାନସାରଂ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ରୌଦ୍ରେଣ ଧନୁଷା ତ୍ଵିଦମ୍। ତଦା ତୁ ଦେଵତାଃ ସର୍ଵାଃ ପୃଚ୍ଛନ୍ତି ସ୍ମ ପିତାମହମ୍
ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ଏହି ଧନୁଷ ରୁଦ୍ର ଧନୁଷ ସହ ସମାନ ଗୁଣର । ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ପିତାମହଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ।
ଶିତିକଣ୍ଠସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋଶ୍ଚ ବଲାବଲନିରୀକ୍ଷଯା। ଅଭିପ୍ରାଯଂ ତୁ ଵିଜ୍ଞାଯ ଦେଵତାନାଂ ପିତାମହଃ
ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତା ଜାଣିବା ପାଇଁ, ପିତାମହ ଦେବମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ବୁଝିଲେ ।
ଵିରୋଧଂ ଜନଯାମାସ ତଯୋଃ ସତ୍ଯଵତାଂ ଵରଃ। ଵିରୋଧେ ତୁ ମହଦ୍ ଯୁଦ୍ଧମଭଵଦ୍ ରୋମହର୍ଷଣମ୍
ସତ୍ୟବାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ । ଏହି ବିରୋଧରେ ବଡ଼ ଏବଂ ରୋମାଞ୍ଚକର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା ।
ଶିତିକଣ୍ଠସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋଶ୍ଚ ପରସ୍ପରଜଯୈଷିଣୋଃ। ତଦା ତୁ ଜୃମ୍ଭିତଂ ଶୈଵଂ ଧନୁର୍ଭୀମପରାକ୍ରମମ୍
ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁ, ଦୁଇଜଣେ ପରସ୍ପର ଜୟ ଚାହୁଥିଲେ । ସେତେବେଳେ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ଥିବା ଶିବ ଧନୁଷ ଉତ୍ତୋଳିତ ହେଲା ।
ହୁଂକାରେଣ ମହାଦେଵଃ ସ୍ତମ୍ଭିତୋଽଥ ତ୍ରିଲୋଚନଃ। ଦେଵୈସ୍ତଦା ସମାଗମ୍ଯ ସର୍ଷିସଙ୍ଘଃ ସଚାରଣୈଃ
ତେବେ ମହାଦେବ, ତିନି ଆଖିଅଳି, ଏକ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନରେ ବନ୍ଦ ହେଲେ। ସେ ସମୟରେ ଦେବତାମାନେ, ଋଷିମାନେ ଓ ଚାରଣମାନେ ଏକଠା ହେଲେ।
ଯାଚିତୌ ପ୍ରଶମଂ ତତ୍ର ଜଗ୍ମତୁସ୍ତୌ ସୁରୋତ୍ତମୌ। ଜୃମ୍ଭିତଂ ତଦ୍ ଧନୁର୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶୈଵଂ ଵିଷ୍ଣୁପରାକ୍ରମୈଃ
ସେ ଦୁଇ ଉତ୍ତମ ଦେବତା, ଶାନ୍ତି ପାଇବାକୁ ଅନୁରୋଧ ହେବା ପରେ, ଚାଲିଗଲେ। ଶିବଙ୍କ ଧନୁ ରାମଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ଟାଣି ହେଇଥିବା ଦେଖିଲେ।
ଅଧିକଂ ମେନିରେ ଵିଷ୍ଣୁଂ ଦେଵାଃ ସର୍ଷିଗଣାସ୍ତଥା। ଧନୂ ରୁଦ୍ରସ୍ତୁ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵିଦେହେଷୁ ମହାଯଶାଃ
ଦେବତାମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବିଲେ। କିନ୍ତୁ ରୁଦ୍ର, ମହାୟଶସ୍ବୀ, ବିଦେହମାନେ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।
ଦେଵରାତସ୍ଯ ରାଜର୍ଷେର୍ଦଦୌ ହସ୍ତେ ସସାଯକମ୍। ଇଦଂ ଚ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ରାମ ଧନୁଃ ପରପୁରଂଜଯମ୍
ସେ ରାଜା ଦେବରାତଙ୍କୁ, ରାଜା ଋଷି, ଧନୁ ଓ ତୀର ଦେଲେ। ଏହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧନୁ, ରାମ, ଶତ୍ରୁ ନଗର ଜିତିବା ପାଇଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ଋଚୀକେ ଭାର୍ଗଵେ ପ୍ରାଦାଦ୍ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସ ନ୍ଯାସମୁତ୍ତମମ୍। ଋଚୀକସ୍ତୁ ମହାତେଜାଃ ପୁତ୍ରସ୍ଯାପ୍ରତିକର୍ମଣଃ
ବିଷ୍ଣୁ ଉତ୍ତମ ଧନୁ ଋଚୀକ ଭାର୍ଗବଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଋଚୀକ, ଅତି ତେଜସ୍ବୀ, ଏହା ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଦେଲେ, ଯିଏ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ।
ପିତୁର୍ମମ ଦଦୌ ଦିଵ୍ଯଂ ଜମଦଗ୍ନେର୍ମହାତ୍ମନଃ। ନ୍ଯସ୍ତଶସ୍ତ୍ରେ ପିତରି ମେ ତପୋବଲସମନ୍ଵିତେ
ମୋର ପିତା ଦିବ୍ୟ ଧନୁ ମହାତ୍ମା ଜମଦଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଯେତେବେଳେ ପିତା ତପସ୍ୟା ଶକ୍ତିରେ ଅସ୍ତ୍ର ରଖିଦେଲେ।
ଅର୍ଜୁନୋ ଵିଦଧେ ମୃତ୍ଯୁଂ ପ୍ରାକୃତାଂ ବୁଦ୍ଧିମାସ୍ଥିତଃ। ଵଧମପ୍ରତିରୂପଂ ତୁ ପିତୁଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୁଦାରୁଣମ୍। କ୍ଷତ୍ରମୁତ୍ସାଦଯଂ ରୋଷାଜ୍ଜାତଂ ଜାତମନେକଶଃ
ଅର୍ଜୁନ ସାଧାରଣ ବୁଦ୍ଧି ନେଇ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଲେ। ପିତାଙ୍କ ଅନୁଚିତ ଏବଂ ନିର୍ମମ ହତ୍ୟା ଶୁଣି, ତିନି ବାରମ୍ବାର କ୍ରୋଧରେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେକୁ ନଶ୍ଟ କରିଥିଲେ।
ପୃଥିଵୀଂ ଚାଖିଲାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ କଶ୍ଯପାଯ ମହାତ୍ମନେ। ଯଜ୍ଞସ୍ଯାନ୍ତେଽଦଦଂ ରାମ ଦକ୍ଷିଣାଂ ପୁଣ୍ଯକର୍ମଣେ
ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ଭାଗ ଲାଭ କରି, ମହାତ୍ମା କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ ଶେଷରେ ଦାନ ଦେଲି, ରାମ, ଉତ୍ତମ କର୍ମର ଫଳ ଭାବେ।
ଦତ୍ତ୍ଵା ମହେନ୍ଦ୍ରନିଲଯସ୍ତପୋବଲସମନ୍ଵିତଃ। ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ଧନୁଷୋ ଭେଦଂ ତତୋଽହଂ ଦ୍ରୁତମାଗତଃ
ଦାନ ଦେଇ, ମୁଁ ମହେନ୍ଦ୍ର ପାହାଡରେ ତପସ୍ୟା କରି ରହିଲି। କିନ୍ତୁ ଧନୁ ଭଙ୍ଗ ଘଟିଥିବା ଶୁଣି, ମୁଁ ତୁରନ୍ତ ଏଠାକୁ ଆସିଲି।
ତଦେଵଂ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ରାମ ପିତୃପୈତାମହଂ ମହତ୍। କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ଗୃହ୍ଣୀଷ୍ଵ ଧନୁରୁତ୍ତମମ୍
ଏଭଳି ରାମ, ଏହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମହା ଧନୁ ପିତା ଓ ପୁରୁଷ ପୁରୁଷ ମାନେ ରଖିଥିଲେ। କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମକୁ ମନେ ରଖି, ଏହି ଉତ୍ତମ ଧନୁ ଧର।
ଯୋଜଯସ୍ଵ ଧନୁଃଶ୍ରେଷ୍ଠେ ଶରଂ ପରପୁରଂଜଯମ୍। ଯଦି ଶକ୍ତୋଽସି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଂ ଦାସ୍ଯାମି ତେ ତତଃ
ଶତ୍ରୁ ନଗର ଜିତିବା ତୀରକୁ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁରେ ଯୋଡ଼। ଯଦି ତୁମେ ସକ୍ଷମ, କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ତେବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଯୁଦ୍ଧ ଦେବି।
thumb|ଷଟ୍ସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଷଟ୍ସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏହା ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଛଉଠିଅଠିଅଠି ସର୍ଗ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ଜାମଦଗ୍ନ୍ଯସ୍ଯ ଵାକ୍ଯଂ ଦାଶରଥିସ୍ତଦା। ଗୌରଵାଦ୍ଯନ୍ତ୍ରିତକଥଃ ପିତୂ ରାମମଥାବ୍ରଵୀତ୍
ଜମଦଅଗ୍ନିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ସମ୍ମାନ ଭାବରେ ପିତାଙ୍କୁ ଓ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ।
କୃତଵାନସି ଯତ୍ କର୍ମ ଶ୍ରୁତଵାନସ୍ମି ଭାର୍ଗଵ। ଅନୁରୁଧ୍ଯାମହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ପିତୁରାନୃଣ୍ଯମାସ୍ଥିତଃ
ଭାର୍ଗବ, ତୁମେ କରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ମୁଁ ଶୁଣିଛି। ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆମେ ତୁମକୁ ସମ୍ମାନ କରୁଛୁ, କାରଣ ତୁମେ ପିତାଙ୍କ ଋଣ ଶୋଧ କରିଛ।
ଵୀର୍ଯହୀନମିଵାଶକ୍ତଂ କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମେଣ ଭାର୍ଗଵ। ଅଵଜାନାସି ମେ ତେଜଃ ପଶ୍ଯ ମେଽଦ୍ଯ ପରାକ୍ରମମ୍
ଭାର୍ଗବ, ତୁମେ ମୋତେ ଶକ୍ତିହୀନ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମରେ ଅସମର୍ଥ ଭାବିଛ। ଆଜି ମୋର ପ୍ରଭାବ ଦେଖ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ରାଘଵଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଭାର୍ଗଵସ୍ଯ ଵରାଯୁଧମ୍। ଶରଂ ଚ ପ୍ରତିଜଗ୍ରାହ ହସ୍ତାଲ୍ଲଘୁପରାକ୍ରମଃ
ଏଭଳି କହି, ରାଘବ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଭାର୍ଗବଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ତୀର ହସ୍ତରୁ ନେଲେ, ତେଜସ୍ବୀ ଓ ଶୀଘ୍ର।
ଆରୋପ୍ଯ ସ ଧନୂ ରାମଃ ଶରଂ ସଜ୍ଯଂ ଚକାର ହ। ଜାମଦଗ୍ନ୍ଯଂ ତତୋ ରାମଂ ରାମଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋଽବ୍ରଵୀଦିଦମ୍
ରାମ ଧନୁକୁ ତାଣି, ତୀରକୁ ତୟାରି କଲେ। ତାପରେ, କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ରାମ ଜମଦଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣୋଽସୀତି ପୂଜ୍ଯୋ ମେ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରକୃତେନ ଚ। ତସ୍ମାଚ୍ଛକ୍ତୋ ନ ତେ ରାମ ମୋକ୍ତୁଂ ପ୍ରାଣହରଂ ଶରମ୍
ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏବଂ ମୋର ପୂଜ୍ୟ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପରି। ତେଣୁ, ରାମ, ମୁଁ ତୁମେ ପାଇଁ ପ୍ରାଣ ନେବା ତୀର ଛାଡ଼ିପାରିବି ନାହିଁ।
ଇମାଂ ଵା ତ୍ଵଦ୍ଗତିଂ ରାମ ତପୋବଲସମର୍ଜିତାନ୍। ଲୋକାନପ୍ରତିମାନ୍ ଵାପି ହନିଷ୍ଯାମୀତି ମେ ମତିଃ
ହେ ରାମ, ତୁମର ଏହି ପଥକୁ କିମ୍ବା ମୁଁ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ଲଭିଥିବା ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଲୋକଗୁଡିକୁ ନଷ୍ଟ କରିବି—ଏହି ମୋ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ।
ନ ହ୍ଯଯଂ ଵୈଷ୍ଣଵୋ ଦିଵ୍ଯଃ ଶରଃ ପରପୁରଂଜଯଃ। ମୋଘଃ ପତତି ଵୀର୍ଯେଣ ବଲଦର୍ପଵିନାଶନଃ
ଏହି ଦିବ୍ୟ ବୈଷ୍ଣବ ଅସ୍ତ୍ର, ଶତ୍ରୁ ଦଳନରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଅପରିଗ୍ରହ ଭାବେ କେବେ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏହାର ପ୍ରଭାବରେ ଶକ୍ତିର ଅହଂକାର ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ଵରାଯୁଧଧରଂ ରାମଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ସର୍ଷିଗଣାଃ ସୁରାଃ। ପିତାମହଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ସମେତାସ୍ତତ୍ର ସର୍ଵଶଃ
ସର୍ବୋତ୍ତମ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଋଷିମଣ୍ଡଳୀ, ପିତାମହଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି, ସେଠାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ।
ଗନ୍ଧର୍ଵାପ୍ସରସଶ୍ଚୈଵ ସିଦ୍ଧଚାରଣକିନ୍ନରାଃ। ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସନାଗାଶ୍ଚ ତଦ୍ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ମହଦଦ୍ଭୁତମ୍
ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ, କିନ୍ନର, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଓ ନାଗମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟକୁ ଦେଖିବାକୁ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ।
ଜଡୀକୃତେ ତଦା ଲୋକେ ରାମେ ଵରଧନୁର୍ଧରେ। ନିର୍ଵୀର୍ଯୋ ଜାମଦଗ୍ନ୍ଯୋଽସୌ ରାମୋ ରାମମୁଦୈକ୍ଷତ
ସେ ସମୟରେ, ରାମ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଧନୁଷ ଧାରଣ କରିଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ନିଷ୍ପ୍ରଭ ହୋଇଗଲା; ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ଶକ୍ତିହୀନ ହୋଇ, ଆନନ୍ଦରେ ରାମକୁ ଦେଖିଲେ।
ତେଜୋଭିର୍ଗତଵୀର୍ଯତ୍ଵାଜ୍ଜାମଦଗ୍ନ୍ଯୋ ଜଡୀକୃତଃ। ରାମଂ କମଲପତ୍ରାକ୍ଷଂ ମନ୍ଦଂ ମନ୍ଦମୁଵାଚ ହ
ରାମଙ୍କ ତେଜରେ ଶକ୍ତି ହରାଇ ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ନିଷ୍ପ୍ରଭ ହୋଇଗଲେ; ଅନ୍ନଦା ମନେ ଲୋଟସ୍ ପତ୍ର ସମାନ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଦୀରେ ଦୀରେ କହିଲେ।
କାଶ୍ଯପାଯ ମଯା ଦତ୍ତା ଯଦା ପୂର୍ଵଂ ଵସୁଂଧରା। ଵିଷଯେ ମେ ନ ଵସ୍ତଵ୍ଯମିତି ମାଂ କାଶ୍ଯପୋଽବ୍ରଵୀତ୍
ପୂର୍ବେ ମୁଁ କାଶ୍ୟପଙ୍କୁ ପୃଥିବୀ ଦାନ କରିଥିଲି; କାଶ୍ୟପ ମୋତେ କହିଥିଲେ, ମୋ ଅଞ୍ଚଳରେ ମୁଁ ବସିପାରିବି ନାହିଁ।
ସୋଽହଂ ଗୁରୁଵଚଃ କୁର୍ଵନ୍ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ନ ଵସେ ନିଶାମ୍। ତଦାପ୍ରଭୃତି କାକୁତ୍ସ୍ଥ କୃତା ମେ କାଶ୍ଯପସ୍ଯ ହ
ତେଣୁ ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନି, ମୁଁ ରାତିରେ ପୃଥିବୀରେ ବସିନାହିଁ; ଏହି ସମୟରୁ, ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ମୁଁ କାଶ୍ୟପଙ୍କର ଶବ୍ଦ ରଖିଛି।