ଦୁଷ୍କରଂ କୃତଵାନ୍ରାମଃ ସମୁଦ୍ରେ ସେତୁବନ୍ଧନମ୍ । ଅଶ୍ରୁତଂ ପୂର୍ଵକୈଃ କୈଶ୍ଚିଦ୍ଦେଵୈରପି ସଦାନଵୈଃ ।। ୭.୪୩.
ରାମ ଏମିତି ଏକ କଠିନ କାମ କରିଛନ୍ତି — ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ସେତୁ ବନେଇଛନ୍ତି, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ କେତେକ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣିନଥିଲେ।
ରାଵଣଶ୍ଚ ଦୁରାଧର୍ଷୋ ହତଃ ସବଲଵାହନଃ । ଵାନରାଶ୍ଚ ଵଶଂ ନୀତା ଋକ୍ଷାଶ୍ଚ ସହ ରାକ୍ଷସୈଃ ।। ୭.୪୩.
ଭୟଙ୍କର ଓ ଦୁର୍ଜୟ ରାବଣ ସେଙ୍କର ସେନା ସହିତ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲା, ବାନର ଓ ଭାଲୁମାନେ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ରାମଙ୍କ ଅଧୀନକୁ ଆସିଲେ।
ହତ୍ଵା ଚ ରାଵଣଂ ସଙ୍ଖ୍ଯେ ସୀତାମାହୃତ୍ଯ ରାଘଵଃ । ଅମର୍ଷଂ ପୃଷ୍ଠତଃ କୃତ୍ଵା ସ୍ଵଵେଶ୍ମ ପୁନରାନଯତ୍ ।। ୭.୪୩.
ଯୁଦ୍ଧରେ ରାବଣଙ୍କୁ ମାରି, ସୀତାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣି, ରାଘବ ତାଙ୍କ ରୋଷକୁ ପଛକୁ ରଖି, ସୀତାଙ୍କୁ ନିଜ ଘରକୁ ନେଇ ଆସିଲେ।
କୀଦୃଶଂ ହୃଦଯେ ତସ୍ଯ ସୀତାସମ୍ଭୋଗଜଂ ସୁଖମ୍ । ଅଙ୍କମାରୋପ୍ଯ ତୁ ପୁରା ରାଵଣେନ ବଲାଦ୍ଧୃତାମ୍ ।। ୭.୪୩.
ଯିଏକି ଏକଦା ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜୋରକରି ନିଅଯାଇଥିଲେ ଓ ତାଙ୍କ ଗୋଦରେ ବସାଯାଇଥିଲେ, ଏହି ସୀତାଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ରତାରୁ ରାମଙ୍କ ହୃଦୟରେ କେମିତି ସୁଖ ଆସେ?
ଲଙ୍କାମପି ପୁରା ନୀତାମଶୋକଵନିକାଂ ଗତାମ୍ । ରକ୍ଷସାଂ ଵଶମାପନ୍ନାଂ କଥଂ ରାମୋ ନ କୁତ୍ସତେ ।। ୭.୪୩.
ସୀତାକୁ ଏକଦା ଲଙ୍କାକୁ ନେଇଯାଇଥିଲେ, ଅଶୋକବନରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ, ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କ ଅଧୀନକୁ ଆଣିଥିଲେ; ଏପରି ହେଲେ ମଧ୍ୟ ରାମ କିପରି ଲଜ୍ଜା ବୋଧ କରୁନାହାନ୍ତି?
ଅସ୍ମାକମପି ଦାରେଷୁ ସହନୀଯଂ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଯଥା ହି କୁରୁତେ ରାଜା ପ୍ରଜା ତମନୁଵର୍ତତେ ।। ୭.୪୩.
ଆମେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀମାନେ ସହିତ ସହିଷ୍ଣୁ ହେବାକୁ ପଡିବ; ରାଜା ଯେପରି କରନ୍ତି, ପ୍ରଜାମାନେ ସେହିପରି ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।
ଏଵଂ ବହୁଵିଧା ଵାଚୋ ଵଦନ୍ତି ପୁରଵାସିନଃ । ନଗରେଷୁ ଚ ସର୍ଵେଷୁ ରାଜଞ୍ଜନପଦେଷୁ ଚ ।। ୭.୪୩.
ଏଭଳି ନଗରବାସୀମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର କଥା କହୁଛନ୍ତି, ହେ ରାଜା, ସମସ୍ତ ନଗର ଓ ଦେଶରେ।
ତସ୍ଯୈଵଂ ଭାଷିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଘଵଃ ପରମାର୍ତଵତ୍ । ଉଵାଚ ସୁହୃଦଃ ସର୍ଵାନ୍କଥମେତଦ୍ବ୍ରଵୀଥ ମାମ୍ ।। ୭.୪୩.
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପଡି, ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ତମେ ଏହିପରି କଥା କିପରି ମୋତେ କହୁଛ?'
ସର୍ଵେ ତୁ ଶିରସା ଭୂମାଵଭିଵାଦ୍ଯ ପ୍ରଣମ୍ଯ ଚ । ପ୍ରତ୍ଯୂଚୂ ରାଘଵଂ ଦୀନମେଵମେତନ୍ନ ସଂଶଯଃ ।। ୭.୪୩.
ସମସ୍ତେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଭୂମିକୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାଇ, ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ରାଘବଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: 'ଏହି କଥା ସତ୍ୟ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।'
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ଵାକ୍ଯଂ କାକୁତ୍ସ୍ଥଃ ସର୍ଵେଷାଂ ସମୁଦୀରିତମ୍ । ଵିସର୍ଜଯାମାସ ତଦା ଵଯସ୍ଯାଞ୍ଛତ୍ରୁସୂଦନଃ ।। ୭.୪୩.
ସମସ୍ତଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଶତ୍ରୁଙ୍କ ନାଶକାରୀ କକୁତ୍ସ୍ଥ ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ବନ୍ଧୁମାନେକୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦୁତ୍ତରକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ
ଏହିପରି ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ତେତାଳିସ୍ତମ ସର୍ଗର ସମାପ୍ତି।
ଵିସୃଜ୍ଯ ତୁ ସୁହୃଦ୍ଵର୍ଗଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ରାଘଵଃ । ସମୀପେ ଦ୍ଵାଃସ୍ଥମାସୀନମିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୭.୪୪.
ବନ୍ଧୁମାନେକୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ମନରେ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ରାଘବ ନିକଟରେ ବସିଥିବା ଦ୍ୱାରପାଳଙ୍କୁ ଏହିପରି କଥା କହିଲେ।
ଶୀଘ୍ରମାନଯ ସୌମିତ୍ରିଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଶୁଭଲକ୍ଷଣମ୍ । ଭରତଂ ଚ ମହାଭାଗଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନମପରାଜିତମ୍ ।। ୭.୪୪.
ତୁରନ୍ତ ସୌମିତ୍ରି, ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏବଂ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଭରତ ଓ ଅଜୟ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଆଣ।
ରାମସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦ୍ଵାଃସ୍ଥୋ ମୂର୍ଧ୍ନି କୃତାଞ୍ଜଲିଃ । ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଗୃହଂ ଗତ୍ଵା ପ୍ରଵିଵେଶାନିଵାରିତଃ ।। ୭.୪୪.
ରାମଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି, ଦ୍ୱାରପାଳ ହାତ ଜୋଡି ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଇ, ଅବରୋଧ ବିନା ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଉଵାଚ ସୁମହାତ୍ମାନଂ ଵର୍ଧଯିତ୍ଵା କୃତାଞ୍ଜଲିଃ । ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛତି ରାଜା ତ୍ଵାଂ ଗମ୍ଯତାଂ ତତ୍ର ମା ଚିରମ୍ ।। ୭.୪୪.
ହାତ ଜୋଡି ଏବଂ ଆଦର ସହିତ ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ରାଜା ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ଦୟାକରି ବିଳମ୍ବ ନକରି ସେଠାକୁ ଯାଆନ୍ତୁ।'
ବାଢମିତ୍ଯେଵ ସୌମିତ୍ରିଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଘଵଶାସନମ୍ । ପ୍ରାଦ୍ରଵଦ୍ରଥମାରୁହ୍ଯ ରାଘଵସ୍ଯ ନିଵେଶନମ୍ ।। ୭.୪୪.
ରାଘବଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି, ସୌମିତ୍ରି 'ଠିକ୍ ଅଛି' ବୋଲି କହି, ରଥରେ ଚଢି ତୁରନ୍ତ ରାଘବଙ୍କ ଗୃହକୁ ଯାଇଲେ।
ପ୍ରଯାନ୍ତଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦ୍ଵାଃସ୍ଥୋ ଭରତମନ୍ତିକାତ୍ । ଉଵାଚ ଭରତଂ ତତ୍ର ଵର୍ଧଯିତ୍ଵା କୃତାଞ୍ଜଲିଃ ।। ୭.୪୪.
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବିଦାୟ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ଦ୍ୱାରପାଳ ଭରତଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ ହାତ ଜୋଡି ଭରତଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ସହିତ କହିଲେ।
ଵିନଯାଵନତୋ ଭୂତ୍ଵା ରାଜା ତ୍ଵାଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛତି । ଭରତସ୍ତୁ ଵଚଃଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦ୍ଵାଃସ୍ଥାଦ୍ରାମସମୀରିତମ୍ ।। ୭.୪୪.
ବିନୟ ସହ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦ୍ୱାରପାଳ କହିଲେ, 'ରାଜା ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି।' ଦ୍ୱାରପାଳଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଭରତ—
ଉତ୍ପପାତାସନାତ୍ତୂର୍ଣଂ ପଦ୍ଭ୍ଯାମେଵ ଯଯୌ ବଲୀ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରଯାନ୍ତଂ ଭରତଂ ତ୍ଵରମାଣଃ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ ।। ୭.୪୪.
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରତ ତୁରନ୍ତ ଆସନରୁ ଉଠି ପଦେ ପଦେ ଚାଲିଗଲେ। ଭରତଙ୍କୁ ଯାଉଥିବା ଦେଖି, ଦ୍ୱାରପାଳ ହାତ ଜୋଡି ତାଙ୍କ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନଭଵନଂ ଗତ୍ଵା ତତୋ ଵାକ୍ଯମୁଵାଚ ହ । ଏହ୍ଯାଗଚ୍ଛ ରଘୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ତ୍ଵାଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛତି ।। ୭.୪୪.
ସେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଇ କହିଲେ, 'ଏହିଁ ଆସ, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଜା ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି।'
ଗତୋ ହି ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ପୂର୍ଵଂ ଭରତଶ୍ଚ ମହାଯଶାଃ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ଵଚନଂ ତସ୍ଯ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ପରମାସନାତ୍ ।। ୭.୪୪.
'ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପୂର୍ବରୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭରତ ମଧ୍ୟ।' ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ତାଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଆସନରୁ ଉଠିଲେ।
ଶିରସା ଧରଣୀଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ପ୍ରଯଯୌ ଯତ୍ର ରାଘଵଃ । ଦ୍ଵାଃସ୍ଥସ୍ତ୍ଵାଗମ୍ଯ ରାମାଯ ସର୍ଵାନେଵ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ । ନିଵେଦଯାମାସ ତଦା ଭ୍ରାତଽନ୍ସ୍ଵାନ୍ସମୁପସ୍ଥିତାନ୍ ।। ୭.୪୪.
ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ମାଟିକୁ ଛୁଇଁ, ସେ ରାଘବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ଦ୍ୱାରପାଳ ଆସି, ହାତ ଜୋଡି ରାମଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ ଯେ, ସମସ୍ତ ଭାଇମାନେ ଉପସ୍ଥିତ।
କୁମାରାନାଗତାଞ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଚିନ୍ତାଵ୍ଯାକୁଲିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ଅଵାଙ୍ମୁଖୋ ଦୀନମନା ଦ୍ଵାଃସ୍ଥଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୭.୪୪.
କୁମାରମାନେ ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ଚିନ୍ତାରେ ମନ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ରାମ ଦ୍ୱାରପାଳକୁ କହିଲେ।
ପ୍ରଵେଶଯ କୁମାରାଂସ୍ତ୍ଵଂ ମତ୍ସମୀପଂ ତ୍ଵରାନ୍ଵିତଃ । ଏତେଷୁ ଜୀଵିତଂ ମହ୍ଯମେତେ ପ୍ରାଣାଃ ପ୍ରିଯା ମମ ।। ୭.୪୪.
'ତୁମେ ତୁରନ୍ତ କୁମାରମାନେ ମୋ ନିକଟକୁ ଆଣ; ମୋର ଜୀବନ ତାଙ୍କ ଭିତରେ, ସେମାନେ ମୋତେ ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ।'
ଆଜ୍ଞପ୍ତାସ୍ତୁ ନରେନ୍ଦ୍ରେଣ କୁମାରାଃ ଶକ୍ରତେଜସଃ । ପ୍ରହ୍ଵାଃ ପ୍ରାଞ୍ଜଲଯୋ ଭୂତ୍ଵା ଵିଵିଶୁସ୍ତେ ସମାହିତାଃ ।। ୭.୪୪.
ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଇ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କୁମାରମାନେ ହାତ ଜୋଡି, ନମ୍ର ହୋଇ, ଶାନ୍ତ ମନେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ତେ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମୁଖଂ ତସ୍ଯ ସଗ୍ରହଂ ଶଶିନଂ ଯଥା । ସନ୍ଧ୍ଯାଗତମିଵାଦିତ୍ଯଂ ପ୍ରଭଯା ପରିଵର୍ଜିତମ୍ ।। ୭.୪୪.
କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ରାମଙ୍କ ମୁହଁ ରାହୁ ଧରିଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଚିନ୍ତିତ, ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଆଲୋକହୀନ।
ବାଷ୍ପପୂର୍ଣେ ଚ ନଯନେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାମସ୍ଯ ଧୀମତଃ । ହତଶୋଭଂ ଯଥା ପଦ୍ମଂ ମୁଖଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଚ ତସ୍ଯ ତେ ।। ୭.୪୪.
ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାମଙ୍କ ଦୁଇ ଆଖି ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତାଙ୍କ ମୁହଁର ରୂପ ମ୍ଲାନ ହୋଇଥିବା ମନ୍ଦାର ପୁଷ୍ପ ପରି, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ତତୋ ଽଭିଵାଦ୍ଯ ତ୍ଵରିତାଃ ପାଦୌ ରାମସ୍ଯ ମୂର୍ଧଭିଃ । ତସ୍ଥୁଃ ସମାହିତାଃ ସର୍ଵେ ରାମସ୍ତ୍ଵଶ୍ରୂଣ୍ଯଵର୍ତଯତ୍ ।। ୭.୪୪.
ତାପରେ ସମସ୍ତେ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ରାମଙ୍କ ପାଦକୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ଏବଂ ଶାନ୍ତ ମନେ ଦଢ଼ ହୋଇ ଦାଁଡ଼ାଇ ରହିଲେ; ରାମ ତାଙ୍କ ଅଶ୍ରୁ ପୁଞ୍ଚିଲେ।
ତାନ୍ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ବାହୁଭ୍ଯାମୁତ୍ଥାପ୍ଯ ଚ ମହାବଲଃ । ଆସନେଷ୍ଵାସତେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତତୋ ଵାକ୍ଯଂ ଜଗାଦ ହ ।। ୭.୪୪.
ମହାବଳୀ ରାମ ତାଙ୍କୁ ବାହୁ ଦେଇ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଉଠାଇଲେ ଏବଂ 'ବସ' ବୋଲି କହି, ପରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଭଵନ୍ତୋ ମମ ସର୍ଵସ୍ଵଂ ଭଵନ୍ତୋ ଜୀଵିତଂ ମମ । ଭଵଦ୍ଭିଶ୍ଚ କୃତଂ ରାଜ୍ଯଂ ପାଲଯାମି ନରେଶ୍ଵରାଃ ।। ୭.୪୪.
ତୁମେମାନେ ମୋର ସବୁକିଛି, ତୁମେମାନେ ମୋର ପ୍ରାଣ। ତୁମେମାନେ କରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଚଳାଉଛି, ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ।