ସସୂତ୍ରଵୃତ୍ତ୍ଯର୍ଥପଦଂ ମହାର୍ଥଂ ସସଙ୍ଗ୍ରହଂ ସାଦ୍ଧ୍ଯତି ଵୈ କପୀନ୍ଦ୍ରଃ । ନହ୍ଯସ୍ଯ କଶ୍ଚିତ୍ସଦୃଶୋ ଽସ୍ତି ଶାସ୍ତ୍ରେ ଵୈଶାରଦେ ଚ୍ଛନ୍ଦଗତୌ ତଥୈଵ ।। ୭.୩୬.
ସୂତ୍ର, ଭାଷ୍ୟ, ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦ ଓ ସଂଗ୍ରହ ସହିତ ବଡ଼ କାମ ସଫଳ କରିଛନ୍ତି ବନରାଜ; ଶାସ୍ତ୍ର, ଛନ୍ଦ ଓ କବିତାରେ ତାଙ୍କ ସମାନ କିଏ ନାହିଁ।
ସର୍ଵାସୁ ଵିଦ୍ଯାସୁ ତପୋଵିଧାନେ ପ୍ରସ୍ପର୍ଧତେ ଽଯୋ ହି ଗୁରୁଂ ସୁରାଣାମ୍ । ସୋ ଽଯଂ ନଵଵ୍ଯାକରଣାର୍ଥଵେତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା ଭଵିଷ୍ଯତ୍ଯପି ତେ ପ୍ରସାଦାତ୍ ।। ୭.୩୬.
ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟା ଓ ତପସ୍ୟାରେ ସେ ଦେବତାଙ୍କ ଗୁରୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଟକ୍କର ଦେଇଥାନ୍ତି; ଏହି ନୂତନ ବ୍ୟାକରଣର ଅର୍ଥ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ତୁମ ଦୟାରେ ଭବିଷ୍ୟତରେ ବ୍ରହ୍ମା ହେବେ।
ପ୍ରଵୀଵିଵକ୍ଷୋରିଵ ସାଗରସ୍ଯ ଲୋକାନ୍ଦିଧକ୍ଷୋରିଵ ପାଵକସ୍ଯ ଯୁଗକ୍ଷଯେ ହ୍ଯେଵ ଯଥାନ୍ତକସ୍ଯ ହନୂମତଃ ସ୍ଥାସ୍ଯତି କଃ ପୁରସ୍ତାତ୍ ।। ୭.୩୬.
ସାଗର ପାର କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା, ବିଶ୍ୱକୁ ପୁଡ଼ିଦେବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ଅଗ୍ନି, କିମ୍ବା ଯୁଗ ଶେଷରେ ଯମଙ୍କ ପରି, ଏମିତି ହନୁମାନ୍ଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ କିଏ ଠିଆ ହେବ?
ଏଷେଵ ଚାନ୍ଯେ ଚ ମହାକପୀନ୍ଦ୍ରାଃ ସୁଗ୍ରୀଵମୈନ୍ଦଦ୍ଵିଵିଦାଃ ସନୀଲାଃ । ସତାରତାରେଯନଲାଃ ସରମ୍ଭାସ୍ତ୍ଵତ୍କାରଣାଦ୍ରାମ ସୁରୈର୍ହି ସୃଷ୍ଟାଃ ।। ୭.୩୬.
ଏହି ସୁଗ୍ରୀବ, ମୈନ୍ଦ, ଦ୍ୱିବିଦ, ନୀଳ, ସୁଷେଣ, ତାରା, ନଳ ଓ ରମ୍ଭା ଭଳି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବଡ଼ ବନରାଜମାନେ ମଧ୍ୟ, ହେ ରାମ, ଦେବତାମାନେ ତୁମ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ।
ତଦେତ୍କଥିତଂ ସର୍ଵଂ ଯନ୍ମାଂ ତ୍ଵଂ ପରିପୃଚ୍ଛସି । ହନୂମତୋ ବାଲଭାଵେ କର୍ମୈତତ୍କଥିତଂ ମଯା ।। ୭.୩୬.
ତୁମେ ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲ, ସେ ସବୁ କଥା ମୁଁ କହିଦେଲି; ମୁଁ ହନୁମାନ୍ଙ୍କ ଶିଶୁବେଳାର କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମକୁ ଏଠାରେ ଏଉଁ କହିଲି।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଽଗସ୍ତ୍ଯସ୍ଯ କଥିତଂ ରାମଃ ସୌମିତ୍ରିରେଵ ଚ । ଵିସ୍ମଯଂ ପରମଂ ଜଗ୍ମୁର୍ଵାନରା ରାକ୍ଷସୈଃ ସହ ।। ୭.୩୬.
ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବନରାଜ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଅଗସ୍ତ୍ଯସ୍ତ୍ଵବ୍ରଵୀଦ୍ରାମଂ ସର୍ଵମେତଛ୍ରୁତଂ ତ୍ଵଯା । ଦୃଷ୍ଟଃ ସମ୍ଭାଷିତଶ୍ଚାସି ରାମ ଗଚ୍ଛାମହେ ଵଯମ୍ ।। ୭.୩୬.
ତାପରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଏହି ସବୁ କଥା ଶୁଣିଲ, ଦେଖିଲ ଓ ମୋ ସହିତ କଥା ହେଲ; ଏବେ ରାମ, ଆମେ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁ।'
ଶ୍ରୁତ୍ଵୈତଦ୍ରାଘଵୋ ଵାକ୍ଯମଗସ୍ତ୍ଯସ୍ଯୋଗ୍ରତେଜସଃ । ପ୍ରାଞ୍ଜଲିଃ ପ୍ରଣତଶ୍ଚାପି ମହର୍ଷିମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୭.୩୬.
ତେଜସ୍ୱୀ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାମ ହାତ ଜୋଡ଼ି ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଅଦ୍ଯ ମେ ଦେଵତା ହୃଷ୍ଟାଃ ପିତରଃ ପ୍ରପିତାମହାଃ । ଯୁଷ୍ମାକଂ ଦର୍ଶନାଦେଵ ନିତ୍ଯଂ ତୁଷ୍ଟାଃ ସବାନ୍ଧଵାଃ ।। ୭.୩୬.
ଆଜି ମୋ ପୂର୍ବଜ, ଦେବତା ଓ ପିତୃପୁରୁଷମାନେ ଖୁସି; ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବା ମାତ୍ରରେ ସେମାନେ ଓ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ପରିଜନ ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ।
ଵିଜ୍ଞାପ୍ଯଂ ତୁ ମମୈତଦ୍ଧି ଯଦ୍ଵଦାମ୍ଯାଗତସ୍ପୃହଃ । ତଦ୍ଭଵଦ୍ଭିର୍ମମ କୃତେ କର୍ତଵ୍ଯମନୁକମ୍ପଯା ।। ୭.୩୬.
ମୋର ଏକ ଅନୁରୋଧ ଅଛି, ଯାହା ମୁଁ ଆଶାରେ କହୁଛି; ଦୟାକରି ମୋ ପାଇଁ ଏହି କାମ କରନ୍ତୁ।
ପୌରଜାନପଦାନ୍ସ୍ଥାପ୍ଯ ସ୍ଵକାର୍ଯେଷ୍ଵହମାଗତଃ । କ୍ରତୂନେଵ କରିଷ୍ଯାମି ପ୍ରଭାଵାଦ୍ଭଵତାଂ ସତାମ୍ ।। ୭.୩୬.
ପୌର ଓ ଜନପଦ ଲୋକଙ୍କର କାମକାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି; ଆପଣମାନେ ଯେଉଁପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଆପଣମାନଙ୍କର କୃପାରେ ମୁଁ ଯଜ୍ଞ କରିବି।
ସଦସ୍ଯା ମମ ଯଜ୍ଞେଷୁ ଭଵନ୍ତୋ ନିତ୍ଯମେଵ ତତ୍ । ଭଵିଷ୍ଯଥ ମହାଵୀର୍ଯା ମମାନୁଗ୍ରହକାଙ୍କ୍ଷିଣଃ ।। ୭.୩୬.
ମହାବଳୀ ଆପଣମାନେ ସଦା ମୋ ଯଜ୍ଞରେ ସଭ୍ୟ ଭାବେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ, ଏହିପରି ମୋ ଉପରେ କୃପା କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତୁ।
ଅହଂ ଯୁଷ୍ମାନ୍ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ତପୋନିର୍ଧୂତକଲ୍ମଷାନ୍ । ଅନୁଗ୍ରହୀତଃ ପିତୃଭିର୍ଭଵିଷ୍ଯାମି ସୁନିର୍ଵୃତଃ ।। ୭.୩୬.
ଆପଣମାନଙ୍କ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଯେଉଁମାନେ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ପିତୃପୁରୁଷମାନଙ୍କର କୃପା ପାଇବି ଓ ଅତି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବି।
ତଦାଗନ୍ତଵ୍ଯମନିଶଂ ଭଵଦ୍ଭିରିହ ସଙ୍ଗତୈଃ । ଅଗସ୍ତ୍ଯାଦ୍ଯାସ୍ତୁ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଋଷଯଃ ସଂଶିତଵ୍ରତାଃ ।। ୭.୩୬.
ଏହିଠାରେ ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତେ ସଦା ଏକାଠି ଆସନ୍ତୁ; ଏହା ଶୁଣି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୃଢ଼ ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଋଷିମାନେ—
ଏଵମସ୍ତ୍ଵିତି ତଂ ଚୋକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରଯାତୁମୁପଚକ୍ରମୁଃ ।। ୭.୩୬.
‘ଏହିପରି ହେଉ’ ବୋଲି କହି ସେମାନେ ଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଗତାଃ ସର୍ଵେ ଋଷଯସ୍ତେ ଯଥାଗତମ୍ । ରାଘଵଶ୍ଚ ତମେଵାର୍ଥଂ ଚିନ୍ତଯାମାସ ଵିସ୍ମିତଃ ।। ୭.୩୬.
ଏଭଳି କହି ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ ସେପରି ଚାଲିଗଲେ, ରାଘବ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ସେଇ କଥା ଭାବିଲେ।
ତତୋ ଽସ୍ତଂ ଭାସ୍କରେ ଯାତେ ଵିସୃଜ୍ଯ ନୃପଵାନରାନ୍ । ସନ୍ଧ୍ଯାମୁପାସ୍ଯ ଵିଧିଵତ୍ତଦା ନରଵରୋତ୍ତମଃ । ପ୍ରଵୃତ୍ତାଯାଂ ରଜନ୍ଯାଂ ତୁ ସୋ ଽନ୍ତଃପୁରଚରୋ ଽଭଵତ୍ ।। ୭.୩୬.
ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ପରେ, ରାଜା ଓ ବାନରମାନେଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ସେ ମହାନୁଭାବ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସନ୍ଧ୍ୟା ବନ୍ଦନା କଲେ; ରାତି ଆସିଲାପରେ ସେ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଅଭିଷିକ୍ତେ ତୁ କାକୁତ୍ସ୍ଥେ ଧର୍ମେଣ ଵିଦିତାତ୍ମନି । ଵ୍ଯତୀତା ଯା ନିଶା ପୂର୍ଵା ପୌରାଣାଂ ହର୍ଷଵର୍ଧିନୀ ।। ୭.୩୭.
ଧର୍ମ ଓ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିଥିବା କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ଅଭିଷେକ ହେବା ପରେ, ସେ ପୂର୍ବ ରାତି ପୌରମାନେଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇ ଅତିତ ହେଲା।
ତସ୍ଯାଂ ରଜନ୍ଯାଂ ଵ୍ଯୁଷ୍ଟାଯାଂ ପ୍ରାତର୍ନୃପତିବୋଧକାଃ । ଵନ୍ଦିନଃ ସମୁପାତିଷ୍ଠନ୍ସୌମ୍ଯା ନୃପତିଵେଶ୍ମନି ।। ୭.୩୭.
ସେ ରାତି ଶେଷ ହେବା ପରେ, ସକାଳେ ରାଜାଙ୍କୁ ଜଗାଇବା ବାଦକମାନେ ସେ ମୃଦୁଭାବୀ ରାଜାଙ୍କ ରାଜପାଳେସରେ ଆସିଲେ।
ତେ ରକ୍ତକଣ୍ଠିନଃ ସର୍ଵେ କିନ୍ନରା ଇଵ ଶିକ୍ଷିତାଃ । ତୁଷ୍ଟୁଵୁର୍ନପତିଂ ଵୀରଂ ଯଥାଵତ୍ ସମ୍ପ୍ରହର୍ଷିଣଃ ।। ୭.୩୭.
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ରକ୍ତ ଗଳା ଓ କିନ୍ନରମାନେ ପରି ଶିକ୍ଷିତ, ଆନନ୍ଦରେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ବୀର ରାଜାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
ଵୀର ସୌମ୍ଯ ପ୍ରବୁଧ୍ଯସ୍ଵ କୌସଲ୍ଯାପ୍ରୀତିଵର୍ଧନ । ଜଗଦ୍ଧି ସର୍ଵଂ ସ୍ଵପିତି ତ୍ଵଯି ସୁପ୍ତେ ନରାଧିପ ।। ୭.୩୭.
‘ହେ ବୀର, ମୃଦୁଭାବୀ, ଉଠନ୍ତୁ! ହେ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇବା ଜଣେ! ରାଜା ଆପଣ ଶୁଅନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜଗତ ମଧ୍ୟ ଶୁଏ।’
ଵିକ୍ରମସ୍ତେ ଯଥା ଵିଷ୍ଣୋ ରୂପଂ ଚୈଵାଶ୍ଵିନୋରିଵ । ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ବୃହସ୍ପତେସ୍ତୁଲ୍ଯଃ ପ୍ରଜାପତିସମୋ ହ୍ଯସି ।। ୭.୩୭.
ଆପଣଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରି, ଆକୃତି ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟଙ୍କ ପରି, ବୁଦ୍ଧିରେ ବୃହସ୍ପତି ସମାନ, ଏବଂ ଆପଣ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପରି।
କ୍ଷମା ତେ ପୃଥିଵୀତୁଲ୍ଯା ତେଜସା ଭାସ୍କରୋପମଃ । ଵେଗସ୍ତେ ଵାଯୁନା ତୁଲ୍ଯୋ ଗାମ୍ଭୀର୍ଯମୁଦଧେରିଵ ।। ୭.୩୭.
ଆପଣଙ୍କର କ୍ଷମା ପୃଥିବୀ ସମାନ, ତେଜସ୍ୱୀତା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି, ତ୍ୱରା ବାୟୁ ସମାନ ଓ ଗଭୀରତା ସମୁଦ୍ର ପରି।
ଅପ୍ରକମ୍ପ୍ଯୋ ଯତା ସ୍ଥାଣୁଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରେ ସୌମ୍ଯତ୍ଵମୀଦୃଶମ୍ । ନେଦୃଶାଃ ପାର୍ଥିଵାଃ ପୂର୍ଵଂ ଭଵିତାରୋ ନରାଧିପ ।। ୭.୩୭.
ଆପଣ ଯେପରି ଅଚଳ ଶିବଙ୍କ ପରି, ଶଶୀ ପରି ଶାନ୍ତ, ଏପରି ରାଜା ପୂର୍ବେ କେବେ ହୋଇନାହାନ୍ତି, ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ ହେବେନାହିଁ।
ଯଥା ତ୍ଵମତିଦୁର୍ଧର୍ଷୋ ଧର୍ମନିତ୍ଯଃ ପ୍ରଜାହିତଃ । ନ ତ୍ଵାଂ ଜହାତି କୀର୍ତିଶ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ମୀଶ୍ଚ ପୁରୁଷର୍ଷଭ ।। ୭.୩୭.
ଆପଣ ଯେପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଜୟ, ସଦା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରଜାଙ୍କ ଭଲରେ ଲାଗିଥିବା, ଏପରି ଆପଣଙ୍କୁ କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଶ୍ରୀ କେବେ ଛାଡ଼ିନଥାନ୍ତି।
ଶ୍ରୀଶ୍ଚ ଧର୍ମଶ୍ଚ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ତ୍ଵଯି ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତୌ । ଏତାଶ୍ଚାନ୍ଯାଶ୍ଚ ମଧୁରା ଵନ୍ଦିଭିଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ ।। ୭.୩୭.
ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ଆପଣଙ୍କ ଭିତରେ ଶ୍ରୀ ଓ ଧର୍ମ ସଦା ବସିଛି; ଏହି ଓ ଅନ୍ୟ ମଧୁର ସ୍ତୁତି ବାଦକମାନେ ଗାଇଛନ୍ତି।
ସୂତାଶ୍ଚ ସଂସ୍ତଵୈର୍ଦିଵ୍ଯୈର୍ବୋଧଯନ୍ତି ସ୍ମ ରାଘଵମ୍ । ସ୍ତୁତିଭିଃ ସ୍ତୂଯମାନାଭିଃ ପ୍ରତ୍ଯବୁଧ୍ଯତ ରାଘଵଃ ।। ୭.୩୭.
ସୂତମାନେ ଦିବ୍ୟ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ରାଘବଙ୍କୁ ଜଗାଇଲେ; ଏହି ସ୍ତୁତି ଶୁଣି ରାଘବ ଉଠିଲେ।
ସ ତଦ୍ଵିହାଯ ଶଯନଂ ପାଣ୍ଡରାଚ୍ଛାଦନାସ୍ତୃତମ୍ । ଉତ୍ତସ୍ଥୌ ନାଗଶଯନାଦ୍ଧରିର୍ନାରାଯଣୋ ଯଥା ।। ୭.୩୭.
ସେ ଧଳା ଚଦର ଦେଇ ଢାକା ଶଯ୍ୟା ଛାଡ଼ି, ନାଗଶଯ୍ୟାରୁ ଉଠିଲେ, ଯେପରି ହରି ନାରାୟଣ ଉଠନ୍ତି।
ତମୁତ୍ଥିତଂ ମହାତ୍ମାନଂ ପ୍ରହ୍ଵାଃ ପ୍ରାଞ୍ଜଲଯୋ ନରାଃ । ସଲିଲଂ ଭାଜନୈଃ ଶୁଭ୍ରୈରୁପତସ୍ଥୁଃ ସହସ୍ରଶଃ ।। ୭.୩୭.
ସେ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ଉଠିବା ସମୟରେ, ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ନମ୍ର ଭାବରେ ହାତ ଜୋଡି, ଶୁଭ୍ର ପାତ୍ରରେ ପାଣି ନେଇ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ସହିତ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ।
କୃତୋଦକଶୁଚିର୍ଭୂତ୍ଵା କାଲେ ହୁତହୁତାଶନଃ । ଦେଵାଗାରଂ ଜଗାମାଶୁ ପୁଣ୍ଯମିକ୍ଷ୍ଵାକୁସେଵିତମ୍ ।। ୭.୩୭.
ପାଣି ଦେଇ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଠିକ୍ ସମୟରେ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରି, ସେ ଶୀଘ୍ର ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ପୂଜିତ ପବିତ୍ର ଦେବାଳୟକୁ ଗଲେ।