ଅଥର୍କ୍ଷରଜସୋ ନାମ ଵାଲିସୁଗ୍ରୀଵଯୋଃ ପିତା । ସର୍ଵଵାନରରାଜା ଽ ଽସୀତ୍ତେଜସା ଭାସ୍କରପ୍ରଭଃ ।। ୭.୩୬.
ଏହିବେଳେ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ନାମ ଥିଲା ଋକ୍ଷରଜ, ଯିଏ ବାଲି ଓ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପିତା ଏବଂ ସମସ୍ତ ବାନରଙ୍କ ରାଜା, ତାଙ୍କର ତେଜ ରବି ସମାନ ଥିଲା।
ସ ତୁ ରାଜ୍ଯଂ ଚିରଂ କୃତ୍ଵା ଵାନରାଣାଂ ହରୀଶ୍ଵରଃ । ସ ଚ ଋକ୍ଷରଜା ନାମ କାଲଧର୍ମେଣ ସଙ୍ଗତଃ ।। ୭.୩୬.
ସେ ବାନରମାନେ ଉପରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରାଜ୍ୟ କରି, ଏହି ରିକ୍ଷରଜ ନାମକ ହରିଶ୍ୱର କାଳର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଦେହ ଛାଡ଼ିଲେ।
ତସ୍ମିନ୍ନସ୍ତମିତେ ଚାଥ ମନ୍ତ୍ରିଭିର୍ମନ୍ତ୍ରକୋଵିଦୈଃ । ପିତ୍ର୍ଯେ ପଦେ କୃତୋ ଵାଲୀ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଵାଲିନଃ ପଦେ ।। ୭.୩୬.
ସେ ଚଳିଯିବା ପରେ, ମନ୍ତ୍ରଦାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ବାଲୀଙ୍କୁ ପିତୃସ୍ଥାନରେ ବସାଇଲେ, ଏବଂ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ବାଲୀଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ରଖିଲେ।
ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ସମଂ ତ୍ଵସ୍ଯ ଅଦ୍ଵୈଧଂ ଛିଦ୍ରଵର୍ଜିତମ୍ । ଆବାଲ୍ଯଂ ସଖ୍ଯମଭଵଦନିଲସ୍ଯାଗ୍ନିନା ଯଥା ।। ୭.୩୬.
ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ବାଲୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଛୁଆବେଳୁଠୁ ଏକ ଅଭିନ୍ନ, ଦୋଷରହିତ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ଥିଲା, ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ସଖ୍ୟତା ରହିଥାଏ।
ଏଷ ଶାପଵଶାଦେଵ ନ ଵେଦ ବଲମାତ୍ମନଃ । ଵାଲିସୁଗ୍ରୀଵଯୋର୍ଵୈରଂ ଯଦା ରାମ ସମୁତ୍ଥିତମ୍ ।। ୭.୩୬.
ଏହି ଶାପର ପ୍ରଭାବରେ, ବାଲୀ ଓ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶତୃତା ଆରମ୍ଭ ହେବାବେଳେ, ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ, ହେ ରାମ।
ନ ହ୍ଯେଷ ରାମ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଭ୍ରାମ୍ଯମାଣୋ ଽପି ଵାଲିନା ।। ୭.୩୬.
ଏହିପରି, ହେ ରାମ, ବାଲୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ସୁଗ୍ରୀବ ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ ଜାଣିନଥିଲେ।
ଦେଵ ଜାନାତି ନ ହ୍ଯେଷ ବଲମାତ୍ମନି ମାରୁତିଃ । ଋଷିଶାପାହୃତବଲସ୍ତଦୈଷ କପିସତ୍ତମଃ ।। ୭.୩୬.
ହେ ଦେବ, ଏହି ବାୟୁପୁତ୍ର ମାରୁତି ମଧ୍ୟ ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ ଜାଣିନଥିଲେ; ଋଷିଙ୍କ ଶାପରେ ଶକ୍ତି ହରାଇଥିବା ଏହି ବନରାଜ ମଧ୍ୟେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ସିଂହଃ କୁଞ୍ଜରରୁଦ୍ଧୋ ଵା ଆସ୍ଥିତଃ ସହିତୋ ରଣେ ।। ୭.୩୬.
ସିଂହ ଯଦି ହାତୀ ଦ୍ୱାରା ଅଟକାଯାଏ ମଧ୍ୟ, ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୃଢ଼ ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳ ରହେ।
ପରାକ୍ରମୋତ୍ସାହମତିପ୍ରତାପସୌଶୀଲ୍ଯମାଧୁର୍ଯନଯାନଯୈଶ୍ଚ । ଗାମ୍ଭୀର୍ଯଚାତୁର୍ଯସୁଵୀର୍ଯଧୈର୍ଯୈର୍ହନୂମତଃ କୋ ଽଭ୍ଯଧିକୋ ଽସ୍ତି ଲୋକେ ।। ୭.୩୬.
ପ୍ରଭାବ, ଉତ୍ସାହ, ଅସାଧାରଣ ତେଜ, ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର, ମାଧୁର୍ୟ, ଆଚରଣ, ଗଭୀରତା, ବୁଦ୍ଧିମତା, ପ୍ରବଳତା ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ହନୁମାନ୍ଠାରୁ ଏହି ଜଗତରେ କିଏ ଅଧିକ?
ଅସୌ ପୁନର୍ଵ୍ଯାକରଣଂ ଗ୍ରହୀଷ୍ଯନ୍ସୂର୍ଯୋନ୍ମୁଖଃ ପ୍ରଷ୍ଟୁମନା କପୀନ୍ଦ୍ରଃ । ଉଦ୍ଯଦ୍ଗିରେରସ୍ତଗିରିଂ ଜଗାମ ଗ୍ରନ୍ଥଂ ମହଦ୍ଧାରଯନପ୍ରମେଯଃ ।। ୭.୩୬.
ଏହି ବନରାଜ ପୁନି ଉଚ୍ଚାରଣ ଶିଖିବାକୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ମୁହଁ କରି, ଉଦୟ ପାହାଡ଼କୁ ବଡ଼ ଗ୍ରନ୍ଥ ନେଇ ଅପରିମିତ ଶକ୍ତି ସହିତ ଗଲେ।
ସସୂତ୍ରଵୃତ୍ତ୍ଯର୍ଥପଦଂ ମହାର୍ଥଂ ସସଙ୍ଗ୍ରହଂ ସାଦ୍ଧ୍ଯତି ଵୈ କପୀନ୍ଦ୍ରଃ । ନହ୍ଯସ୍ଯ କଶ୍ଚିତ୍ସଦୃଶୋ ଽସ୍ତି ଶାସ୍ତ୍ରେ ଵୈଶାରଦେ ଚ୍ଛନ୍ଦଗତୌ ତଥୈଵ ।। ୭.୩୬.
ସୂତ୍ର, ଭାଷ୍ୟ, ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦ ଓ ସଂଗ୍ରହ ସହିତ ବଡ଼ କାମ ସଫଳ କରିଛନ୍ତି ବନରାଜ; ଶାସ୍ତ୍ର, ଛନ୍ଦ ଓ କବିତାରେ ତାଙ୍କ ସମାନ କିଏ ନାହିଁ।
ସର୍ଵାସୁ ଵିଦ୍ଯାସୁ ତପୋଵିଧାନେ ପ୍ରସ୍ପର୍ଧତେ ଽଯୋ ହି ଗୁରୁଂ ସୁରାଣାମ୍ । ସୋ ଽଯଂ ନଵଵ୍ଯାକରଣାର୍ଥଵେତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା ଭଵିଷ୍ଯତ୍ଯପି ତେ ପ୍ରସାଦାତ୍ ।। ୭.୩୬.
ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟା ଓ ତପସ୍ୟାରେ ସେ ଦେବତାଙ୍କ ଗୁରୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଟକ୍କର ଦେଇଥାନ୍ତି; ଏହି ନୂତନ ବ୍ୟାକରଣର ଅର୍ଥ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ତୁମ ଦୟାରେ ଭବିଷ୍ୟତରେ ବ୍ରହ୍ମା ହେବେ।
ପ୍ରଵୀଵିଵକ୍ଷୋରିଵ ସାଗରସ୍ଯ ଲୋକାନ୍ଦିଧକ୍ଷୋରିଵ ପାଵକସ୍ଯ ଯୁଗକ୍ଷଯେ ହ୍ଯେଵ ଯଥାନ୍ତକସ୍ଯ ହନୂମତଃ ସ୍ଥାସ୍ଯତି କଃ ପୁରସ୍ତାତ୍ ।। ୭.୩୬.
ସାଗର ପାର କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା, ବିଶ୍ୱକୁ ପୁଡ଼ିଦେବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ଅଗ୍ନି, କିମ୍ବା ଯୁଗ ଶେଷରେ ଯମଙ୍କ ପରି, ଏମିତି ହନୁମାନ୍ଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ କିଏ ଠିଆ ହେବ?
ଏଷେଵ ଚାନ୍ଯେ ଚ ମହାକପୀନ୍ଦ୍ରାଃ ସୁଗ୍ରୀଵମୈନ୍ଦଦ୍ଵିଵିଦାଃ ସନୀଲାଃ । ସତାରତାରେଯନଲାଃ ସରମ୍ଭାସ୍ତ୍ଵତ୍କାରଣାଦ୍ରାମ ସୁରୈର୍ହି ସୃଷ୍ଟାଃ ।। ୭.୩୬.
ଏହି ସୁଗ୍ରୀବ, ମୈନ୍ଦ, ଦ୍ୱିବିଦ, ନୀଳ, ସୁଷେଣ, ତାରା, ନଳ ଓ ରମ୍ଭା ଭଳି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବଡ଼ ବନରାଜମାନେ ମଧ୍ୟ, ହେ ରାମ, ଦେବତାମାନେ ତୁମ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ।
ତଦେତ୍କଥିତଂ ସର୍ଵଂ ଯନ୍ମାଂ ତ୍ଵଂ ପରିପୃଚ୍ଛସି । ହନୂମତୋ ବାଲଭାଵେ କର୍ମୈତତ୍କଥିତଂ ମଯା ।। ୭.୩୬.
ତୁମେ ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲ, ସେ ସବୁ କଥା ମୁଁ କହିଦେଲି; ମୁଁ ହନୁମାନ୍ଙ୍କ ଶିଶୁବେଳାର କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମକୁ ଏଠାରେ ଏଉଁ କହିଲି।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଽଗସ୍ତ୍ଯସ୍ଯ କଥିତଂ ରାମଃ ସୌମିତ୍ରିରେଵ ଚ । ଵିସ୍ମଯଂ ପରମଂ ଜଗ୍ମୁର୍ଵାନରା ରାକ୍ଷସୈଃ ସହ ।। ୭.୩୬.
ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବନରାଜ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଅଗସ୍ତ୍ଯସ୍ତ୍ଵବ୍ରଵୀଦ୍ରାମଂ ସର୍ଵମେତଛ୍ରୁତଂ ତ୍ଵଯା । ଦୃଷ୍ଟଃ ସମ୍ଭାଷିତଶ୍ଚାସି ରାମ ଗଚ୍ଛାମହେ ଵଯମ୍ ।। ୭.୩୬.
ତାପରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଏହି ସବୁ କଥା ଶୁଣିଲ, ଦେଖିଲ ଓ ମୋ ସହିତ କଥା ହେଲ; ଏବେ ରାମ, ଆମେ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁ।'
ଶ୍ରୁତ୍ଵୈତଦ୍ରାଘଵୋ ଵାକ୍ଯମଗସ୍ତ୍ଯସ୍ଯୋଗ୍ରତେଜସଃ । ପ୍ରାଞ୍ଜଲିଃ ପ୍ରଣତଶ୍ଚାପି ମହର୍ଷିମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୭.୩୬.
ତେଜସ୍ୱୀ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାମ ହାତ ଜୋଡ଼ି ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଅଦ୍ଯ ମେ ଦେଵତା ହୃଷ୍ଟାଃ ପିତରଃ ପ୍ରପିତାମହାଃ । ଯୁଷ୍ମାକଂ ଦର୍ଶନାଦେଵ ନିତ୍ଯଂ ତୁଷ୍ଟାଃ ସବାନ୍ଧଵାଃ ।। ୭.୩୬.
ଆଜି ମୋ ପୂର୍ବଜ, ଦେବତା ଓ ପିତୃପୁରୁଷମାନେ ଖୁସି; ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବା ମାତ୍ରରେ ସେମାନେ ଓ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ପରିଜନ ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ।
ଵିଜ୍ଞାପ୍ଯଂ ତୁ ମମୈତଦ୍ଧି ଯଦ୍ଵଦାମ୍ଯାଗତସ୍ପୃହଃ । ତଦ୍ଭଵଦ୍ଭିର୍ମମ କୃତେ କର୍ତଵ୍ଯମନୁକମ୍ପଯା ।। ୭.୩୬.
ମୋର ଏକ ଅନୁରୋଧ ଅଛି, ଯାହା ମୁଁ ଆଶାରେ କହୁଛି; ଦୟାକରି ମୋ ପାଇଁ ଏହି କାମ କରନ୍ତୁ।
ପୌରଜାନପଦାନ୍ସ୍ଥାପ୍ଯ ସ୍ଵକାର୍ଯେଷ୍ଵହମାଗତଃ । କ୍ରତୂନେଵ କରିଷ୍ଯାମି ପ୍ରଭାଵାଦ୍ଭଵତାଂ ସତାମ୍ ।। ୭.୩୬.
ପୌର ଓ ଜନପଦ ଲୋକଙ୍କର କାମକାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି; ଆପଣମାନେ ଯେଉଁପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଆପଣମାନଙ୍କର କୃପାରେ ମୁଁ ଯଜ୍ଞ କରିବି।
ସଦସ୍ଯା ମମ ଯଜ୍ଞେଷୁ ଭଵନ୍ତୋ ନିତ୍ଯମେଵ ତତ୍ । ଭଵିଷ୍ଯଥ ମହାଵୀର୍ଯା ମମାନୁଗ୍ରହକାଙ୍କ୍ଷିଣଃ ।। ୭.୩୬.
ମହାବଳୀ ଆପଣମାନେ ସଦା ମୋ ଯଜ୍ଞରେ ସଭ୍ୟ ଭାବେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ, ଏହିପରି ମୋ ଉପରେ କୃପା କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତୁ।
ଅହଂ ଯୁଷ୍ମାନ୍ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ତପୋନିର୍ଧୂତକଲ୍ମଷାନ୍ । ଅନୁଗ୍ରହୀତଃ ପିତୃଭିର୍ଭଵିଷ୍ଯାମି ସୁନିର୍ଵୃତଃ ।। ୭.୩୬.
ଆପଣମାନଙ୍କ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଯେଉଁମାନେ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ପିତୃପୁରୁଷମାନଙ୍କର କୃପା ପାଇବି ଓ ଅତି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବି।
ତଦାଗନ୍ତଵ୍ଯମନିଶଂ ଭଵଦ୍ଭିରିହ ସଙ୍ଗତୈଃ । ଅଗସ୍ତ୍ଯାଦ୍ଯାସ୍ତୁ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଋଷଯଃ ସଂଶିତଵ୍ରତାଃ ।। ୭.୩୬.
ଏହିଠାରେ ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତେ ସଦା ଏକାଠି ଆସନ୍ତୁ; ଏହା ଶୁଣି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୃଢ଼ ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଋଷିମାନେ—
ଏଵମସ୍ତ୍ଵିତି ତଂ ଚୋକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରଯାତୁମୁପଚକ୍ରମୁଃ ।। ୭.୩୬.
‘ଏହିପରି ହେଉ’ ବୋଲି କହି ସେମାନେ ଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଗତାଃ ସର୍ଵେ ଋଷଯସ୍ତେ ଯଥାଗତମ୍ । ରାଘଵଶ୍ଚ ତମେଵାର୍ଥଂ ଚିନ୍ତଯାମାସ ଵିସ୍ମିତଃ ।। ୭.୩୬.
ଏଭଳି କହି ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ ସେପରି ଚାଲିଗଲେ, ରାଘବ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ସେଇ କଥା ଭାବିଲେ।
ତତୋ ଽସ୍ତଂ ଭାସ୍କରେ ଯାତେ ଵିସୃଜ୍ଯ ନୃପଵାନରାନ୍ । ସନ୍ଧ୍ଯାମୁପାସ୍ଯ ଵିଧିଵତ୍ତଦା ନରଵରୋତ୍ତମଃ । ପ୍ରଵୃତ୍ତାଯାଂ ରଜନ୍ଯାଂ ତୁ ସୋ ଽନ୍ତଃପୁରଚରୋ ଽଭଵତ୍ ।। ୭.୩୬.
ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ପରେ, ରାଜା ଓ ବାନରମାନେଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ସେ ମହାନୁଭାବ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସନ୍ଧ୍ୟା ବନ୍ଦନା କଲେ; ରାତି ଆସିଲାପରେ ସେ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଅଭିଷିକ୍ତେ ତୁ କାକୁତ୍ସ୍ଥେ ଧର୍ମେଣ ଵିଦିତାତ୍ମନି । ଵ୍ଯତୀତା ଯା ନିଶା ପୂର୍ଵା ପୌରାଣାଂ ହର୍ଷଵର୍ଧିନୀ ।। ୭.୩୭.
ଧର୍ମ ଓ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିଥିବା କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ଅଭିଷେକ ହେବା ପରେ, ସେ ପୂର୍ବ ରାତି ପୌରମାନେଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇ ଅତିତ ହେଲା।
ତସ୍ଯାଂ ରଜନ୍ଯାଂ ଵ୍ଯୁଷ୍ଟାଯାଂ ପ୍ରାତର୍ନୃପତିବୋଧକାଃ । ଵନ୍ଦିନଃ ସମୁପାତିଷ୍ଠନ୍ସୌମ୍ଯା ନୃପତିଵେଶ୍ମନି ।। ୭.୩୭.
ସେ ରାତି ଶେଷ ହେବା ପରେ, ସକାଳେ ରାଜାଙ୍କୁ ଜଗାଇବା ବାଦକମାନେ ସେ ମୃଦୁଭାବୀ ରାଜାଙ୍କ ରାଜପାଳେସରେ ଆସିଲେ।
ତେ ରକ୍ତକଣ୍ଠିନଃ ସର୍ଵେ କିନ୍ନରା ଇଵ ଶିକ୍ଷିତାଃ । ତୁଷ୍ଟୁଵୁର୍ନପତିଂ ଵୀରଂ ଯଥାଵତ୍ ସମ୍ପ୍ରହର୍ଷିଣଃ ।। ୭.୩୭.
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ରକ୍ତ ଗଳା ଓ କିନ୍ନରମାନେ ପରି ଶିକ୍ଷିତ, ଆନନ୍ଦରେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ବୀର ରାଜାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।