କମ୍ପଯନ୍ ମେଦିନୀଂ ସର୍ଵାଂ ପାତଯଂଶ୍ଚ ମହାଦ୍ରୁମାନ୍। ତମସା ସଂଵୃତଃ ସୂର୍ଯଃ ସର୍ଵେ ନାଵେଦିଷୁର୍ଦିଶଃ
ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ କମ୍ପିଉଥିଲା, ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛମାନେ ଭୁଇଁପଡ଼ିଗଲା; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ଧାରରେ ଢାକିଗଲା, ଏବଂ କେହି ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେନି।
ଭସ୍ମନା ଚାଵୃତଂ ସର୍ଵଂ ସମ୍ମୂଢମିଵ ତଦ୍ବଲମ୍। ଵସିଷ୍ଠ ଋଷଯଶ୍ଚାନ୍ଯେ ରାଜା ଚ ସସୁତସ୍ତଦା
ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଭସ୍ମରେ ଢାକିଗଲା, ସେନା ଅସ୍ଥିର ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ଵସିଷ୍ଠ, ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଏବଂ ରାଜା ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ ସହିତ,
ସସଂଜ୍ଞା ଇଵ ତତ୍ରାସନ୍ ସର୍ଵମନ୍ଯଦ୍ଵିଚେତନମ୍। ତସ୍ମିଂସ୍ତମସି ଘୋରେ ତୁ ଭସ୍ମଚ୍ଛନ୍ନେଵ ସା ଚମୂଃ
ସେଠାରେ ସଚେତନ ଭାବରେ ରହିଥିଲେ, ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଅଚେତନ ହେଇଗଲା; ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ଧାରରେ, ସେନା ଭସ୍ମରେ ଢାକିଗଲା ଭଳି ଲାଗୁଥିଲା।
ଦଦର୍ଶ ଭୀମସଂକାଶଂ ଜଟାମଣ୍ଡଲଧାରିଣମ୍। ଭାର୍ଗଵଂ ଜାମଦଗ୍ନ୍ଯେଯଂ ରାଜା ରାଜଵିମର୍ଦନମ୍
ରାଜା ଦେଖିଲେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଜଟା ମୁଣ୍ଡ ଧାରଣ କରିଥିବା; ଜାମଦଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ ଭାର୍ଗବ, ରାଜାମାନଙ୍କ ନାଶକ।
କୈଲାସମିଵ ଦୁର୍ଧର୍ଷଂ କାଲାଗ୍ନିମିଵ ଦୁଃସହମ୍। ଜ୍ଵଲନ୍ତମିଵ ତେଜୋଭିର୍ଦୁର୍ନିରୀକ୍ଷ୍ଯଂ ପୃଥଗ୍ଜନୈଃ
କୈଳାସ ପର୍ବତ ପରି ଅଜୟ, କାଳାଗ୍ନି ପରି ଅସହ୍ୟ; ତାଙ୍କର ତେଜରେ ଜ୍ୱଳମାନ, ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ଦେଖିପାରିବେନି।
ସ୍କନ୍ଧେ ଚାସଜ୍ଜ୍ଯ ପରଶୁଂ ଧନୁର୍ଵିଦ୍ଯୁଦ୍ଗଣୋପମମ୍। ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ଶରମୁଗ୍ରଂ ଚ ତ୍ରିପୁରଘ୍ନଂ ଯଥା ଶିଵମ୍
ତାଙ୍କର କାନ୍ଧରେ ପରଶୁ ଲଗାଇଥିଲେ, ଧନୁ ମେଘର ତଡ଼ିତ ପରି, ଏକ ଭୟଙ୍କର ଶର ଧରିଥିଲେ, ତ୍ରିପୁର ନାଶକ ଶିବ ପରି।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭୀମସଂକାଶଂ ଜ୍ଵଲନ୍ତମିଵ ପାଵକମ୍। ଵସିଷ୍ଠପ୍ରମୁଖା ଵିପ୍ରା ଜପହୋମପରାଯଣାଃ
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଓ ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳମାନ, ଵସିଷ୍ଠ ନେତୃତ୍ୱରେ ଋଷିମାନେ ଜପ ଓ ହୋମରେ ଲଗିଥିଲେ,
ସଂଗତା ମୁନଯଃ ସର୍ଵେ ସଂଜଜଲ୍ପୁରଥୋ ମିଥଃ। କଚ୍ଚିତ୍ ପିତୃଵଧାମର୍ଷୀ କ୍ଷତ୍ରଂ ନୋତ୍ସାଦଯିଷ୍ଯତି
ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ଏକଠା ହୋଇ, ଆପସରେ କଥା କହିଲେ: 'ଏହି ଜାମଦଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରେ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ପୁଣି କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ନାଶ କରିବେ କି?'
ପୂର୍ଵଂ କ୍ଷତ୍ରଵଧଂ କୃତ୍ଵା ଗତମନ୍ଯୁର୍ଗତଜ୍ଵରଃ। କ୍ଷତ୍ରସ୍ଯୋତ୍ସାଦନଂ ଭୂଯୋ ନ ଖଲ୍ଵସ୍ଯ ଚିକୀର୍ଷିତମ୍
'ପୂର୍ବରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ନାଶ କରି, ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଓ ତାପ ଶାନ୍ତ ହୋଇଛି; ସେ ପୁଣି କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ନାଶ କରିବା ଚାହିଁନାହାନ୍ତି।'
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵାର୍ଘ୍ଯମାଦାଯ ଭାର୍ଗଵଂ ଭୀମଦର୍ଶନମ୍। ଋଷଯୋ ରାମ ରାମେତି ମଧୁରଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରୁଵନ୍
ଏଭଳି କହି, ଅର୍ଘ୍ୟ ନେଇ, ଋଷିମାନେ ଭୟଙ୍କର ଭାର୍ଗବଙ୍କୁ ମଧୁର କଥାରେ ଡାକିଲେ: 'ରାମ, ରାମ!'
ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ତୁ ତାଂ ପୂଜାମୃଷିଦତ୍ତାଂ ପ୍ରତାପଵାନ୍। ରାମଂ ଦାଶରଥିଂ ରାମୋ ଜାମଦଗ୍ନ୍ଯୋଽଭ୍ଯଭାଷତ
ଋଷିମାନେ ଦେଇଥିବା ସମ୍ମାନ ଗ୍ରହଣ କରି, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଜାମଦଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ ରାମ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ।
thumb|ପଞ୍ଚସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏହା ସତରିଂଶ ପଞ୍ଚ ସର୍ଗ ଅଟେ । ଏହାକୁ ଶୁଣନ୍ତୁ ।
ରାମ ଦାଶରଥେ ଵୀର ଵୀର୍ଯଂ ତେ ଶ୍ରୂଯତେଽଦ୍ଭୁତମ୍। ଧନୁଷୋ ଭେଦନଂ ଚୈଵ ନିଖିଲେନ ମଯା ଶ୍ରୁତମ୍
ହେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ, ଶୂର ବୀର, ତୁମର ଅଦ୍ଭୁତ କ୍ଷମତା ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଧନୁଷ ଭଙ୍ଗ ଘଟଣାକୁ ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଶୁଣିଛି ।
ତଦଦ୍ଭୁତମଚିନ୍ତ୍ଯଂ ଚ ଭେଦନଂ ଧନୁଷସ୍ତଥା। ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵାହମନୁପ୍ରାପ୍ତୋ ଧନୁର୍ଗୃହ୍ଯାପରଂ ଶୁଭମ୍
ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଧନୁଷ ଭଙ୍ଗ ଘଟଣା ଶୁଣି, ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି, ଏକ ଶୁଭ ଧନୁଷ ନେଇ ।
ତଦିଦଂ ଘୋରସଂକାଶଂ ଜାମଦଗ୍ନ୍ଯଂ ମହଦ୍ଧନୁଃ। ପୂରଯସ୍ଵ ଶରେଣୈଵ ସ୍ଵବଲଂ ଦର୍ଶଯସ୍ଵ ଚ
ଏଠି ଅଛି ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ବଡ଼ ଧନୁଷ । ଏହାକୁ ଏକ ଶର ଦେଇ ଚଢ଼ାଅ, ତୁମର ଶକ୍ତି ଦେଖାଇଦିଅ ।
ତଦହଂ ତେ ବଲଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଧନୁଷୋଽପ୍ଯସ୍ଯ ପୂରଣେ। ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଯୁଦ୍ଧଂ ପ୍ରଦାସ୍ଯାମି ଵୀର୍ଯଶ୍ଲାଘ୍ଯମହଂ ତଵ
ତୁମେ ଏହି ଧନୁଷକୁ ଚଢ଼ାଇ ତୁମର ଶକ୍ତି ଦେଖାଇଲେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଯୁଦ୍ଧ ଦେବି, କାରଣ ମୁଁ ତୁମର ପ୍ରଶଂସିତ ବୀରତାକୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହେଁ ।
ତସ୍ଯ ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜା ଦଶରଥସ୍ତଦା। ଵିଷଣ୍ଣଵଦନୋ ଦୀନଃ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ସେହି କଥା ଶୁଣି, ଦଶରଥ ରାଜା ଦୁଃଖିତ ମୁହଁ ଏବଂ ଦୀନ ହୋଇ, ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ:
କ୍ଷତ୍ରରୋଷାତ୍ ପ୍ରଶାନ୍ତସ୍ତ୍ଵଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ଚ ମହାତପାଃ। ବାଲାନାଂ ମମ ପୁତ୍ରାଣାମଭଯଂ ଦାତୁମର୍ହସି
ତୁମେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ରୋଷକୁ ଶାନ୍ତ କରିଛ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ତପସ୍ବୀ । ମୋର ଛୁଆମାନେ ଯେଉଁଠି ଅପରିପକ୍ୱ, ସେମାନଙ୍କୁ ନିରାପତ୍ତା ଦେବାକୁ ଉଚିତ ।
ଭାର୍ଗଵାଣାଂ କୁଲେ ଜାତଃ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯଵ୍ରତଶାଲିନାମ୍। ସହସ୍ରାକ୍ଷେ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଯ ଶସ୍ତ୍ରଂ ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ତଵାନସି
ତୁମେ ଭାର୍ଗବ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ, ଅଧ୍ୟୟନ ଏବଂ ବ୍ରତରେ ନିଷ୍ଠା । ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି, ତୁମେ ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିଲା ।
ସ ତ୍ଵଂ ଧର୍ମପରୋ ଭୂତ୍ଵା କଶ୍ଯପାଯ ଵସୁଂଧରାମ୍। ଦତ୍ତ୍ଵା ଵନମୁପାଗମ୍ଯ ମହେନ୍ଦ୍ରକୃତକେତନଃ
ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ହୋଇ, ତୁମେ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ପୃଥିବୀ ଦେଇ, ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇ, ମହେନ୍ଦ୍ର ପର୍ବତରେ ନିବାସ କରିଛ ।
ମମ ସର୍ଵଵିନାଶାଯ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତସ୍ତ୍ଵଂ ମହାମୁନେ। ନ ଚୈକସ୍ମିନ୍ ହତେ ରାମେ ସର୍ଵେ ଜୀଵାମହେ ଵଯମ୍
ହେ ବଡ଼ ମୁନି, ତୁମେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ଆସିଛ । ଯଦି ରାମ ମାତ୍ର ମରିଯାନ୍ତି, ଆମେ କେହି ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବୁ ନାହିଁ ।
ବ୍ରୁଵତ୍ଯେଵଂ ଦଶରଥେ ଜାମଦଗ୍ନ୍ଯଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍। ଅନାଦୃତ୍ଯ ତୁ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ରାମମେଵାଭ୍ଯଭାଷତ
ଦଶରଥ ଏଭଳି କହୁଥିବାବେଳେ, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ, ସେ କଥାକୁ ଅଗ୍ରହ କରିନାହିଁ, ରାମଙ୍କୁ ମାତ୍ର କଥା କହିଲେ ।
ଇମେ ଦ୍ଵେ ଧନୁଷୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠେ ଦିଵ୍ଯେ ଲୋକାଭିପୂଜିତେ। ଦୃଢେ ବଲଵତୀ ମୁଖ୍ଯେ ସୁକୃତେ ଵିଶ୍ଵକର୍ମଣା
ଏଠି ଅଛି ଦୁଇଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁଷ, ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ । ଏହା ଦୃଢ଼, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ପ୍ରଧାନ, ଶିଳ୍ପୀ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ।
ଅନୁସୃଷ୍ଟଂ ସୁରୈରେକଂ ତ୍ର୍ଯମ୍ବକାଯ ଯୁଯୁତ୍ସଵେ। ତ୍ରିପୁରଘ୍ନଂ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଗ୍ନଂ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଯତ୍ତ୍ଵଯା
ଏକ ଧନୁଷ ଦେବମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ତ୍ରୟମ୍ବକଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ । ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ତାହାକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଛ । ତୁମେ ତ୍ରିପୁର ନାଶ କରିଥିଲା ।
ଇଦଂ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଦୁର୍ଧର୍ଷଂ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଦତ୍ତଂ ସୁରୋତ୍ତମୈଃ। ତଦିଦଂ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ରାମ ଧନୁଃ ପରପୁରଂଜଯମ୍
ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ଧନୁଷ ଅଜୟ, ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଛି । ଏହା ହେଉଛି ବୈଷ୍ଣବ ଧନୁଷ, ହେ ରାମ, ଶତ୍ରୁ ନଗର ଜୟ କରିଥିବା ।
ସମାନସାରଂ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ରୌଦ୍ରେଣ ଧନୁଷା ତ୍ଵିଦମ୍। ତଦା ତୁ ଦେଵତାଃ ସର୍ଵାଃ ପୃଚ୍ଛନ୍ତି ସ୍ମ ପିତାମହମ୍
ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ଏହି ଧନୁଷ ରୁଦ୍ର ଧନୁଷ ସହ ସମାନ ଗୁଣର । ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ପିତାମହଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ।
ଶିତିକଣ୍ଠସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋଶ୍ଚ ବଲାବଲନିରୀକ୍ଷଯା। ଅଭିପ୍ରାଯଂ ତୁ ଵିଜ୍ଞାଯ ଦେଵତାନାଂ ପିତାମହଃ
ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତା ଜାଣିବା ପାଇଁ, ପିତାମହ ଦେବମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ବୁଝିଲେ ।
ଵିରୋଧଂ ଜନଯାମାସ ତଯୋଃ ସତ୍ଯଵତାଂ ଵରଃ। ଵିରୋଧେ ତୁ ମହଦ୍ ଯୁଦ୍ଧମଭଵଦ୍ ରୋମହର୍ଷଣମ୍
ସତ୍ୟବାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ । ଏହି ବିରୋଧରେ ବଡ଼ ଏବଂ ରୋମାଞ୍ଚକର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା ।
ଶିତିକଣ୍ଠସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋଶ୍ଚ ପରସ୍ପରଜଯୈଷିଣୋଃ। ତଦା ତୁ ଜୃମ୍ଭିତଂ ଶୈଵଂ ଧନୁର୍ଭୀମପରାକ୍ରମମ୍
ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁ, ଦୁଇଜଣେ ପରସ୍ପର ଜୟ ଚାହୁଥିଲେ । ସେତେବେଳେ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ଥିବା ଶିବ ଧନୁଷ ଉତ୍ତୋଳିତ ହେଲା ।
ହୁଂକାରେଣ ମହାଦେଵଃ ସ୍ତମ୍ଭିତୋଽଥ ତ୍ରିଲୋଚନଃ। ଦେଵୈସ୍ତଦା ସମାଗମ୍ଯ ସର୍ଷିସଙ୍ଘଃ ସଚାରଣୈଃ
ତେବେ ମହାଦେବ, ତିନି ଆଖିଅଳି, ଏକ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନରେ ବନ୍ଦ ହେଲେ। ସେ ସମୟରେ ଦେବତାମାନେ, ଋଷିମାନେ ଓ ଚାରଣମାନେ ଏକଠା ହେଲେ।