ଅଥୋପକାର୍ଯଂ ଜଗ୍ମୁସ୍ତେ ସଭାର୍ଯା ରଘୁନନ୍ଦନାଃ। ରାଜାପ୍ଯନୁଯଯୌ ପଶ୍ଯନ୍ ସର୍ଷିସଙ୍ଘଃ ସବାନ୍ଧଵଃ
ତାପରେ ରଘୁବଂଶର ନନ୍ଦନମାନେ ନିଜ ଜୀବନସଂଗୀନୀ ମାନେ ସହିତ ଉପକାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ; ରାଜା, ଋଷିମାନେ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ଦେଖୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ପଛୁଅଲେ।
thumb|ଚତୁଃସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଚତୁଃସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏବେ ସତ୍ତରି ଚାରି ନମ୍ବର ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ସତ୍ତରି ଚାରି ନମ୍ବର ସର୍ଗ।
ଅଥ ରାତ୍ର୍ଯାଂ ଵ୍ଯତୀତାଯାଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାମୁନିଃ। ଆପୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୌ ଚ ରାଜାନୌ ଜଗାମୋତ୍ତରପର୍ଵତମ୍
ରାତି ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦୁଇ ରାଜାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ନେଇ, ଉତ୍ତର ପାହାଡ଼କୁ ଯାଇଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରେ ଗତେ ରାଜା ଵୈଦେହଂ ମିଥିଲାଧିପମ୍। ଆପୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ଜଗାମାଶୁ ରାଜା ଦଶରଥଃ ପୁରୀମ୍
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଯାଇଥିବା ପରେ, ଦଶରଥ ରାଜା ବିଦେହ ରାଜାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ତୁରନ୍ତ ନିଜ ସହରକୁ ଫେରିଗଲେ।
ଅଥ ରାଜା ଵିଦେହାନାଂ ଦଦୌ କନ୍ଯାଧନଂ ବହୁ। ଗଵାଂ ଶତସହସ୍ରାଣି ବହୂନି ମିଥିଲେଶ୍ଵରଃ
ତାପରେ, ବିଦେହ ରାଜା ବହୁ ବାହା ଉପହାର ଦେଲେ; ମିଥିଲା ନାଥ ଶତ ହଜାର ଗଂ ଦେଲେ।
କମ୍ବଲାନାଂ ଚ ମୁଖ୍ଯାନାଂ କ୍ଷୌମାନ୍ କୋଟ୍ଯମ୍ବରାଣି ଚ। ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵରଥପାଦାତଂ ଦିଵ୍ଯରୂପଂ ସ୍ଵଲଂକୃତମ୍
ସେ ଉତ୍ତମ କମ୍ବଳ, ମୂଲ୍ୟବାନ କାତି ଓ କୋଟି କୋଟି ପୋଶାକ ଦେଲେ; ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ପଦାଟୀ ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ ଶୋଭାରେ ଭୂଷିତ ଥିଲେ।
ଦଦୌ କନ୍ଯାଶତଂ ତାସାଂ ଦାସୀଦାସମନୁତ୍ତମମ୍। ହିରଣ୍ଯସ୍ଯ ସୁଵର୍ଣସ୍ଯ ମୁକ୍ତାନାଂ ଵିଦ୍ରୁମସ୍ଯ ଚ
ସେ ଏକଶଏ ଝିଅ ଦେଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ସହିତ ଉତ୍ତମ ଦାସ ଓ ଦାସୀ, ସହିତେ ସୁନା, ଖାଦି ସୁନା, ମୁକ୍ତା ଓ ପଗଡ଼ି ମଣି ମଧ୍ୟ ଦେଲେ।
ଦଦୌ ରାଜା ସୁସଂହୃଷ୍ଟଃ କନ୍ଯାଧନମନୁତ୍ତମମ୍। ଦତ୍ତ୍ଵା ବହୁଵିଧଂ ରାଜା ସମନୁଜ୍ଞାପ୍ଯ ପାର୍ଥିଵମ୍
ରାଜା ବହୁତ ଖୁସି ହୋଇ, ଅପୂର୍ବ କନ୍ୟାଦାନ ଉପହାର ଦେଲେ। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଉପହାର ଦେଇ, ରାଜା ଅନ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ନେଲେ।
ପ୍ରଵିଵେଶ ସ୍ଵନିଲଯଂ ମିଥିଲାଂ ମିଥିଲେଶ୍ଵରଃ। ରାଜାପ୍ଯଯୋଧ୍ଯାଧିପତିଃ ସହ ପୁତ୍ରୈର୍ମହାତ୍ମଭିଃ
ମିଥିଲାର ରାଜା ନିଜ ନଗର ମିଥିଲାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଆଉ ଅୟୋଧ୍ୟାର ରାଜା, ତାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ପୁଅମାନେ ସହିତ,
ଋଷୀନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ଜଗାମ ସବଲାନୁଗଃ। ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ତୁ ନରଵ୍ଯାଘ୍ରଂ ସର୍ଷିସଙ୍ଘଂ ସରାଘଵମ୍
ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଥମେ ରଖି, ସେ ସେନା ସହିତ ଆଗେ ବଢିଲେ; ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ରାମ ଓ ଋଷିମାନେ ସହିତ ଯାଉଥିଲେ,
ଘୋରାସ୍ତୁ ପକ୍ଷିଣୋ ଵାଚୋ ଵ୍ଯାହରନ୍ତି ସମନ୍ତତଃ। ଭୌମାଶ୍ଚୈଵ ମୃଗାଃ ସର୍ଵେ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ସ୍ମ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍
ଭୟଙ୍କର ପକ୍ଷୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଚିତ୍କାର କରିଲେ; ଭୂମିର ସମସ୍ତ ପଶୁମାନେ ଘୂଞ୍ଚିଘୂଞ୍ଚି ଚାଲିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଜଶାର୍ଦୂଲୋ ଵସିଷ୍ଠଂ ପର୍ଯପୃଚ୍ଛତ। ଅସୌମ୍ଯାଃ ପକ୍ଷିଣୋ ଘୋରା ମୃଗାଶ୍ଚାପି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାଃ
ସେମାନେକୁ ଦେଖି, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ଦଶରଥ ଵସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'ଏହି ପକ୍ଷୀମାନେ ଭୟଙ୍କର, ଏବଂ ପଶୁମାନେ ଘୂଞ୍ଚିଘୂଞ୍ଚି ଚାଲୁଛନ୍ତି।'
କିମିଦଂ ହୃଦଯୋତ୍କମ୍ପି ମନୋ ମମ ଵିଷୀଦତି। ରାଜ୍ଞୋ ଦଶରଥସ୍ଯୈତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵାକ୍ଯଂ ମହାନୃଷିଃ
'ଏହି କଣ ଯାହା ମୋ ହୃଦୟକୁ କମ୍ପିଉଛି, ମୋ ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଉଛି?' ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି,
ଉଵାଚ ମଧୁରାଂ ଵାଣୀଂ ଶ୍ରୂଯତାମସ୍ଯ ଯତ୍ ଫଲମ୍। ଉପସ୍ଥିତଂ ଭଯଂ ଘୋରଂ ଦିଵ୍ଯଂ ପକ୍ଷିମୁଖାଚ୍ଚ୍ଯୁତମ୍
ମହା ଋଷି ମଧୁର କଥା କହିଲେ: 'ଏହାର ଫଳ ଶୁଣ; ଏକ ଭୟଙ୍କର ଆପଦ ଆସିଛି, ଦେବୀୟ, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମୁଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।'
ମୃଗାଃ ପ୍ରଶମଯନ୍ତ୍ଯେତେ ସଂତାପସ୍ତ୍ଯଜ୍ଯତାମଯମ୍। ତେଷାଂ ସଂଵଦତାଂ ତତ୍ର ଵାଯୁଃ ପ୍ରାଦୁର୍ବଭୂଵ ହ
'ଏହି ପଶୁମାନେ ଶାନ୍ତ କରୁଛନ୍ତି, ତୁମେ ଚିନ୍ତା ଛାଡିଦିଅ।' ସେମାନେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିବା ବେଳେ, ପବନ ଆସିଗଲା,
କମ୍ପଯନ୍ ମେଦିନୀଂ ସର୍ଵାଂ ପାତଯଂଶ୍ଚ ମହାଦ୍ରୁମାନ୍। ତମସା ସଂଵୃତଃ ସୂର୍ଯଃ ସର୍ଵେ ନାଵେଦିଷୁର୍ଦିଶଃ
ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ କମ୍ପିଉଥିଲା, ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛମାନେ ଭୁଇଁପଡ଼ିଗଲା; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ଧାରରେ ଢାକିଗଲା, ଏବଂ କେହି ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେନି।
ଭସ୍ମନା ଚାଵୃତଂ ସର୍ଵଂ ସମ୍ମୂଢମିଵ ତଦ୍ବଲମ୍। ଵସିଷ୍ଠ ଋଷଯଶ୍ଚାନ୍ଯେ ରାଜା ଚ ସସୁତସ୍ତଦା
ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଭସ୍ମରେ ଢାକିଗଲା, ସେନା ଅସ୍ଥିର ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ଵସିଷ୍ଠ, ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଏବଂ ରାଜା ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ ସହିତ,
ସସଂଜ୍ଞା ଇଵ ତତ୍ରାସନ୍ ସର୍ଵମନ୍ଯଦ୍ଵିଚେତନମ୍। ତସ୍ମିଂସ୍ତମସି ଘୋରେ ତୁ ଭସ୍ମଚ୍ଛନ୍ନେଵ ସା ଚମୂଃ
ସେଠାରେ ସଚେତନ ଭାବରେ ରହିଥିଲେ, ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଅଚେତନ ହେଇଗଲା; ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ଧାରରେ, ସେନା ଭସ୍ମରେ ଢାକିଗଲା ଭଳି ଲାଗୁଥିଲା।
ଦଦର୍ଶ ଭୀମସଂକାଶଂ ଜଟାମଣ୍ଡଲଧାରିଣମ୍। ଭାର୍ଗଵଂ ଜାମଦଗ୍ନ୍ଯେଯଂ ରାଜା ରାଜଵିମର୍ଦନମ୍
ରାଜା ଦେଖିଲେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଜଟା ମୁଣ୍ଡ ଧାରଣ କରିଥିବା; ଜାମଦଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ ଭାର୍ଗବ, ରାଜାମାନଙ୍କ ନାଶକ।
କୈଲାସମିଵ ଦୁର୍ଧର୍ଷଂ କାଲାଗ୍ନିମିଵ ଦୁଃସହମ୍। ଜ୍ଵଲନ୍ତମିଵ ତେଜୋଭିର୍ଦୁର୍ନିରୀକ୍ଷ୍ଯଂ ପୃଥଗ୍ଜନୈଃ
କୈଳାସ ପର୍ବତ ପରି ଅଜୟ, କାଳାଗ୍ନି ପରି ଅସହ୍ୟ; ତାଙ୍କର ତେଜରେ ଜ୍ୱଳମାନ, ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ଦେଖିପାରିବେନି।
ସ୍କନ୍ଧେ ଚାସଜ୍ଜ୍ଯ ପରଶୁଂ ଧନୁର୍ଵିଦ୍ଯୁଦ୍ଗଣୋପମମ୍। ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ଶରମୁଗ୍ରଂ ଚ ତ୍ରିପୁରଘ୍ନଂ ଯଥା ଶିଵମ୍
ତାଙ୍କର କାନ୍ଧରେ ପରଶୁ ଲଗାଇଥିଲେ, ଧନୁ ମେଘର ତଡ଼ିତ ପରି, ଏକ ଭୟଙ୍କର ଶର ଧରିଥିଲେ, ତ୍ରିପୁର ନାଶକ ଶିବ ପରି।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭୀମସଂକାଶଂ ଜ୍ଵଲନ୍ତମିଵ ପାଵକମ୍। ଵସିଷ୍ଠପ୍ରମୁଖା ଵିପ୍ରା ଜପହୋମପରାଯଣାଃ
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଓ ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳମାନ, ଵସିଷ୍ଠ ନେତୃତ୍ୱରେ ଋଷିମାନେ ଜପ ଓ ହୋମରେ ଲଗିଥିଲେ,
ସଂଗତା ମୁନଯଃ ସର୍ଵେ ସଂଜଜଲ୍ପୁରଥୋ ମିଥଃ। କଚ୍ଚିତ୍ ପିତୃଵଧାମର୍ଷୀ କ୍ଷତ୍ରଂ ନୋତ୍ସାଦଯିଷ୍ଯତି
ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ଏକଠା ହୋଇ, ଆପସରେ କଥା କହିଲେ: 'ଏହି ଜାମଦଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରେ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ପୁଣି କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ନାଶ କରିବେ କି?'
ପୂର୍ଵଂ କ୍ଷତ୍ରଵଧଂ କୃତ୍ଵା ଗତମନ୍ଯୁର୍ଗତଜ୍ଵରଃ। କ୍ଷତ୍ରସ୍ଯୋତ୍ସାଦନଂ ଭୂଯୋ ନ ଖଲ୍ଵସ୍ଯ ଚିକୀର୍ଷିତମ୍
'ପୂର୍ବରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ନାଶ କରି, ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଓ ତାପ ଶାନ୍ତ ହୋଇଛି; ସେ ପୁଣି କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ନାଶ କରିବା ଚାହିଁନାହାନ୍ତି।'
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵାର୍ଘ୍ଯମାଦାଯ ଭାର୍ଗଵଂ ଭୀମଦର୍ଶନମ୍। ଋଷଯୋ ରାମ ରାମେତି ମଧୁରଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରୁଵନ୍
ଏଭଳି କହି, ଅର୍ଘ୍ୟ ନେଇ, ଋଷିମାନେ ଭୟଙ୍କର ଭାର୍ଗବଙ୍କୁ ମଧୁର କଥାରେ ଡାକିଲେ: 'ରାମ, ରାମ!'
ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ତୁ ତାଂ ପୂଜାମୃଷିଦତ୍ତାଂ ପ୍ରତାପଵାନ୍। ରାମଂ ଦାଶରଥିଂ ରାମୋ ଜାମଦଗ୍ନ୍ଯୋଽଭ୍ଯଭାଷତ
ଋଷିମାନେ ଦେଇଥିବା ସମ୍ମାନ ଗ୍ରହଣ କରି, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଜାମଦଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ ରାମ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ।
thumb|ପଞ୍ଚସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏହା ସତରିଂଶ ପଞ୍ଚ ସର୍ଗ ଅଟେ । ଏହାକୁ ଶୁଣନ୍ତୁ ।
ରାମ ଦାଶରଥେ ଵୀର ଵୀର୍ଯଂ ତେ ଶ୍ରୂଯତେଽଦ୍ଭୁତମ୍। ଧନୁଷୋ ଭେଦନଂ ଚୈଵ ନିଖିଲେନ ମଯା ଶ୍ରୁତମ୍
ହେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ, ଶୂର ବୀର, ତୁମର ଅଦ୍ଭୁତ କ୍ଷମତା ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଧନୁଷ ଭଙ୍ଗ ଘଟଣାକୁ ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଶୁଣିଛି ।
ତଦଦ୍ଭୁତମଚିନ୍ତ୍ଯଂ ଚ ଭେଦନଂ ଧନୁଷସ୍ତଥା। ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵାହମନୁପ୍ରାପ୍ତୋ ଧନୁର୍ଗୃହ୍ଯାପରଂ ଶୁଭମ୍
ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଧନୁଷ ଭଙ୍ଗ ଘଟଣା ଶୁଣି, ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି, ଏକ ଶୁଭ ଧନୁଷ ନେଇ ।
ତଦିଦଂ ଘୋରସଂକାଶଂ ଜାମଦଗ୍ନ୍ଯଂ ମହଦ୍ଧନୁଃ। ପୂରଯସ୍ଵ ଶରେଣୈଵ ସ୍ଵବଲଂ ଦର୍ଶଯସ୍ଵ ଚ
ଏଠି ଅଛି ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ବଡ଼ ଧନୁଷ । ଏହାକୁ ଏକ ଶର ଦେଇ ଚଢ଼ାଅ, ତୁମର ଶକ୍ତି ଦେଖାଇଦିଅ ।