ଅବ୍ରଵୀଜ୍ଜନକୋ ରାଜା ହର୍ଷେଣାଭିପରିପ୍ଲୁତଃ। ଲକ୍ଷ୍ମଣାଗଚ୍ଛ ଭଦ୍ରଂ ତେ ଊର୍ମିଲାମୁଦ୍ଯତାଂ ମଯା
ରାଜା ଜନକ ଅତିଆନନ୍ଦରେ କହିଲେ, 'ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଆସ, ତୋତେ ଶୁଭ ହେଉ। ମୁଁ ଯାହାକୁ ତୋ ପାଇଁ ଚୟନ କରିଛି, ସେ ଉର୍ମିଳା ତୋର।'
ପ୍ରତୀଚ୍ଛ ପାଣିଂ ଗୃହ୍ଣୀଷ୍ଵ ମା ଭୂତ୍ କାଲସ୍ଯ ପର୍ଯଯଃ। ତମେଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଜନକୋ ଭରତଂ ଚାଭ୍ଯଭାଷତ
'ତାଙ୍କର ହାତ ଧର, ଗ୍ରହଣ କର, ସମୟ ବ୍ୟର୍ଥ ଯାଉନାହିଁ।' ଏଭଳି କହି ଜନକ ଏବେ ଭାରତଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କହିଲେ।
ଗୃହାଣ ପାଣିଂ ମାଣ୍ଡଵ୍ଯାଃ ପାଣିନା ରଘୁନନ୍ଦନ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ଚାପି ଧର୍ମାତ୍ମା ଅବ୍ରଵୀନ୍ମିଥିଲେଶ୍ଵରଃ
'ରଘୁବଂଶର ଗର୍ବ, ତୁମେ ମାଣ୍ଡବୀଙ୍କର ହାତ ତୁମ ହାତରେ ଧର।' ଏହିପରି ମିଥିଲାର ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କହିଲେ।
ଶ୍ରୁତକୀର୍ତେର୍ମହାବାହୋ ପାଣିଂ ଗୃହ୍ଣୀଷ୍ଵ ପାଣିନା। ସର୍ଵେ ଭଵନ୍ତଃ ସୌମ୍ଯାଶ୍ଚ ସର୍ଵେ ସୁଚରିତଵ୍ରତାଃ
'ଶୃତକୀର୍ତ୍ତିଙ୍କର ହାତ ତୁମ ହାତରେ ଧର, ବଳଶାଳୀ।' ତୁମମାନେ ସମସ୍ତେ ମୃଦୁଭାବୀ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣରେ ଅଟୁଟ।
ପତ୍ନୀଭିଃ ସନ୍ତୁ କାକୁତ୍ସ୍ଥା ମା ଭୂତ୍ କାଲସ୍ଯ ପର୍ଯଯଃ। ଜନକସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପାଣୀନ୍ ପାଣିଭିରସ୍ପୃଶନ୍
ଜନକଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, କାକୁତ୍ସ୍ଥମାନେ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ସହିତ ରହିବେ; ସମୟ ଅତିକ୍ରମ ହେବା ନ ଦିଅନ୍ତୁ। ସେମାନେ ହାତକୁ ହାତରେ ଦେଇ ଏକତ୍ର ହେଲେ।
ଚତ୍ଵାରସ୍ତେ ଚତସୄଣାଂ ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ମତେ ସ୍ଥିତାଃ। ଅଗ୍ନିଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ କୃତ୍ଵା ଵେଦିଂ ରାଜାନମେଵ ଚ
ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ, ଚାରିଜଣ ଚାରିଜଣଙ୍କ ସହିତ ଦଢ଼ି ହେଲେ। ସେମାନେ ଅଗ୍ନି, ବେଦି ଓ ରାଜାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କଲେ।
ଋଷୀଂଶ୍ଚାପି ମହାତ୍ମାନଃ ସହଭାର୍ଯା ରଘୂଦ୍ଵହାଃ। ଯଥୋକ୍ତେନ ତତଶ୍ଚକ୍ରୁର୍ଵିଵାହଂ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍
ରଘୁବଂଶୀ ମହାତ୍ମାମାନେ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ସହିତ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଦ୍ଧତି ଅନୁଯାୟୀ ବିବାହ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କଲେ।
ପୁଷ୍ପଵୃଷ୍ଟିର୍ମହତ୍ଯାସୀଦନ୍ତରିକ୍ଷାତ୍ ସୁଭାସ୍ଵରା। ଦିଵ୍ଯଦୁନ୍ଦୁଭିନିର୍ଘୋଷୈର୍ଗୀତଵାଦିତ୍ରନିଃସ୍ଵନୈଃ
ଆକାଶରୁ ଦୀପ୍ତିମାନ ଫୁଲର ବଡ଼ ବୃଷ୍ଟି ହେଲା; ଦିବ୍ୟ ଡୁଣ୍ଡୁଭି, ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟର ଶବ୍ଦରେ ମହୋତ୍ସବ ହେଲା।
ନନୃତୁଶ୍ଚାପ୍ସରଃସଙ୍ଘା ଗନ୍ଧର୍ଵାଶ୍ଚ ଜଗୁଃ କଲମ୍। ଵିଵାହେ ରଘୁମୁଖ୍ଯାନାଂ ତଦଦ୍ଭୁତମଦୃଶ୍ଯତ
ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କରିଥିଲେ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ଗୀତ ଗାଇଥିଲେ; ରଘୁବଂଶର ସ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଙ୍କ ବିବାହରେ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଗଲା।
ଈଦୃଶେ ଵର୍ତମାନେ ତୁ ତୂର୍ଯୋଦ୍ଘୁଷ୍ଟନିନାଦିତେ। ତ୍ରିରଗ୍ନିଂ ତେ ପରିକ୍ରମ୍ଯ ଊହୁର୍ଭାର୍ଯା ମହୌଜସଃ
ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଚାଲିଥିବା ବେଳେ, ବାଜା ଓ ଗୀତର ଶବ୍ଦ ଗୁଞ୍ଜିଉଥିଲା; ସେଇ ପ୍ରବଳ ନାୟକମାନେ ତିନିଥର ଅଗ୍ନିକୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ନିଜ ଜୀବନସଂଗୀନୀ ମାନେ ଙ୍କୁ ନେଇ ଚାଲିଗଲେ।
ଅଥୋପକାର୍ଯଂ ଜଗ୍ମୁସ୍ତେ ସଭାର୍ଯା ରଘୁନନ୍ଦନାଃ। ରାଜାପ୍ଯନୁଯଯୌ ପଶ୍ଯନ୍ ସର୍ଷିସଙ୍ଘଃ ସବାନ୍ଧଵଃ
ତାପରେ ରଘୁବଂଶର ନନ୍ଦନମାନେ ନିଜ ଜୀବନସଂଗୀନୀ ମାନେ ସହିତ ଉପକାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ; ରାଜା, ଋଷିମାନେ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ଦେଖୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ପଛୁଅଲେ।
thumb|ଚତୁଃସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଚତୁଃସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏବେ ସତ୍ତରି ଚାରି ନମ୍ବର ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ସତ୍ତରି ଚାରି ନମ୍ବର ସର୍ଗ।
ଅଥ ରାତ୍ର୍ଯାଂ ଵ୍ଯତୀତାଯାଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାମୁନିଃ। ଆପୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୌ ଚ ରାଜାନୌ ଜଗାମୋତ୍ତରପର୍ଵତମ୍
ରାତି ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦୁଇ ରାଜାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ନେଇ, ଉତ୍ତର ପାହାଡ଼କୁ ଯାଇଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରେ ଗତେ ରାଜା ଵୈଦେହଂ ମିଥିଲାଧିପମ୍। ଆପୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ଜଗାମାଶୁ ରାଜା ଦଶରଥଃ ପୁରୀମ୍
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଯାଇଥିବା ପରେ, ଦଶରଥ ରାଜା ବିଦେହ ରାଜାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ତୁରନ୍ତ ନିଜ ସହରକୁ ଫେରିଗଲେ।
ଅଥ ରାଜା ଵିଦେହାନାଂ ଦଦୌ କନ୍ଯାଧନଂ ବହୁ। ଗଵାଂ ଶତସହସ୍ରାଣି ବହୂନି ମିଥିଲେଶ୍ଵରଃ
ତାପରେ, ବିଦେହ ରାଜା ବହୁ ବାହା ଉପହାର ଦେଲେ; ମିଥିଲା ନାଥ ଶତ ହଜାର ଗଂ ଦେଲେ।
କମ୍ବଲାନାଂ ଚ ମୁଖ୍ଯାନାଂ କ୍ଷୌମାନ୍ କୋଟ୍ଯମ୍ବରାଣି ଚ। ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵରଥପାଦାତଂ ଦିଵ୍ଯରୂପଂ ସ୍ଵଲଂକୃତମ୍
ସେ ଉତ୍ତମ କମ୍ବଳ, ମୂଲ୍ୟବାନ କାତି ଓ କୋଟି କୋଟି ପୋଶାକ ଦେଲେ; ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ପଦାଟୀ ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ ଶୋଭାରେ ଭୂଷିତ ଥିଲେ।
ଦଦୌ କନ୍ଯାଶତଂ ତାସାଂ ଦାସୀଦାସମନୁତ୍ତମମ୍। ହିରଣ୍ଯସ୍ଯ ସୁଵର୍ଣସ୍ଯ ମୁକ୍ତାନାଂ ଵିଦ୍ରୁମସ୍ଯ ଚ
ସେ ଏକଶଏ ଝିଅ ଦେଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ସହିତ ଉତ୍ତମ ଦାସ ଓ ଦାସୀ, ସହିତେ ସୁନା, ଖାଦି ସୁନା, ମୁକ୍ତା ଓ ପଗଡ଼ି ମଣି ମଧ୍ୟ ଦେଲେ।
ଦଦୌ ରାଜା ସୁସଂହୃଷ୍ଟଃ କନ୍ଯାଧନମନୁତ୍ତମମ୍। ଦତ୍ତ୍ଵା ବହୁଵିଧଂ ରାଜା ସମନୁଜ୍ଞାପ୍ଯ ପାର୍ଥିଵମ୍
ରାଜା ବହୁତ ଖୁସି ହୋଇ, ଅପୂର୍ବ କନ୍ୟାଦାନ ଉପହାର ଦେଲେ। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଉପହାର ଦେଇ, ରାଜା ଅନ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ନେଲେ।
ପ୍ରଵିଵେଶ ସ୍ଵନିଲଯଂ ମିଥିଲାଂ ମିଥିଲେଶ୍ଵରଃ। ରାଜାପ୍ଯଯୋଧ୍ଯାଧିପତିଃ ସହ ପୁତ୍ରୈର୍ମହାତ୍ମଭିଃ
ମିଥିଲାର ରାଜା ନିଜ ନଗର ମିଥିଲାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଆଉ ଅୟୋଧ୍ୟାର ରାଜା, ତାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ପୁଅମାନେ ସହିତ,
ଋଷୀନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ଜଗାମ ସବଲାନୁଗଃ। ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ତୁ ନରଵ୍ଯାଘ୍ରଂ ସର୍ଷିସଙ୍ଘଂ ସରାଘଵମ୍
ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଥମେ ରଖି, ସେ ସେନା ସହିତ ଆଗେ ବଢିଲେ; ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ରାମ ଓ ଋଷିମାନେ ସହିତ ଯାଉଥିଲେ,
ଘୋରାସ୍ତୁ ପକ୍ଷିଣୋ ଵାଚୋ ଵ୍ଯାହରନ୍ତି ସମନ୍ତତଃ। ଭୌମାଶ୍ଚୈଵ ମୃଗାଃ ସର୍ଵେ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ସ୍ମ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍
ଭୟଙ୍କର ପକ୍ଷୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଚିତ୍କାର କରିଲେ; ଭୂମିର ସମସ୍ତ ପଶୁମାନେ ଘୂଞ୍ଚିଘୂଞ୍ଚି ଚାଲିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଜଶାର୍ଦୂଲୋ ଵସିଷ୍ଠଂ ପର୍ଯପୃଚ୍ଛତ। ଅସୌମ୍ଯାଃ ପକ୍ଷିଣୋ ଘୋରା ମୃଗାଶ୍ଚାପି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାଃ
ସେମାନେକୁ ଦେଖି, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ଦଶରଥ ଵସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'ଏହି ପକ୍ଷୀମାନେ ଭୟଙ୍କର, ଏବଂ ପଶୁମାନେ ଘୂଞ୍ଚିଘୂଞ୍ଚି ଚାଲୁଛନ୍ତି।'
କିମିଦଂ ହୃଦଯୋତ୍କମ୍ପି ମନୋ ମମ ଵିଷୀଦତି। ରାଜ୍ଞୋ ଦଶରଥସ୍ଯୈତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵାକ୍ଯଂ ମହାନୃଷିଃ
'ଏହି କଣ ଯାହା ମୋ ହୃଦୟକୁ କମ୍ପିଉଛି, ମୋ ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଉଛି?' ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି,
ଉଵାଚ ମଧୁରାଂ ଵାଣୀଂ ଶ୍ରୂଯତାମସ୍ଯ ଯତ୍ ଫଲମ୍। ଉପସ୍ଥିତଂ ଭଯଂ ଘୋରଂ ଦିଵ୍ଯଂ ପକ୍ଷିମୁଖାଚ୍ଚ୍ଯୁତମ୍
ମହା ଋଷି ମଧୁର କଥା କହିଲେ: 'ଏହାର ଫଳ ଶୁଣ; ଏକ ଭୟଙ୍କର ଆପଦ ଆସିଛି, ଦେବୀୟ, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମୁଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।'
ମୃଗାଃ ପ୍ରଶମଯନ୍ତ୍ଯେତେ ସଂତାପସ୍ତ୍ଯଜ୍ଯତାମଯମ୍। ତେଷାଂ ସଂଵଦତାଂ ତତ୍ର ଵାଯୁଃ ପ୍ରାଦୁର୍ବଭୂଵ ହ
'ଏହି ପଶୁମାନେ ଶାନ୍ତ କରୁଛନ୍ତି, ତୁମେ ଚିନ୍ତା ଛାଡିଦିଅ।' ସେମାନେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିବା ବେଳେ, ପବନ ଆସିଗଲା,
କମ୍ପଯନ୍ ମେଦିନୀଂ ସର୍ଵାଂ ପାତଯଂଶ୍ଚ ମହାଦ୍ରୁମାନ୍। ତମସା ସଂଵୃତଃ ସୂର୍ଯଃ ସର୍ଵେ ନାଵେଦିଷୁର୍ଦିଶଃ
ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ କମ୍ପିଉଥିଲା, ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛମାନେ ଭୁଇଁପଡ଼ିଗଲା; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ଧାରରେ ଢାକିଗଲା, ଏବଂ କେହି ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେନି।
ଭସ୍ମନା ଚାଵୃତଂ ସର୍ଵଂ ସମ୍ମୂଢମିଵ ତଦ୍ବଲମ୍। ଵସିଷ୍ଠ ଋଷଯଶ୍ଚାନ୍ଯେ ରାଜା ଚ ସସୁତସ୍ତଦା
ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଭସ୍ମରେ ଢାକିଗଲା, ସେନା ଅସ୍ଥିର ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ଵସିଷ୍ଠ, ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଏବଂ ରାଜା ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ ସହିତ,
ସସଂଜ୍ଞା ଇଵ ତତ୍ରାସନ୍ ସର୍ଵମନ୍ଯଦ୍ଵିଚେତନମ୍। ତସ୍ମିଂସ୍ତମସି ଘୋରେ ତୁ ଭସ୍ମଚ୍ଛନ୍ନେଵ ସା ଚମୂଃ
ସେଠାରେ ସଚେତନ ଭାବରେ ରହିଥିଲେ, ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଅଚେତନ ହେଇଗଲା; ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ଧାରରେ, ସେନା ଭସ୍ମରେ ଢାକିଗଲା ଭଳି ଲାଗୁଥିଲା।
ଦଦର୍ଶ ଭୀମସଂକାଶଂ ଜଟାମଣ୍ଡଲଧାରିଣମ୍। ଭାର୍ଗଵଂ ଜାମଦଗ୍ନ୍ଯେଯଂ ରାଜା ରାଜଵିମର୍ଦନମ୍
ରାଜା ଦେଖିଲେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଜଟା ମୁଣ୍ଡ ଧାରଣ କରିଥିବା; ଜାମଦଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ ଭାର୍ଗବ, ରାଜାମାନଙ୍କ ନାଶକ।
କୈଲାସମିଵ ଦୁର୍ଧର୍ଷଂ କାଲାଗ୍ନିମିଵ ଦୁଃସହମ୍। ଜ୍ଵଲନ୍ତମିଵ ତେଜୋଭିର୍ଦୁର୍ନିରୀକ୍ଷ୍ଯଂ ପୃଥଗ୍ଜନୈଃ
କୈଳାସ ପର୍ବତ ପରି ଅଜୟ, କାଳାଗ୍ନି ପରି ଅସହ୍ୟ; ତାଙ୍କର ତେଜରେ ଜ୍ୱଳମାନ, ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ଦେଖିପାରିବେନି।