ଵିଭୀଷଣସ୍ତୁ ରାମସ୍ଯ ପାର୍ଶ୍ଵସ୍ଥୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ । ଆଶ୍ଚର୍ଯଂ ସ୍ମାରିତୋ ଽସ୍ମ୍ଯଦ୍ଯ ଯତ୍ତଦ୍ଦୃଷ୍ଟଂ ପୁରାତନମ୍ ।। ୭.୩୦.
ରାମଙ୍କ ପାଖରେ ଦଉଡ଼ି ଥିବା ବିଭୀଷଣ କହିଲେ, 'ଆଜି ମୁଁ ପୁନି ସେ ପୁରାତନ ଦିନର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କଥା ମନେ ପକାଇଲି ।'
ଅଗସ୍ତ୍ଯଂ ତ୍ଵବ୍ରଵୀଦ୍ରାମଃ ସତ୍ଯମେତଚ୍ଛ୍ରୁତଂ ଚ ମେ ।। ୭.୩୦.
ରାମ ତାପରେ ଆଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏହି ସବୁ ଏକଦମ ସତ୍ୟ ଓ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହା ଶୁଣିଛି ।'
ଏଵଂ ରାମ ସମୁଦ୍ଭୂତୋ ରାଵଣୋ ଲୋକକଣ୍ଟକଃ । ସପୁତ୍ରୋ ଯେନ ସଙ୍ଗ୍ରାମେ ଜିତଃ ଶକ୍ରଃ ସୁରେଶ୍ଵରଃ ।। ୭.୩୦.
ଏଭଳି ରାମ, ରାବଣ ଲୋକର ଦୁଃଖର କାରଣ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେବେନ୍ଦ୍ର ଓ ତାଙ୍କର ପୁଅ ଜିତିଯାଇଥିଲେ ।
ତତୋ ରାମୋ ମହାତେଜା ଵିସ୍ମଯାତ୍ପୁନରେଵ ହି । ଉଵାଚ ପ୍ରଣତୋ ଵାକ୍ଯମଗସ୍ତ୍ଯମୃଷିସତ୍ତମମ୍ ।। ୭.୩୧.
ତାପରେ ମହାତେଜସ୍ବୀ ରାମ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୁନି ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ଆଗସ୍ତ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଋଷିଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ ।
ଭଗଵନ୍ରାକ୍ଷସଃ କ୍ରୂରୋ ଯଦାପ୍ରଭୃତି ମେଦିନୀମ୍ । ପର୍ଯଟତ୍କିଂ ତଦା ଲୋକାଃ ଶୂନ୍ଯା ଆସନ୍ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ ।। ୭.୩୧.
ଭଗବନ୍, ଯେତେବେଳେ ସେ କ୍ରୂର ରାକ୍ଷସ ଏ ଭୂମିକୁ ଘୁରୁଥିଲେ, ସେ ସମୟରେ ଲୋକମାନେ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଗଲେ କି? ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ କହ।
ରାଜା ଵା ରାଜମାତ୍ରୋ ଵା କିଂ ତଦା ନାତ୍ର କଶ୍ଚନ । ଧର୍ଷଣଂ ଯତ୍ର ନ ପ୍ରାପ୍ତୋ ରାଵଣୋ ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵରଃ ।। ୭.୩୧.
ସେ ସମୟରେ କୌଣସି ରାଜା କିମ୍ବା ରାଜପୁତ୍ର ଥିଲେ କି, ଯେଉଁଠାରେ ରାବଣ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ମହାରାଜ, ତାଙ୍କର ଅତ୍ୟାଚାର ଥିଲେନି?
ଉତାହୋ ହତଵୀର୍ଯାସ୍ତେ ବଭୂଵୁଃ ପୃଥିଵୀକ୍ଷିତଃ । ବହିଷ୍କୃତା ଵରାସ୍ତ୍ରୈଶ୍ଚ ବହଵୋ ନିର୍ଜିତା ନୃପାଃ ।। ୭.୩୧.
କିମ୍ବା ପୃଥିବୀର ରାଜାମାନେ ଶକ୍ତି ହରାଇଦେଇଥିଲେ କି? ବହୁତ ରାଜାମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅସ୍ତ୍ରର ଦ୍ୱାରା ବାହାର କରାଯାଇଥିଲେ କିମ୍ବା ପରାଜିତ ହୋଇଥିଲେ?
ରାଘଵସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହ୍ଯଗସ୍ତ୍ଯୋ ଭଗଵାନୃଷିଃ । ଉଵାଚ ରାମଂ ପ୍ରହସନ୍ପିତାମହ ଇଵେଶ୍ଵରମ୍ ।। ୭.୩୧.
ରାଘବଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଦିବ୍ୟ ଋଷି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ହସି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ଭଗବାନଙ୍କୁ କଥା କହନ୍ତି।
ଇତ୍ଯେଵଂ ବାଧମାନସ୍ତୁ ପାର୍ଥିଵାନ୍ପାର୍ଥିଵର୍ଷଭ । ଚଚାର ରାଵଣୋ ରାମ ପୃଥିଵୀଂ ପୃଥିଵୀପତେ ।। ୭.୩୧.
ହେ ପୃଥିବୀର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ଏଭଳି ଭାବରେ ରାବଣ ରାଜାମାନେଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇ ପୃଥିବୀରେ ଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଥିଲେ, ହେ ରାମ, ପୃଥିବୀର ନାଥ।
ତତୋ ମାହିଷ୍ମତୀଂ ନାମ ପୁରୀଂ ସ୍ଵର୍ଗପୁରୀପ୍ରଭାମ୍ । ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋ ଯତ୍ର ସାନ୍ନିଧ୍ଯଂ ସଦାସୀଦ୍ଵସୁରେତସଃ ।। ୭.୩୧.
ତାପରେ ସେ ମାହିଷ୍ମତୀ ନାମକ ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯାହା ଦେବତାମାନଙ୍କର ନଗର ପରି ଚମକୁଥିଲା, ଏଠାରେ ସଦା ଅସୁରେତସଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତି ଅନୁଭୂତ ହୋଇଥିଲା।
ତୁଲ୍ଯ ଆସୀନ୍ନୃପସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରଭାଵାଦ୍ଵସୁରେତସଃ । ଅର୍ଜୁନୋ ନାମ ଯତ୍ରାଗ୍ନିଃ ଶରକୁଣ୍ଡେଶଯଃ ସଦା ।। ୭.୩୧.
ସେଠାରେ ରାଜା, ଶକ୍ତିରେ Vasuretas ସମାନ, ଅର୍ଜୁନ ନାମକ ଥିଲେ, ଯିଏ ସଦା ତୀର-ଗୁହାରେ ଅଗ୍ନିରେ ନିରତ ଥିଲେ।
ତମେଵ ଦିଵସଂ ସୋ ଽଥ ହୈହଯାଧିପତିର୍ବଲୀ । ଅର୍ଜୁନୋ ନର୍ମଦାଂ ରନ୍ତୁଂ ଗତଃ ସ୍ତ୍ରୀଭିଃ ସହେଶ୍ଵରଃ ।। ୭.୩୧.
ସେହି ଦିନ, ହୈହୟମାନ୍ୟଙ୍କର ପ୍ରବଳ ପ୍ରଭୁ ଅର୍ଜୁନ, ତାଙ୍କର ଜନାନୀମାନେ ସହିତ ଆନନ୍ଦ କରିବା ପାଇଁ ନର୍ମଦା ନଦୀକୁ ଗଲେ।
ତମେଵ ଦିଵସଂ ସୋ ଽଥ ରାଵଣସ୍ତତ୍ର ଆଗତଃ । ରାଵଣୋ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରସ୍ତୁ ତସ୍ଯାମାତ୍ଯାନପୃଚ୍ଛତ ।। ୭.୩୧.
ସେହି ଦିନ ରାବଣ, ରାକ୍ଷସମାନେଙ୍କର ରାଜା, ସେଠାକୁ ଆସିଲେ ଏବଂ ଅର୍ଜୁନଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।
କ୍ଵାର୍ଜୁନୋ ନୃପତିଃ ଶୀଘ୍ରଂ ସମ୍ଯଗାଖ୍ଯାତୁମର୍ହଥ । ରାଵଣୋ ଽହମନୁପ୍ରାପ୍ତୋ ଯୁଦ୍ଧେପ୍ସୁର୍ନୃଵରେଣ ହ । ମମାଗମନମପ୍ଯଗ୍ରେ ଯୁଷ୍ମାଭିଃ ସନ୍ନିଵେଦ୍ଯତାମ୍ ।। ୭.୩୧.
‘ରାଜା ଅର୍ଜୁନ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି? ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଏବଂ ଠିକ୍ ଭଳି କହିଦିଅ। ମୁଁ ରାବଣ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ସେଠି ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅର୍ଜୁନ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆସିଛି। ମୋର ଆଗମନ ସେଠି ତାଙ୍କୁ ତୁମେ ଏହିମାନେ ସୂଚନା ଦିଅ।’
ଇତ୍ଯେଵଂ ରାଵଣେନୋକ୍ତାସ୍ତେ ଽମାତ୍ଯାଃ ସୁଵିପଶ୍ଚିତଃ । ଅବ୍ରୁଵନ୍ରାକ୍ଷସପତିମସାନ୍ନିଧ୍ଯଂ ମହୀପତେଃ ।। ୭.୩୧.
ରାବଣଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେ ସମସ୍ତ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାବଣଙ୍କୁ ରାଜାଙ୍କ ଅବସ୍ଥିତି ବିଷୟରେ ଜଣାଇଲେ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିଶ୍ରଵସଃ ପୁତ୍ରଃ ପୌରାଣାମର୍ଜୁନଂ ଗତମ୍ । ଅପସୃତ୍ଯାଗତୋ ଵିନ୍ଧ୍ଯଂ ହିମଵତ୍ସନ୍ନିଭଂ ଗିରିମ୍ ।। ୭.୩୧.
ବିଶ୍ରବାସଙ୍କ ପୁଅ ଅର୍ଜୁନ ପାହାଡ଼କୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ସେ ଏଠାରୁ ଚାଲି ଯାଇ, ହିମାଳୟ ପର୍ବତ ସଦୃଶ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼କୁ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ।
ସ ତମଭ୍ରମିଵାଵିଷ୍ଟମୁଦ୍ଭ୍ରନ୍ତମିଵ ମେଦିନୀମ୍ । ଅପଶ୍ଯଦ୍ରାଵଣୋ ଵିନ୍ଧ୍ଯମାଲିଖନ୍ତମିଵାମ୍ବରମ୍ ।। ୭.୩୧.
ରାବଣ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼କୁ ଦେଖିଲେ, ଏହା ମেঘରେ ଢାକା ଥିବା ପରି, ପୃଥିବୀକୁ ଛୁଇଁବାକୁ ଉଠିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଏବଂ ଆକାଶକୁ ଖୋଚି ଦେଉଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
ସହସ୍ରଶିଖରୋପେତଂ ସିଂହାଧ୍ଯୁଷିତକନ୍ଦରମ୍ । ପ୍ରପାତପତିତୈସ୍ତୋଯୈଃ ସାଟ୍ଟହାସମିଵାମ୍ବୁଧିମ୍ ।। ୭.୩୧.
ହଜାରଟି ଶିଖର ଥିବା, ସିଂହମାନେ ଥିବା ଗୁହା ଥିବା, ଖଡ଼ାରୁ ଝରିଥିବା ଜଳରେ, ସମୁଦ୍ରର ହସିବା ଶବ୍ଦ ପରି ଗୁଞ୍ଜିଥିବା ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼କୁ ଦେଖିଲେ।
ଦେଵଦାନଵଗନ୍ଧର୍ଵୈଃ ସାପ୍ସରୋଗଣକିନ୍ନରୈଃ । ସ୍ଵସ୍ତ୍ରୀଭିଃ କ୍ରୀଡମାନୈଶ୍ଚ ସ୍ଵର୍ଗଭୂତଂ ମହୋଚ୍ଛ୍ରଯମ୍ ।। ୭.୩୧.
ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା ଦଳ ଓ କିନ୍ନରମାନେ ନିଜ ଜନନୀମାନଙ୍କ ସହ କ୍ରୀଡା କରୁଥିବା ଏହି ସ୍ଥାନଟି ଦେବଲୋକ ପରି ଉଚ୍ଚ ଓ ଭବ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ନଦୀଭିଃ ସ୍ଯନ୍ଦମାନାଭିଃ ସ୍ଫଟିକପ୍ରତିମଂ ଜଲମ୍ । ଫଣାଭିଶ୍ଚଲଜିହ୍ଵାଭିରନନ୍ତମିଵ ଵିଷ୍ଠିତମ୍ ।। ୭.୩୧.
ନଦୀମାନେ ଦୃତ ଭାବରେ ବହୁଥିଲେ, ପାଣି ସ୍ଫଟିକ ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଥିଲା, ଏବଂ ସର୍ପମାନେ ଚଳିତ ଜିହ୍ବା ସହ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; ଏହି ସବୁ ଦୃଶ୍ୟ ଅନନ୍ତ ଓ ବିଶାଳ ଲାଗୁଥିଲା।
ଉତ୍କ୍ରାମନ୍ତଂ ଦରୀଵନ୍ତଂ ହିମଵତ୍ସନ୍ନିଭଂ ଗିରିମ୍ । ପଶ୍ଯମାନସ୍ତତୋ ଵିନ୍ଧ୍ଯଂ ରାଵଣୋ ନର୍ମଦାଂ ଯଯୌ ।। ୭.୩୧.
ହିମାଳୟ ପର୍ବତ ପରି ଉଚ୍ଚ ଓ ଦୀର୍ଘ ହୋଇଥିବା ପାହାଡ଼କୁ ଦେଖି, ରାବଣ ତାପରେ ଭିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତ ଦେଖି ନର୍ମଦା ନଦୀ ପାଖକୁ ଗଲା।
ଚଲୋପଲଜଲାଂ ପୁଣ୍ଯାଂ ପଶ୍ଚିମୋଦଧିଗାମିନୀମ୍ ।। ୭.୩୧.
ଚଳିତ ପାଥର ଓ ପାଣି ସହିତ ପବିତ୍ର ନଦୀ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ସମୁଦ୍ରକୁ ବହୁଥିବା, ରାବଣ ତାହାକୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା।
ମହିଷୈଃ ସୃମରୈଃ ସିଂହୈଃ ଶାର୍ଦୂଲର୍କ୍ଷଗଜୋତ୍ତମୈଃ । ଉଷ୍ଣାଭିତପ୍ତୈସ୍ତୃଷିତୈଃ ସଙ୍କ୍ଷୋଭିତଜଲାଶଯାମ୍ ।। ୭.୩୧.
ଅତି ତାପରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଜଳାଶୟକୁ ମହିଷ, ମଗର, ସିଂହ, ବାଘ, ଭାଲୁ ଓ ହାତୀମାନେ ତାଙ୍କର ତିଆରି ଓ ତିଆରିରେ ଅସ୍ଥିର କରିଦେଇଥିଲେ।
ଚକ୍ରଵାକୈଃ ସକାରଣ୍ଡୈଃ ସହଂସଜଲକୁକ୍କୁଟୈଃ । ସାରସୈଶ୍ଚ ସଦା ମତ୍ତୈଃ ସୁକୂଜଦ୍ଭିଃ ସମାଵୃତାମ୍ ।। ୭.୩୧.
ଚକ୍ରବାକ, କାରଣ୍ଡ, ହଂସ, ଜଳ କୁକୁଟ ଓ ସାରସମାନେ ସଦା ମଦ ଭିତରେ ମଧୁର କୁହୁକୁହୁ କରୁଥିବା ଏହି ଜଳାଶୟ ଭରି ରହିଛି।
ଫୁଲ୍ଲଦ୍ରୁମକୃତୋତ୍ତଂସାଂ ଚକ୍ରଵାକଯୁଗସ୍ତନୀମ୍ । ଵିସ୍ତୀର୍ଣପୁଲିନଶ୍ରୋଣୀଂ ହଂସାଵଲିସୁମେଖଲାମ୍ ।। ୭.୩୧.
ଫୁଲିଥିବା ଗଛରେ ଶୋଭିତ, ଚକ୍ରବାକ ଦମ୍ପତି ଭଳି ଅନ୍ତ:ପଟ, ବିସ୍ତୃତ ବାଳୁ ତଟ ଭଳି ନିତମ୍ଭ, ହଂସ ଶୃଙ୍ଗ ଭଳି ଶୁଭ୍ର ମେଖଳା ଦେଇ ଏହି ନଦୀ ଅଳଙ୍କୃତ।
ପୁଷ୍ପରେଣ୍ଵନୁଲିପ୍ତାଙ୍ଗୀଂ ଜଲଫେନାମଲାଂଶୁକାମ୍ । ଜଲାଵଗାହସଂସ୍ପର୍ଶାଂ ଫୁଲ୍ଲୋତ୍ପଲଶୁଭେକ୍ଷଣାମ୍ । ପୁଷ୍ପକାଦଵରୁହ୍ଯାଶୁ ନର୍ମଦାଂ ସରିତାଂ ଵରାମ୍ ।। ୭.୩୧.
ଫୁଲର ରେଣୁ ଲେପିଥିବା ଅଙ୍ଗ, ଜଳ ଫେନ ଭଳି ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର, ଜଳର ସ୍ପର୍ଶରେ ମନୋହର, ଫୁଲିଥିବା ଉତ୍ପଳ ଭଳି ଚକ୍ଷୁ, ତୁରନ୍ତ ଦିବ୍ୟ ରଥରୁ ଉତରି ଦଶାନନ ନର୍ମଦା ନଦୀକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଇଷ୍ଟାମିଵ ଵରାଂ ନାରୀମଵଗାହ୍ଯ ଦଶାନନଃ । ସ ତସ୍ଯାଃ ପୁଲିନେ ରମ୍ଯେ ନାନାମୁନିନିଷେଵିତେ ।। ୭.୩୧.
ପ୍ରିୟା ନାରୀକୁ ଅନ୍ତ:ସ୍ନାନ କରିବା ପରି, ଦଶାନନ ନର୍ମଦାର ରମ୍ୟ ତଟରେ, ଯେଉଁଠି ଅନେକ ମୁନିମାନେ ଅସ୍ଥିର କରିଥିଲେ, ଅନ୍ତ:ସ୍ନାନ କଲେ।
ଉପୋପଵିଷ୍ଟୈଃ ସଚିଵୈଃ ସାର୍ଧଂ ରାକ୍ଷସପୁଙ୍ଗଵଃ । ପ୍ରଖ୍ଯାଯ ନର୍ମଦାଂ ସୋ ଽଥ ଗଙ୍ଗେଯମିତି ରାଵଣଃ ।। ୭.୩୧.
ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହ ବସିଥିବା ରାକ୍ଷସମୁକ୍ୟ ନର୍ମଦାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ପରେ ରାବଣ ତାକୁ 'ଗଙ୍ଗାର ଝିଅ' ବୋଲି ଡାକିଲେ।
ନର୍ମଦାଦର୍ଶଜଂ ହର୍ଷମାପ୍ତଵାନ୍ ରାକ୍ଷସାଧିପଃ । ଉଵାଚ ସଚିଵାଂସ୍ତତ୍ର ସଲୀଲଂ ଶୁକସାରଣୌ ।। ୭.୩୧.
ନର୍ମଦା ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇଥିବା ରାକ୍ଷସାଧିପତି ଏଠି ଶୁକ ଓ ସାରଣଙ୍କୁ ହସି ହସି କଥା କହିଲେ।
ଏଷ ରଶ୍ମିସହସ୍ରେଣ ଜଗତ୍କୃତ୍ଵୈଵ କାଞ୍ଚନମ୍ । ତୀକ୍ଷ୍ଣତାପକରଃ ସୂର୍ଯୋ ନଭସୋ ଽର୍ଧଂ ସମାଶ୍ରିତଃ ।। ୭.୩୧.
ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ହଜାର ରଶ୍ମିରେ ସାରା ବିଶ୍ୱକୁ ସୁନା ଭଳି କରିଦେଇଛି, ତୀବ୍ର ତାପରେ ଆକାଶର ଅର୍ଦ୍ଧ ଅଂଶ ଦଖଳ କରିଛି।