thumb|ତ୍ରିସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ସତ୍ତରି ତୃତୀୟ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ ।
ଯସ୍ମିଂସ୍ତୁ ଦିଵସେ ରାଜା ଚକ୍ରେ ଗୋଦାନମୁତ୍ତମମ୍। ତସ୍ମିଂସ୍ତୁ ଦିଵସେ ଵୀରୋ ଯୁଧାଜିତ୍ ସମୁପେଯିଵାନ୍
ଯେ ଦିନ ରାଜା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୋଦାନ କଲେ, ସେ ଦିନ ଶୂର ଯୁଧାଜିତ ଆସିଲେ ।
ପୁତ୍ରଃ କେକଯରାଜସ୍ଯ ସାକ୍ଷାଦ୍ଭରତମାତୁଲଃ। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ କୁଶଲଂ ରାଜାନମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ସେ କେକୟ ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ, ଭରତଙ୍କ ମାମା । ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, କୁଶଳ ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ଏହି କଥା କହିଲେ ।
କେକଯାଧିପତୀ ରାଜା ସ୍ନେହାତ୍ କୁଶଲମବ୍ରଵୀତ୍। ଯେଷାଂ କୁଶଲକାମୋଽସି ତେଷାଂ ସମ୍ପ୍ରତ୍ଯନାମଯମ୍
କେକୟ ରାଜା ସ୍ନେହରୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ପଠାଇଛନ୍ତି । ଯେଉଁମାନେ ଆପଣଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁ ଭଲ ଅଛନ୍ତି ।
ସ୍ଵସ୍ରୀଯଂ ମମ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଦ୍ରଷ୍ଟୁକାମୋ ମହୀପତିଃ। ତଦର୍ଥମୁପଯାତୋଽହମଯୋଧ୍ଯାଂ ରଘୁନନ୍ଦନ
ମୋ ମାମା, ମହୀପତି, ତାଙ୍କ ସ୍ବସୁର ପୁଅକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି । ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଆସିଛି, ରଘୁନନ୍ଦନ ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତ୍ଵହମଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ଵିଵାହାର୍ଥଂ ତଵାତ୍ମଜାନ୍। ମିଥିଲାମୁପଯାତାଂସ୍ତୁ ତ୍ଵଯା ସହ ମହୀପତେ
ମୁଁ ଶୁଣିଛି ଆପଣଙ୍କ ପୁଅମାନେ ବିବାହ ପାଇଁ ମିଥିଳାକୁ ଆସିଛନ୍ତି । ଆପଣ ସହିତ ମୁଁ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଆସିଛି ।
ତ୍ଵରଯାଭ୍ଯୁପଯାତୋଽହଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁକାମଃ ସ୍ଵସୁଃ ସୁତମ୍। ଅଥ ରାଜା ଦଶରଥଃ ପ୍ରିଯାତିଥିମୁପସ୍ଥିତମ୍
ମୁଁ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ଏଠାକୁ ଆସିଛି, ସ୍ବସୁର ପୁଅକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି । ତାପରେ ଦଶରଥ ରାଜା ଆପଣଙ୍କୁ ଆଦର ସହିତ ସ୍ୱାଗତ କଲେ ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପରମସତ୍କାରୈଃ ପୂଜନାର୍ହମପୂଜଯତ୍। ତତସ୍ତାମୁଷିତୋ ରାତ୍ରିଂ ସହ ପୁତ୍ରୈର୍ମହାତ୍ମଭିଃ
ଦେଖି, ଉଚ୍ଚତମ ଆଦର ସହିତ ସମ୍ମାନ କଲେ । ତାପରେ ନିଜ ପୁଅମାନେ ସହିତ ରାତି ଅଉ ଠାରେ କାଟିଲେ ।
ପ୍ରଭାତେ ପୁନରୁତ୍ଥାଯ କୃତ୍ଵା କର୍ମାଣି ତତ୍ତ୍ଵଵିତ୍ । ଋଷୀଂସ୍ତଦା ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ଯଜ୍ଞଵାଟମୁପାଗମତ୍
ପ୍ରଭାତରେ ଉଠି, କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ରାଜା ଋଷିମାନେକୁ ସାଙ୍ଗରେ ରଖି, ଯଜ୍ଞବାଟକୁ ଗଲେ ।
ଯୁକ୍ତେ ମୁହୂର୍ତେ ଵିଜଯେ ସର୍ଵାଭରଣଭୂଷିତୈଃ। ଭ୍ରାତୃଭିଃ ସହିତୋ ରାମଃ କୃତକୌତୁକମଂଗଲଃ
ଯିତି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ସମସ୍ତ ଆଭରଣ ପିନ୍ଧି, ଭାଇମାନେ ସହିତ ରାମ ଉତ୍ସବ ଓ ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ।
ଵସିଷ୍ଠଂ ପୁରତଃ କୃତ୍ଵା ମହର୍ଷୀନପରାନପି। ଵସିଷ୍ଠୋ ଭଗଵାନେତ୍ଯ ଵୈଦେହମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି, ଅନ୍ୟ ମହାର୍ଷିମାନେ ସହିତ, ପୂଜ୍ୟ ବସିଷ୍ଠ ଆସି, ବିଦେହ ରାଜାଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ ।
ରାଜା ଦଶରଥୋ ରାଜନ୍ କୃତକୌତୁକମଂଗଲୈଃ। ପୁତ୍ରୈର୍ନରଵରଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଦାତାରମଭିକାଙ୍କ୍ଷତେ
ରାଜା ଦଶରଥ, ମଙ୍ଗଳ ଉତ୍ସବ କରିଥିବା ପୁଅମାନେ ସହିତ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦାତାକୁ ଆଶା କରୁଛନ୍ତି ।
ଦାତୃପ୍ରତିଗ୍ରହୀତୃଭ୍ଯାଂ ସର୍ଵାର୍ଥାଃ ସମ୍ଭଵନ୍ତି ହି। ସ୍ଵଧର୍ମଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯସ୍ଵ କୃତ୍ଵା ଵୈଵାହ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍
ଦେବା ଓ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କାମ ସଫଳ ହୁଏ; ତୁମେ ଏହି ଉତ୍ତମ ବିବାହ କରି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କର।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ପରମୋଦାରୋ ଵସିଷ୍ଠେନ ମହାତ୍ମନା। ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହାତେଜା ଵାକ୍ଯଂ ପରମଧର୍ମଵିତ୍
ଏପରି କହିବା ପରେ, ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅତି ଦାନଶୀଳ ଓ ଉଚ୍ଚ ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
କଃ ସ୍ଥିତଃ ପ୍ରତିହାରୋ ମେ କସ୍ଯାଜ୍ଞାଂ ସମ୍ପ୍ରତୀକ୍ଷତେ। ସ୍ଵଗୃହେ କୋ ଵିଚାରୋଽସ୍ତି ଯଥା ରାଜ୍ଯମିଦଂ ତଵ
ମୋ ଦ୍ୱାରରେ କିଏ ରକ୍ଷା କରୁଛି, କାହାର ଆଜ୍ଞା ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି? ମୋ ଘରେ କେଉଁ ପରାମର୍ଶ ଚାଲିଛି, ଯେପରି ଏହି ରାଜ୍ୟ ତୁମର ହେଉଛି?
କୃତକୌତୁକସର୍ଵସ୍ଵା ଵେଦିମୂଲମୁପାଗତାଃ। ମମ କନ୍ଯା ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୀପ୍ତା ବହ୍ନେରିଵାର୍ଚିଷଃ
ସମସ୍ତ ଉତ୍ସବ ପ୍ରସ୍ତୁତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ମୋ ଝିଅମାନେ ବେଦିକା ପାଖକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କମାନେ ଦହୁଥିବା ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ।
ସଦ୍ଯୋଽହଂ ତ୍ଵତ୍ପ୍ରତୀକ୍ଷୋଽସ୍ମି ଵେଦ୍ଯାମସ୍ଯାଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ। ଅଵିଘ୍ନଂ କ୍ରିଯତାଂ ସର୍ଵଂ କିମର୍ଥଂ ହି ଵିଲମ୍ବ୍ଯତେ
ମୁଁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହି ବେଦିକା ପାଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି; ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ବିଘ୍ନ ଭାବେ ଚାଲୁ; ବିଳମ୍ବ କାହିଁକି?
ତଦ୍ ଵାକ୍ଯଂ ଜନକେନୋକ୍ତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦଶରଥସ୍ତଦା। ପ୍ରଵେଶଯାମାସ ସୁତାନ୍ ସର୍ଵାନୃଷିଗଣାନପି
ଜନକଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ତାପରେ ଦଶରଥ ସମସ୍ତ ପୁଅମାନେ ଓ ଋଷିମଣ୍ଡଳୀଙ୍କୁ ଆଣିଲେ।
ତତୋ ରାଜା ଵିଦେହାନାଂ ଵସିଷ୍ଠମିଦମବ୍ରଵୀତ୍। କାରଯସ୍ଵ ଋଷେ ସର୍ଵାମୃଷିଭିଃ ସହ ଧାର୍ମିକ
ତାପରେ ଭିଦେହ ରାଜା ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ଧର୍ମିକ ଋଷି, ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ସହିତ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସଂପାଦନ କରନ୍ତୁ।"
ରାମସ୍ଯ ଲୋକରାମସ୍ଯ କ୍ରିଯାଂ ଵୈଵାହିକୀଂ ପ୍ରଭୋ। ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ଜନକଂ ଵସିଷ୍ଠୋ ଭଗଵାନୃଷିଃ
ଲୋକମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ରାମଙ୍କ ବିବାହ କାର୍ଯ୍ୟ ହେବାକୁ ଯାଉଛି, ହେ ପ୍ରଭୁ। ଏହିପରି କହି ବସିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷି ଜନକଙ୍କୁ 'ଠିକ୍ ଅଛି' ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ଶତାନନ୍ଦଂ ଚ ଧାର୍ମିକମ୍। ପ୍ରପାମଧ୍ଯେ ତୁ ଵିଧିଵଦ୍ ଵେଦିଂ କୃତ୍ଵା ମହାତପାଃ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ଧର୍ମିକ ଶତାନନ୍ଦଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି, ମହାତପସ୍ବୀ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପଣ୍ଡାଲ ମଧ୍ୟରେ ବେଦି ତିଆରି କଲେ।
ଅଲଂଚକାର ତାଂ ଵେଦିଂ ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପୈଃ ସମନ୍ତତଃ। ସୁଵର୍ଣପାଲିକାଭିଶ୍ଚ ଚିତ୍ରକୁମ୍ଭୈଶ୍ଚ ସାଙ୍କୁରୈଃ
ସେ ବେଦିକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲ, ସୁନାର ବାଟି ଓ ଅଙ୍କୁର ସହିତ ଶୋଭିତ ମଟକା ଦ୍ୱାରା ସଜାଇଲେ।
ଅଙ୍କୁରାଢ୍ଯୈଃ ଶରାଵୈଶ୍ଚ ଧୂପପାତ୍ରୈଃ ସଧୂପକୈଃ। ଶଙ୍ଖପାତ୍ରୈଃ ସ୍ରୁଵୈଃ ସ୍ରଗ୍ଭିଃ ପାତ୍ରୈରର୍ଘ୍ଯାଦିପୂଜିତୈଃ
ଅଂକୁର ଭରିଥିବା କୋଷ, ଧୂପ ଭରିଥିବା ପାତ୍ର, ଶଂଖର ପାତ୍ର, ହୋମ କରିବା ଚମଚ, ମାଳା ଏବଂ ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦାନ ପାଇଁ ପାତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଯଥାଯଥ ଆଦର ସହିତ ପୂଜା କରାଯାଇଥିଲା।
ଲାଜପୂର୍ଣୈଶ୍ଚ ପାତ୍ରୀଭିରକ୍ଷତୈରପି ସଂସ୍କୃତୈଃ। ଦର୍ଭୈଃ ସମୈଃ ସମାସ୍ତୀର୍ଯ ଵିଧିଵନ୍ମନ୍ତ୍ରପୂର୍ଵକମ୍
ଲାଜା ଓ ପକା ଚାଉଳ ଭରିଥିବା ପାତ୍ର, ସମାନ ଦରଭା ଘାସ ଛାଡ଼ି, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ମନ୍ତ୍ର ପାଠ ସହିତ ପୂଜା ସଜାଯାଇଥିଲା।
ଅଗ୍ନିମାଧାଯ ତଂ ଵେଦ୍ଯାଂ ଵିଧିମନ୍ତ୍ରପୁରସ୍କୃତମ୍। ଜୁହାଵାଗ୍ନୌ ମହାତେଜା ଵସିଷ୍ଠୋ ମୁନିପୁଂଗଵଃ
ଏହିପରି ଭାବେ ବେଦି ଉପରେ ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ କରି, ନିୟମ ଓ ମନ୍ତ୍ର ପୂର୍ବକ ମହାତେଜସ୍ବୀ ମୁନି ବଶିଷ୍ଠ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କଲେ।
ତତଃ ସୀତାଂ ସମାନୀଯ ସର୍ଵାଭରଣଭୂଷିତାମ୍। ସମକ୍ଷମଗ୍ନେଃ ସଂସ୍ଥାପ୍ଯ ରାଘଵାଭିମୁଖେ ତଦା
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଆଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତା ସୀତାଙ୍କୁ ଆଣି, ଅଗ୍ନି ସାମ୍ନାରେ ରଖି, ସେଠାରେ ରାଘବଙ୍କୁ ମୁହାଁ କରାଯାଇଥିଲା।
ଅବ୍ରଵୀଜ୍ଜନକୋ ରାଜା କୌସଲ୍ଯାନନ୍ଦଵର୍ଧନମ୍। ଇଯଂ ସୀତା ମମ ସୁତା ସହଧର୍ମଚରୀ ତଵ
ରାମଙ୍କୁ, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ବୃଦ୍ଧିକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ, ରାଜା ଜନକ କହିଲେ: 'ଏହି ମୋ ଝିଅ ସୀତା, ଧର୍ମରେ ତୁମ ସାଥୀ।'
ପ୍ରତୀଚ୍ଛ ଚୈନାଂ ଭଦ୍ରଂ ତେ ପାଣିଂ ଗୃହ୍ଣୀଷ୍ଵ ପାଣିନା। ପତିଵ୍ରତା ମହାଭାଗା ଛାଯେଵାନୁଗତା ସଦା
‘ସ୍ୱୀକାର କର, ଭଲ ଭାଗ୍ୟ ହେଉ; ତୁମ ହାତରେ ତାଙ୍କର ହାତ ନିଅ। ସେ ପତିପ୍ରତି, ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟବତୀ, ସଦା ତୁମକୁ ଛାୟାର ପରି ଅନୁସରଣ କରିବେ।’
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରାକ୍ଷିପଦ୍ ରାଜା ମନ୍ତ୍ରପୂତଂ ଜଲଂ ତଦା। ସାଧୁସାଧ୍ଵିତି ଦେଵାନାମୃଷୀଣାଂ ଵଦତାଂ ତଦା
ଏହିପରି କହି, ରାଜା ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର କରାଯାଇଥିବା ଜଳ ଢାଲିଲେ, ଦେବତାମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ‘ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ!’ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ।
ଦେଵଦୁନ୍ଦୁଭିନିର୍ଘୋଷଃ ପୁଷ୍ପଵର୍ଷୋ ମହାନଭୂତ୍। ଏଵଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ସୁତାଂ ସୀତାଂ ମନ୍ତ୍ରୋଦକପୁରସ୍କୃତାମ୍
ଏହାପରେ ଦିବ୍ୟ ଡ଼ାକ ଓ ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି ହେଲା; ଏପରି ଭାବରେ ରାଜା ମନ୍ତ୍ରଜଳରେ ପବିତ୍ର କରି ତାଙ୍କର କନ୍ୟା ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଇଲେ...