ରାଵଣସ୍ତୁ ତତଃ ସ୍ଵସ୍ଥଃ ଶରଵର୍ଷଂ ମୁମୋଚ ହ । ତସ୍ମିନ୍ଵୈଵସ୍ଵତରଥେ ତୋଯଵର୍ଷମିଵାମ୍ବୁଦଃ ।। ୭.୨୨.
କିନ୍ତୁ ରାବଣ ଶାନ୍ତ ଓ ଅବିଚଳିତ ରହି, ବୈବସ୍ବତଙ୍କ ରଥ ଉପରେ ବାଣର ବୃଷ୍ଟି କଲେ, ମେଘ ଯେପରି ବର୍ଷା କରେ।
ତତୋ ମହାଶକ୍ତିଶରୈଃ ପାତ୍ଯମାନୈର୍ମହୋରସି (ପାତ୍ଯମାନୋ) । ନାଶକ୍ନୋତ୍ପ୍ରତିକର୍ତୁଂ ସ ରାକ୍ଷସଃ ଶଲ୍ଯପୀଡିତଃ ।। ୭.୨୨.
ତାପରେ, ସେଇ ଶକ୍ତିସାମ୍ୟ ବାଣମାନେ ଚଉଡ଼ା ଛାତି ଉପରେ ଲାଗିଲାପରେ, ରାକ୍ଷସ ଶଳ୍ୟର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଅସହାୟ ହୋଇ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଏଵଂ ନାନାପ୍ରହରଣୈର୍ଯମେନାମିତ୍ରକର୍ଷିଣା । ସପ୍ତରାତ୍ରଂ କୃତଃ ସଙ୍ଖ୍ଯେ ଵିସଞ୍ଜ୍ଞୋ ଵିମୁଖୋ ରିପୁଃ ।। ୭.୨୨.
ଏପରି ଭାବେ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ନଶ୍ୱେଷ କରୁଥିବା ଯମ ନାନା ପ୍ରହରଣ ଦ୍ୱାରା ସପ୍ତ ରାତି ଧରି ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁକୁ ଅଚେତନ ଓ ମୁଖ ଫେରାଇଦେଲେ।
ତଦାସୀତ୍ତୁମୁଲଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ଯମରାକ୍ଷସଯୋର୍ଦ୍ଵଯୋଃ । ଜଯମାକାଙ୍କ୍ଷତୋର୍ଵୀର ସମରେଷ୍ଵନିଵର୍ତିନୋଃ ।। ୭.୨୨.
ସେ ସମୟରେ ଯମ ଓ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଦୁଇଝଣ ନାୟକ ଜୟ ପାଇବାକୁ ଆକାଂକ୍ଷୀ ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଦମ୍ୟ ଥିଲେ।
ତତୋ ଦେଵାଃ ସଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ସିଦ୍ଧାଶ୍ଚ ପରମର୍ଷଯଃ । ପ୍ରଜାପତିଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ସମେତାସ୍ତଦ୍ରଣାଜିରମ୍ ।। ୭.୨୨.
ତାପରେ ଦେବତାମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ ଓ ମହାଋଷିମାନେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି, ସେଠି ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ।
ସଂଵର୍ତ ଇଵ ଲୋକାନାଂ କ୍ରୁଧ୍ଯତୋରଭଵତ୍ତଦା । ରାକ୍ଷସାନାଂ ଚ ମୁଖ୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରେତାନାମୀଶ୍ଵରସ୍ଯ ଚ ।। ୭.୨୨.
ସେତେବେଳେ, ଯେପରି ଜଗତର ସଂହାର ସମୟ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ଓ ପିତୃଲୋକର ଇଶ୍ୱର ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ।
ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରୋ ଽପି ଵିସ୍ଫାର୍ଯ ଚାପମିନ୍ଦ୍ରାଶନିପ୍ରଭମ୍ । ନିରନ୍ତରମିଵାକାଶଂ କୁର୍ଵନ୍ବାଣାଂସ୍ତତୋ ଽସୃଜତ୍ ।। ୭.୨୨.
ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅସନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଧନୁଷ୍ୟକୁ ଟାଣି, ଅବିରତ ଭାବେ ଆକାଶକୁ ତୀର ଛାଡ଼ି ଭରିଦେଲେ।
ମୃତ୍ଯୁଂ ଚତୁର୍ଭିର୍ଵିଶିଖୈଃ ସୂତଂ ସପ୍ତଭିରାର୍ଦଯତ୍ । ଯମଂ ଶତସହସ୍ରେଣ ଶୀଘ୍ରଂ ମର୍ମସ୍ଵତାଡଯତ୍ ।। ୭.୨୨.
ଚାରିଟି ତୀରରେ ସେ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ, ସାତଟି ତୀରରେ ସାରଥିକୁ ଆଘାତ କଲେ, ଏବଂ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ତୀରରେ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଯମଙ୍କର ମର୍ମସ୍ଥଳକୁ ଆଘାତ କଲେ।
ତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ଯ ଵଦନାଦ୍ଯମସ୍ଯ ସମଜାଯତ । ଜ୍ଵାଲାମାଲୀ ସନିଃଶ୍ଵାସଃ ସଧୂମଃ କୋପପାଵକଃ ।। ୭.୨୨.
ତାପରେ କ୍ରୋଧିତ ଯମଙ୍କର ମୁଖରୁ ଜ୍ୱାଳା ଓ ଧୂଆଁରେ ଘେରା ଏକ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧାଗ୍ନି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।
ତଦାଶ୍ଚର୍ଯମଥୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦେଵଦାନଵସନ୍ନିଧୌ । ପ୍ରହର୍ଷିତୌ ସୁସଂରବ୍ଧୌ ମୃତ୍ଯୁକାଲୌ ବଭୂଵତୁଃ ।। ୭.୨୨.
ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟକୁ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦେଖି, ମୃତ୍ୟୁ ଓ କାଳ ଅତି ଖୁସି ଓ ଉତ୍ସାହିତ ହେଲେ।
ତତୋ ମୃତ୍ଯୁଃ କ୍ରୁଦ୍ଧତରୋ ଵୈଵସ୍ଵତମଭାଷତ । ମୁଞ୍ଚ ମାଂ ସମରେ ଯାଵଦ୍ଧନ୍ମୀମଂ ପାପରାକ୍ଷସମ୍ । ନୈଷା ରକ୍ଷୋ ଭଵେଦଦ୍ଯ ମର୍ଯାଦା ହି ନିସର୍ଗତଃ ।। ୭.୨୨.
ତାପରେ ଅଧିକ କ୍ରୋଧିତ ମୃତ୍ୟୁ ବୈବସ୍ବତଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋତେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଛାଡ଼, ଯେଉଁଯାଏଁ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସକୁ ମୁଁ ମାରିପାରିବି; କାରଣ ପ୍ରକୃତିରେ ଏହି ରାକ୍ଷସ ଆଜି ବଞ୍ଚିପାରିବ ନାହିଁ, ସୀମା ଏଠାରେ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି।'
ହିରଣ୍ଯକଶିପୁଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ନମୁଚିଃ ଶମ୍ବରସ୍ତଥା । ଵିସନ୍ଧିର୍ଧୂମକେତୁଶ୍ଚ ବଲିର୍ଵୈରୋଚନୋ ଽପି ଚ ।। ୭.୨୨.
ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ, ମହିମାନ୍ବିତ ନାମୁଚି, ଶମ୍ବର, ବିସନ୍ଧି, ଧୂମକେତୁ ଏବଂ ବିରୋଚନଙ୍କ ପୁତ୍ର ବଳି,
ଦମ୍ଭୁର୍ଦୈତ୍ଯମହାରାଜୋ ଵୃତ୍ରୋ ବାଣସ୍ତଥୈଵ ଚ । ରାଜର୍ଷଯଃ ଶାସ୍ତ୍ରଵିଦୋ ଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ସମହୋରଗାଃ ।। ୭.୨୨.
ଡମ୍ଭୁ, ବଡ଼ ଦେତ୍ୟା ରାଜା, ବୃତ୍ର, ବାଣ ଏହିମାନେ, ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ରାଜା ଋଷିମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନାଗମାନେ—
ଋଷଯଃ ପନ୍ନଗା ଦୈତ୍ଯା ଯକ୍ଷାଶ୍ଚାପ୍ଯପ୍ସରୋଗଣାଃ । ଯୁଗାନ୍ତପରିଵର୍ତେ ଚ ପୃଥିଵୀ ସମହାର୍ଣଵା ।। ୭.୨୨.
ଋଷିମାନେ, ନାଗମାନେ, ଦେତ୍ୟାମାନେ, ଯକ୍ଷମାନେ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ, ଏବଂ ଯୁଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମୟରେ, ସମୁଦ୍ର ସହିତ ପୃଥିବୀ—
କ୍ଷଯଂ ନୀତା ମହାରାଜ ସପର୍ଵତସରିଦ୍ଦ୍ରୁମା । ଏତେ ଚାନ୍ଯେ ଚ ବହଵୋ ବଲଵନ୍ତୋ ଦୁରାସଦାଃ ।। ୭.୨୨.
ଏମାନେ ସହିତ ପାହାଡ଼, ନଦୀ ଓ ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ, ହେ ମହାରାଜ, ସମସ୍ତେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି; ଏମାନେ ଓ ଅନେକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦୁର୍ଜୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ—
ଵିନିପନ୍ନା ମଯା ଦୃଷ୍ଟାଃ କିମୁତାଯଂ ନିଶାଚରଃ ।। ୭.୨୨.
ମୁଁ ଏମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପତିତ ହେଉଥିବା ଦେଖିଛି—ତେବେ ଏହି ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ଏହି ରାକ୍ଷସ ଆଉ କଣ?
ମୁଞ୍ଚଂ ମାଂ ସାଧୁ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଯାଵଦେନଂ ନିହନ୍ମ୍ଯହମ୍ । ନହି କଶ୍ଚିନ୍ମଯା ଦୃଷ୍ଟୋ ବଲଵାନପି ଜୀଵତି ।। ୭.୨୨.
ମୋତେ ଛାଡ଼, ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଏହାକୁ ମାରିପାରିବି; କାରଣ, ମୁଁ ଯେଉଁମାନେକୁ ଦେଖିଛି, ସେମାନେ ଯେତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଉନାହିଁ, ବଞ୍ଚିନଥାନ୍ତି।
ବଲଂ ମମ ନ ଖଲ୍ଵେତନ୍ମର୍ଯାଦୈଷା ନିସର୍ଗତଃ । ସ ଦୃଷ୍ଟୋ ନ ମଯା କାଲଂ ମୁହୁର୍ତମାପି ଜୀଵତି ।। ୭.୨୨.
ଏହା ମୋର ନିଜ ଶକ୍ତି ନୁହେଁ, ଏହା ସ୍ୱାଭାବିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା; ଯାହାକୁ ମୁଁ ଦେଖିଛି, ସେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିନଥାଏ।
ତସ୍ଯୈଵଂ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଧର୍ମରାଜଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ । ଅବ୍ରଵୀତ୍ତତ୍ର ତଂ ମୁତ୍ଯୁଂ ତ୍ଵଂ ତିଷ୍ଠୈନଂ ନିହନ୍ମ୍ଯହମ୍ ।। ୭.୨୨.
ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମରାଜା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିବା ଠାରେ, ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ କହିଲେ—'ତୁମେ ଅପେକ୍ଷା କର, ମୁଁ ଏହାକୁ ମାରିଦେବି।'
ତତଃ ସଂରକ୍ତନଯନଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵୈଵସ୍ଵତଃ ପ୍ରଭୁଃ । କାଲଦଣ୍ଡମମୋଘଂ ତୁ ତୋଲଯାମାସ ପାଣିନା ।। ୭.୨୨.
ତାପରେ ବୈୱସ୍ୱତ ଭଗବାନ, କ୍ରୋଧରେ ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ହାତରେ ଅଖଣ୍ଡ କାଳଦଣ୍ଡକୁ ଉଠାଇଲେ।
ଯସ୍ଯ ପାର୍ଶ୍ଵେଷୁ ନିଖିଲା କାଲପାଶାଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଃ । ପାଵକାଶନିସଙ୍କାଶୋ ମୁଦ୍ଗରୋ ମୂର୍ତିମାନ୍ସ୍ଥିତଃ ।। ୭.୨୨.
ତାଙ୍କର ପାଖରେ ସମସ୍ତ କାଳପାଶ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଥିଲା; ଅଗ୍ନି ଓ ବିଜୁଳି ପରି ଜ୍ୱଳମାନ ଗଦା ଆକାରରେ ଉଭୟ ଦିଗରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଦର୍ଶନାଦେଵ ଯଃ ପ୍ରାଣାନ୍ପ୍ରାଣିନାମପକର୍ଷତି । କିଂ ପୁନଃ ସ୍ପୃଶ୍ଯମାନସ୍ଯ ପାତ୍ଯମାନସ୍ଯ ଵା ପୁନଃ ।। ୭.୨୨.
ତାଙ୍କୁ କେବଳ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେର ପ୍ରାଣ ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ—ତେବେ ତାଙ୍କ ଛୁଇଁଲେ କିମ୍ବା ଘାଏ ଲାଗିଲେ ତ କଥା ଅନ୍ୟ।
ସ ଜ୍ଵାଲାପରିଵାରସ୍ତୁ ନିର୍ଦହନ୍ନିଵ ରାକ୍ଷସମ୍ । ତେନ ସ୍ପୃଷ୍ଟୋ ବଲଵତା ମହାପ୍ରହରଣୋ ଽସ୍ଫୁରତ୍ ।। ୭.୨୨.
ଅଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଳାରେ ଘେରାଯାଇ, ସେ ରାକ୍ଷସକୁ ପୋଡ଼ିଦେଉଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲେ; ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅସ୍ତ୍ରର ଘାଏ ଲାଗିଲେ, ବଡ଼ ଶତ୍ରୁ କମ୍ପିତ ହେଲା।
ତତୋ ଵିଦୁଦ୍ରୁଵୁଃ ସର୍ଵେ ତସ୍ମାତ୍ରସ୍ତା ରଣାଜିରେ । ସୁରାଶ୍ଚ କ୍ଷୁଭିତାଃ ସର୍ଵେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦଣ୍ଡୋଦ୍ଯତଂ ଯମମ୍ ।। ୭.୨୨.
ତାପରେ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଥିବା ସମସ୍ତେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ସେଠାରୁ ପଳାଇଗଲେ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଯମଙ୍କ ଦଣ୍ଡ ଉଠାଇବାକୁ ଦେଖି ଅସ୍ଥିର ହେଲେ।
ତସ୍ମିନ୍ପ୍ରହର୍ତୁକାମେ ତୁ ଯମେ ଦଣ୍ଡେନ ରାଵଣମ୍ । ଯମଂ ପିତାମହଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ଦର୍ଶଯିତ୍ଵେଦମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୭.୨୨.
ଯମ ଦଣ୍ଡ ନେଇ ରାବଣଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେବାବେଳେ, ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱୟଂ ଯମଙ୍କ ଆଗରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଵୈଵସ୍ଵତ ମହାବାହୋ ନ ଖଲ୍ଵମିତଵିକ୍ରମ । ନ ହନ୍ତଵ୍ଯସ୍ତ୍ଵଯା ତେନ ଦଣ୍ଡେନୈଵ ନିଶାଚରଃ ।। ୭.୨୨.
ହେ ବୈୱସ୍ୱତ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁଧାରୀ, ଏହି ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ଏହି ରାକ୍ଷସକୁ ତୁମେ ସେଇ ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ମାରିପାରିବେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ତୁମ ଶକ୍ତିର ଅଧୀନ ନୁହେଁ।
ଵରଃ ଖଲୁ ମଯୈତସ୍ମୈ ଦତ୍ତସ୍ତ୍ରିଦଶପୁଙ୍ଗଵ । ସ ତ୍ଵଯା ନାନୃତଃ କାର୍ଯୋ ଯନ୍ମଯା ଵ୍ଯାହୃତଂ ଵଚଃ ।। ୭.୨୨.
ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଏକ ବର ଦେଇଛି, ହେ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ; ତେଣୁ ମୋର କଥାକୁ ତୁମେ ମିଥ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯୋ ହି ମାମନୃତଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଦେଵୋ ଵା ମାନୁଷୋ ଽପି ଵା । ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମନୃତଂ ତେନ କୃତଂ ସ୍ଯାନ୍ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ ।। ୭.୨୨.
ଯେଉଁଠି ଦେବ କିମ୍ବା ମଣିଷ ମୋର କଥାକୁ ମିଥ୍ୟା କରେ, ସେ ସମଗ୍ର ତିନି ଲୋକକୁ ମିଥ୍ୟା କରିଥାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
କ୍ରୁଦ୍ଧେନ ଵିପ୍ରମୁକ୍ତୋ ଽଯଂ ନିର୍ଵିଶେଷଂ ପ୍ରିଯାପ୍ରିଯେ । ପ୍ରଜାଃ ସଂହରତେ ରୌଦ୍ରୋ ଲୋକତ୍ରଯଭଯାଵହଃ ।। ୭.୨୨.
କ୍ରୋଧରେ ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦଣ୍ଡ ପ୍ରିୟ-ଅପ୍ରିୟ ଭେଦ କରେନାହିଁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ନଶ୍ଟ କରେ ଓ ତିନି ଲୋକରେ ଭୟ ଆଣିଦିଏ।
ଅମୋଘୋ ହ୍ଯେଷ ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରାଣିନାମମିତପ୍ରଭଃ । କାଲଦଣ୍ଡୋ ମଯା ସୃଷ୍ଟଃ ପୂର୍ଵଂ ମୃତ୍ଯୁପୁରସ୍କୃତଃ ।। ୭.୨୨.
ଏହି କାଳଦଣ୍ଡ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅସୀମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମୁଁ ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଏହାକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲି, ମୃତ୍ୟୁକୁ ଆଗରେ ରଖି।