ଯେନ ସଙ୍କ୍ଷିପ୍ଯତେ ସର୍ଵଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମିଦମଵ୍ଯଯମ୍ । କାଲଦଣ୍ଡସ୍ତୁ ପାର୍ଶ୍ଵସ୍ଥୋ ମୂର୍ତିମାନସ୍ଯ ଚାଭଵତ୍ । ଯମପ୍ରହରଣଂ ଦିଵ୍ଯଂ ତେଜସା ଜ୍ଵଲଦଗ୍ନିମତ୍ ।। ୭.୨୨.
ଯିଏ ସମସ୍ତ ଅବିନାଶୀ ତିନି ଲୋକକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ସେ କାଳଦଣ୍ଡ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ, ଅଗ୍ନିର ଭଳି ତେଜ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିବା ଯମଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ଭାବେ।
ତସ୍ଯ ପାର୍ଶ୍ଵେଷୁ ନିଚ୍ଛିଦ୍ରାଃ କାଲପାଶାଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଃ ।। ୭.୨୨.
ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ଦୋଷରହିତ କାଳପାଶ ରଖାଯାଇଥିଲା।
ପାଵକସ୍ପର୍ଶସଙ୍କାଶଃ ସ୍ଥିତୋ ମୂର୍ତଶ୍ଚ ମୁଦ୍ଗରଃ ।। ୭.୨୨.
ଏକ ମୁଦ୍ଗର ଏଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲା, ଯାହା ଅଗ୍ନି ସ୍ପର୍ଶ ସମାନ ଚମକୁଥିଲା।
ତତୋ ଲୋକତ୍ରଯଂ କ୍ଷୁବ୍ଧମକମ୍ପନ୍ତ ଦିଵୌକସଃ । କାଲଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଥା କ୍ରୁଦ୍ଧଂ ସର୍ଵଲୋକଭଯାଵହମ୍ ।। ୭.୨୨.
ତାପରେ ତିନି ଲୋକ ଅସ୍ଥିର ହେଲା, ଦେବତାମାନେ କମ୍ପିଗଲେ, କ୍ରୋଧିତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଭୟ ଦେଇଥିବା କାଳଙ୍କୁ ଦେଖି।
ତତଃ ପ୍ରଚୋଦଯନ୍ସୂତସ୍ତାନଶ୍ଵାନ୍ରୁଚିରପ୍ରଭାନ୍ । ପ୍ରଯଯୌ ଭୀମସନ୍ନାଦୋ ଯତ୍ର ରକ୍ଷଃପତିଃ ସ୍ଥିତଃ ।। ୭.୨୨.
ତାପରେ ସାରଥି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରି, ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନା ସହିତ ସେଠିକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇଥିଲେ।
ମୁହୂର୍ତେନ ଯମଂ ତେ ତୁ ହଯା ହରିହଯୋପମାଃ । ପ୍ରାପଯନ୍ମନସସ୍ତୁଲ୍ଯା ଯତ୍ର ତତ୍ପ୍ରସ୍ତୁତଂ ରଣମ୍ ।। ୭.୨୨.
କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅଶ୍ୱମାନେ ପରି ସେଇ ଘୋଡ଼ାମାନେ, ଯମଙ୍କୁ ମନର ତ୍ୱରାରେ ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଥିଲା, ସେଠାକୁ ନେଇଗଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଥୈଵ ଵିକୃତଂ ରଥଂ ମୃତ୍ଯୁସମନ୍ଵିତମ୍ । ସଚିଵା ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ସହସା ଵିପ୍ରଦୁଦ୍ରୁଵୁଃ ।। ୭.୨୨.
ଏପରି ଭୟାନକ ରଥ, ଯେଉଁଥିରେ ମୃତ୍ୟୁ ଅଛନ୍ତି, ଦେଖି ରାକ୍ଷସପତିଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ହଠାତ୍ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ।
ଲଘୁସତ୍ତ୍ଵତଯା ତେ ହି ନଷ୍ଟସଞ୍ଜ୍ଞା ଭଯାର୍ଦିତାଃ । ନେହ ଯୋଦ୍ଧୁଂ ସମର୍ଥାଃ ସ୍ମ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରଯଯୁର୍ଦିଶଃ ।। ୭.୨୨.
ଭୟରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ସେମାନେ ସ୍ମୃତି ହରାଇଦେଲେ ଏବଂ କହିଲେ, 'ଆମେ ଏଠାରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବୁ ନାହିଁ,' ବୋଲି ସମସ୍ତେ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ଚାଲିଗଲେ।
ସ ତୁ ତଂ ତାଦୃଶଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରଥଂ ଲୋକଭଯାଵହମ୍ । ନାକ୍ଷୁଭ୍ଯତ ଦଶଗ୍ରୀଵୋ ନ ଚାପି ଭଯମାଵିଶତ୍ ।। ୭.୨୨.
କିନ୍ତୁ ସେଉଁଠି ଏପରି ଭୟଙ୍କର ରଥକୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ କେବେ ଭୟଭିତ ହେଲେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ମନରେ କେବେ ଭୟ ପ୍ରବେଶ କଲା ନାହିଁ।
ସ ତୁ ରାଵଣମାସାଦ୍ଯ ଵ୍ଯସୃଜଚ୍ଛକ୍ତିତୋମରାନ୍ । ଯମୋ ମର୍ମାଣି ସଙ୍କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ରାଵଣସ୍ଯୋପକୃନ୍ତତ ।। ୭.୨୨.
ତାପରେ ଯମ ରାବଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଶକ୍ତି ଓ ତୋମର ଛାଡ଼ିଲେ, ଯାହା ରାବଣଙ୍କ ଜୀବନ୍ତ ଅଙ୍ଗକୁ ଆଘାତ କଲା।
ରାଵଣସ୍ତୁ ତତଃ ସ୍ଵସ୍ଥଃ ଶରଵର୍ଷଂ ମୁମୋଚ ହ । ତସ୍ମିନ୍ଵୈଵସ୍ଵତରଥେ ତୋଯଵର୍ଷମିଵାମ୍ବୁଦଃ ।। ୭.୨୨.
କିନ୍ତୁ ରାବଣ ଶାନ୍ତ ଓ ଅବିଚଳିତ ରହି, ବୈବସ୍ବତଙ୍କ ରଥ ଉପରେ ବାଣର ବୃଷ୍ଟି କଲେ, ମେଘ ଯେପରି ବର୍ଷା କରେ।
ତତୋ ମହାଶକ୍ତିଶରୈଃ ପାତ୍ଯମାନୈର୍ମହୋରସି (ପାତ୍ଯମାନୋ) । ନାଶକ୍ନୋତ୍ପ୍ରତିକର୍ତୁଂ ସ ରାକ୍ଷସଃ ଶଲ୍ଯପୀଡିତଃ ।। ୭.୨୨.
ତାପରେ, ସେଇ ଶକ୍ତିସାମ୍ୟ ବାଣମାନେ ଚଉଡ଼ା ଛାତି ଉପରେ ଲାଗିଲାପରେ, ରାକ୍ଷସ ଶଳ୍ୟର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଅସହାୟ ହୋଇ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଏଵଂ ନାନାପ୍ରହରଣୈର୍ଯମେନାମିତ୍ରକର୍ଷିଣା । ସପ୍ତରାତ୍ରଂ କୃତଃ ସଙ୍ଖ୍ଯେ ଵିସଞ୍ଜ୍ଞୋ ଵିମୁଖୋ ରିପୁଃ ।। ୭.୨୨.
ଏପରି ଭାବେ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ନଶ୍ୱେଷ କରୁଥିବା ଯମ ନାନା ପ୍ରହରଣ ଦ୍ୱାରା ସପ୍ତ ରାତି ଧରି ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁକୁ ଅଚେତନ ଓ ମୁଖ ଫେରାଇଦେଲେ।
ତଦାସୀତ୍ତୁମୁଲଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ଯମରାକ୍ଷସଯୋର୍ଦ୍ଵଯୋଃ । ଜଯମାକାଙ୍କ୍ଷତୋର୍ଵୀର ସମରେଷ୍ଵନିଵର୍ତିନୋଃ ।। ୭.୨୨.
ସେ ସମୟରେ ଯମ ଓ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଦୁଇଝଣ ନାୟକ ଜୟ ପାଇବାକୁ ଆକାଂକ୍ଷୀ ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଦମ୍ୟ ଥିଲେ।
ତତୋ ଦେଵାଃ ସଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ସିଦ୍ଧାଶ୍ଚ ପରମର୍ଷଯଃ । ପ୍ରଜାପତିଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ସମେତାସ୍ତଦ୍ରଣାଜିରମ୍ ।। ୭.୨୨.
ତାପରେ ଦେବତାମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ ଓ ମହାଋଷିମାନେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି, ସେଠି ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ।
ସଂଵର୍ତ ଇଵ ଲୋକାନାଂ କ୍ରୁଧ୍ଯତୋରଭଵତ୍ତଦା । ରାକ୍ଷସାନାଂ ଚ ମୁଖ୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରେତାନାମୀଶ୍ଵରସ୍ଯ ଚ ।। ୭.୨୨.
ସେତେବେଳେ, ଯେପରି ଜଗତର ସଂହାର ସମୟ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ଓ ପିତୃଲୋକର ଇଶ୍ୱର ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ।
ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରୋ ଽପି ଵିସ୍ଫାର୍ଯ ଚାପମିନ୍ଦ୍ରାଶନିପ୍ରଭମ୍ । ନିରନ୍ତରମିଵାକାଶଂ କୁର୍ଵନ୍ବାଣାଂସ୍ତତୋ ଽସୃଜତ୍ ।। ୭.୨୨.
ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅସନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଧନୁଷ୍ୟକୁ ଟାଣି, ଅବିରତ ଭାବେ ଆକାଶକୁ ତୀର ଛାଡ଼ି ଭରିଦେଲେ।
ମୃତ୍ଯୁଂ ଚତୁର୍ଭିର୍ଵିଶିଖୈଃ ସୂତଂ ସପ୍ତଭିରାର୍ଦଯତ୍ । ଯମଂ ଶତସହସ୍ରେଣ ଶୀଘ୍ରଂ ମର୍ମସ୍ଵତାଡଯତ୍ ।। ୭.୨୨.
ଚାରିଟି ତୀରରେ ସେ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ, ସାତଟି ତୀରରେ ସାରଥିକୁ ଆଘାତ କଲେ, ଏବଂ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ତୀରରେ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଯମଙ୍କର ମର୍ମସ୍ଥଳକୁ ଆଘାତ କଲେ।
ତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ଯ ଵଦନାଦ୍ଯମସ୍ଯ ସମଜାଯତ । ଜ୍ଵାଲାମାଲୀ ସନିଃଶ୍ଵାସଃ ସଧୂମଃ କୋପପାଵକଃ ।। ୭.୨୨.
ତାପରେ କ୍ରୋଧିତ ଯମଙ୍କର ମୁଖରୁ ଜ୍ୱାଳା ଓ ଧୂଆଁରେ ଘେରା ଏକ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧାଗ୍ନି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।
ତଦାଶ୍ଚର୍ଯମଥୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦେଵଦାନଵସନ୍ନିଧୌ । ପ୍ରହର୍ଷିତୌ ସୁସଂରବ୍ଧୌ ମୃତ୍ଯୁକାଲୌ ବଭୂଵତୁଃ ।। ୭.୨୨.
ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟକୁ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦେଖି, ମୃତ୍ୟୁ ଓ କାଳ ଅତି ଖୁସି ଓ ଉତ୍ସାହିତ ହେଲେ।
ତତୋ ମୃତ୍ଯୁଃ କ୍ରୁଦ୍ଧତରୋ ଵୈଵସ୍ଵତମଭାଷତ । ମୁଞ୍ଚ ମାଂ ସମରେ ଯାଵଦ୍ଧନ୍ମୀମଂ ପାପରାକ୍ଷସମ୍ । ନୈଷା ରକ୍ଷୋ ଭଵେଦଦ୍ଯ ମର୍ଯାଦା ହି ନିସର୍ଗତଃ ।। ୭.୨୨.
ତାପରେ ଅଧିକ କ୍ରୋଧିତ ମୃତ୍ୟୁ ବୈବସ୍ବତଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋତେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଛାଡ଼, ଯେଉଁଯାଏଁ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସକୁ ମୁଁ ମାରିପାରିବି; କାରଣ ପ୍ରକୃତିରେ ଏହି ରାକ୍ଷସ ଆଜି ବଞ୍ଚିପାରିବ ନାହିଁ, ସୀମା ଏଠାରେ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି।'
ହିରଣ୍ଯକଶିପୁଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ନମୁଚିଃ ଶମ୍ବରସ୍ତଥା । ଵିସନ୍ଧିର୍ଧୂମକେତୁଶ୍ଚ ବଲିର୍ଵୈରୋଚନୋ ଽପି ଚ ।। ୭.୨୨.
ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ, ମହିମାନ୍ବିତ ନାମୁଚି, ଶମ୍ବର, ବିସନ୍ଧି, ଧୂମକେତୁ ଏବଂ ବିରୋଚନଙ୍କ ପୁତ୍ର ବଳି,
ଦମ୍ଭୁର୍ଦୈତ୍ଯମହାରାଜୋ ଵୃତ୍ରୋ ବାଣସ୍ତଥୈଵ ଚ । ରାଜର୍ଷଯଃ ଶାସ୍ତ୍ରଵିଦୋ ଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ସମହୋରଗାଃ ।। ୭.୨୨.
ଡମ୍ଭୁ, ବଡ଼ ଦେତ୍ୟା ରାଜା, ବୃତ୍ର, ବାଣ ଏହିମାନେ, ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ରାଜା ଋଷିମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନାଗମାନେ—
ଋଷଯଃ ପନ୍ନଗା ଦୈତ୍ଯା ଯକ୍ଷାଶ୍ଚାପ୍ଯପ୍ସରୋଗଣାଃ । ଯୁଗାନ୍ତପରିଵର୍ତେ ଚ ପୃଥିଵୀ ସମହାର୍ଣଵା ।। ୭.୨୨.
ଋଷିମାନେ, ନାଗମାନେ, ଦେତ୍ୟାମାନେ, ଯକ୍ଷମାନେ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ, ଏବଂ ଯୁଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମୟରେ, ସମୁଦ୍ର ସହିତ ପୃଥିବୀ—
କ୍ଷଯଂ ନୀତା ମହାରାଜ ସପର୍ଵତସରିଦ୍ଦ୍ରୁମା । ଏତେ ଚାନ୍ଯେ ଚ ବହଵୋ ବଲଵନ୍ତୋ ଦୁରାସଦାଃ ।। ୭.୨୨.
ଏମାନେ ସହିତ ପାହାଡ଼, ନଦୀ ଓ ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ, ହେ ମହାରାଜ, ସମସ୍ତେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି; ଏମାନେ ଓ ଅନେକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦୁର୍ଜୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ—
ଵିନିପନ୍ନା ମଯା ଦୃଷ୍ଟାଃ କିମୁତାଯଂ ନିଶାଚରଃ ।। ୭.୨୨.
ମୁଁ ଏମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପତିତ ହେଉଥିବା ଦେଖିଛି—ତେବେ ଏହି ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ଏହି ରାକ୍ଷସ ଆଉ କଣ?
ମୁଞ୍ଚଂ ମାଂ ସାଧୁ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଯାଵଦେନଂ ନିହନ୍ମ୍ଯହମ୍ । ନହି କଶ୍ଚିନ୍ମଯା ଦୃଷ୍ଟୋ ବଲଵାନପି ଜୀଵତି ।। ୭.୨୨.
ମୋତେ ଛାଡ଼, ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଏହାକୁ ମାରିପାରିବି; କାରଣ, ମୁଁ ଯେଉଁମାନେକୁ ଦେଖିଛି, ସେମାନେ ଯେତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଉନାହିଁ, ବଞ୍ଚିନଥାନ୍ତି।
ବଲଂ ମମ ନ ଖଲ୍ଵେତନ୍ମର୍ଯାଦୈଷା ନିସର୍ଗତଃ । ସ ଦୃଷ୍ଟୋ ନ ମଯା କାଲଂ ମୁହୁର୍ତମାପି ଜୀଵତି ।। ୭.୨୨.
ଏହା ମୋର ନିଜ ଶକ୍ତି ନୁହେଁ, ଏହା ସ୍ୱାଭାବିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା; ଯାହାକୁ ମୁଁ ଦେଖିଛି, ସେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିନଥାଏ।
ତସ୍ଯୈଵଂ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଧର୍ମରାଜଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ । ଅବ୍ରଵୀତ୍ତତ୍ର ତଂ ମୁତ୍ଯୁଂ ତ୍ଵଂ ତିଷ୍ଠୈନଂ ନିହନ୍ମ୍ଯହମ୍ ।। ୭.୨୨.
ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମରାଜା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିବା ଠାରେ, ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ କହିଲେ—'ତୁମେ ଅପେକ୍ଷା କର, ମୁଁ ଏହାକୁ ମାରିଦେବି।'
ତତଃ ସଂରକ୍ତନଯନଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵୈଵସ୍ଵତଃ ପ୍ରଭୁଃ । କାଲଦଣ୍ଡମମୋଘଂ ତୁ ତୋଲଯାମାସ ପାଣିନା ।। ୭.୨୨.
ତାପରେ ବୈୱସ୍ୱତ ଭଗବାନ, କ୍ରୋଧରେ ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ହାତରେ ଅଖଣ୍ଡ କାଳଦଣ୍ଡକୁ ଉଠାଇଲେ।