ତତଃ ସ କାର୍ମୁକୀ ଵାଣୀ ସମରେ ଚାଭିଵର୍ତତ । ଲବ୍ଧସଞ୍ଜ୍ଞୋ ମୁହୂର୍ତେନ କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ତସ୍ଥୌ ଯଥାନ୍ତକଃ ।। ୭.୨୧.
ତାପରେ, ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ଧରି, ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ; କିଛି ଖଣ୍ଡରେ ସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟ ଫେରି, କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ତକ ଭଳି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।
ତତଃ ପାଶୁପତଂ ଦିଵ୍ଯମସ୍ତ୍ରଂ ସନ୍ଧାଯ କାର୍ମୁକେ । ତିଷ୍ଠ ତିଷ୍ଠେତି ତାନୁକ୍ତ୍ଵା ତଚ୍ଚାପଂ ଵିଚକର୍ଷ ସ ।। ୭.୨୧.
ତାପରେ, ଦିବ୍ୟ ପାଶୁପତ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଧନୁଷରେ ଲଗାଇ, 'ଥାଅ, ଥାଅ' ବୋଲି ଡାକି, ସେ ଧନୁଷକୁ ଟାଣିଲେ।
ଆକର୍ଣାତ୍ସ ଵିକୃଷ୍ଯାଥ ଚାପମିନ୍ଦ୍ରାରିରାହଵେ । ମୁମୋଚ ତଂ ଶରଂ କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ତ୍ରିପୁରେ ଶଙ୍କରୋ ଯଥା ।। ୭.୨୧.
ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଶତ୍ରୁ ଯୁଦ୍ଧରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଧନୁଷକୁ କାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଟାଣି, ତାହା ଶରକୁ ମୁକ୍ତ କଲେ, ଯେପରି ଶିବ ତ୍ରିପୁରାରେ କରିଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ରୂପଂ ଶରସ୍ଯାସୀତ୍ଵିଧୂମଜ୍ଵାଲମଣ୍ଡଲମ୍ । ଵନଂ ଦହିଷ୍ଯତୋ ଘର୍ମେ ଦାଵାଗ୍ନେରିଵ ମୂର୍ଚ୍ଛତଃ ।। ୭.୨୧.
ସେ ଶରଟି ଅଗ୍ନିର ଭଳି ଜ୍ୱାଳାମୟ ଏବଂ ଧୂମ ଶୂନ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିଲା, ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଦହିବା ଦାବାନଳର ଭଳି।
ଜ୍ଵାଲାମାଲୀ ସ ତୁ ଶରଃ କ୍ରଵ୍ଯାଦାନୁଗତୋ ରଣେ । ମୁକ୍ତୋ ଗୁଲ୍ମାନ୍ଦ୍ରୁମାଂଶ୍ଚାପି ଭସ୍ମ କୃତ୍ଵା ପ୍ରଧାଵତି ।। ୭.୨୧.
ଏହି ଶରଟି ଅଗ୍ନିର ମାଳା ପିନ୍ଧି, ମାଂସଭୋଜୀ ଭୂତମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୌଡ଼ିଲା, ଦଳ ଓ ବୃକ୍ଷମାନେକୁ ଖାକରେ ପରିଣତ କଲା।
ତେ ତସ୍ଯ ତେଜସା ଦଗ୍ଧାଃ ସୈନ୍ଯା ଵୈଵସ୍ଵତସ୍ଯ ତୁ । ରଣେ ତସ୍ମିନ୍ନିପତିତା ଦାଵଦଗ୍ଧା ନଗା ଇଵ ।। ୭.୨୧.
ସେ ଶରର ତେଜରେ ଦହି, ବୈବସ୍ବତଙ୍କ ସେନା ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ଦାବାନଳରେ ଗଛମାନେ ଖସିପଡ଼ନ୍ତି।
ତତସ୍ତୁ ସିଚଵୈଃ ସାର୍ଧଂ ରାକ୍ଷସୋ ଭୀମଵିକ୍ରମଃ । ନନାଦ ସୁମହାନାଦଂ କମ୍ପଯନ୍ନିଵ ମେଦିନୀମ୍ ।। ୭.୨୧.
ତାପରେ, ଭୟଙ୍କର ପ୍ରାକ୍ରମର ରାକ୍ଷସ, ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ, ଏକ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କଲେ, ଯେପରି ଭୂମି କମ୍ପିଯାଏ।
ସ ତସ୍ଯ ତୁ ମହାନାଦଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵୈଵସ୍ଵତଃ ପ୍ରଭୁଃ । ଶତ୍ରୁଂ ଵିଜଯିନଂ ମେନେ ସ୍ଵବଲସ୍ଯ ଚ ସଙ୍କ୍ଷଯମ୍ ।। ୭.୨୨.
ସେ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ ଶୁଣି, ବୈବସ୍ବତ ଭାବିଲେ ଯେ ଶତ୍ରୁ ବିଜୟୀ ହୋଇଛନ୍ତି ଏବଂ ନିଜ ସେନା ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି।
ସ ହି ଯୋଧାନ୍ହତାନ୍ମତ୍ଵା କ୍ରୋଧସଂରକ୍ତଲୋଚନଃ । ଅବ୍ରଵୀତ୍ତ୍ଵରିତଂ ସୂତଂ ରଥୋ ଽଯମୁପନୀଯତାମ୍ ।। ୭.୨୨.
ସେ ନିଜ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ମୃତ ଭାବି, କ୍ରୋଧରେ ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତିମ ହୋଇ, ତୁରନ୍ତ ନିଜ ସାରଥିକୁ କହିଲେ, 'ମୋର ରଥକୁ ଆଣ।'
ତସ୍ଯ ସୂତସ୍ତଦା ଦିଵ୍ଯମୁପସ୍ଥାପ୍ଯ ମହାରଥମ୍ । ସ୍ଥିତଃ ସ ଚ ମହାତେଜା ହ୍ଯଧ୍ଯାରୋହତ ତଂ ରଥମ୍ । ପ୍ରାଶମୁଦ୍ଗରହସ୍ତଶ୍ଚ ମୃତ୍ଯୁସ୍ତସ୍ଯାଗ୍ରତଃ ସ୍ଥିତଃ ।। ୭.୨୨.
ତାପରେ ସାରଥି ଦିବ୍ୟ ମହାରଥକୁ ଆଣିଲେ; ସେ ତେଜସ୍ବୀ ଏବଂ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ତାହାରେ ଚଢ଼ିଲେ, ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ମୃତ୍ୟୁ ମୁଦ୍ଗର ଧରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ।
ଯେନ ସଙ୍କ୍ଷିପ୍ଯତେ ସର୍ଵଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମିଦମଵ୍ଯଯମ୍ । କାଲଦଣ୍ଡସ୍ତୁ ପାର୍ଶ୍ଵସ୍ଥୋ ମୂର୍ତିମାନସ୍ଯ ଚାଭଵତ୍ । ଯମପ୍ରହରଣଂ ଦିଵ୍ଯଂ ତେଜସା ଜ୍ଵଲଦଗ୍ନିମତ୍ ।। ୭.୨୨.
ଯିଏ ସମସ୍ତ ଅବିନାଶୀ ତିନି ଲୋକକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ସେ କାଳଦଣ୍ଡ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ, ଅଗ୍ନିର ଭଳି ତେଜ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିବା ଯମଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ଭାବେ।
ତସ୍ଯ ପାର୍ଶ୍ଵେଷୁ ନିଚ୍ଛିଦ୍ରାଃ କାଲପାଶାଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଃ ।। ୭.୨୨.
ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ଦୋଷରହିତ କାଳପାଶ ରଖାଯାଇଥିଲା।
ପାଵକସ୍ପର୍ଶସଙ୍କାଶଃ ସ୍ଥିତୋ ମୂର୍ତଶ୍ଚ ମୁଦ୍ଗରଃ ।। ୭.୨୨.
ଏକ ମୁଦ୍ଗର ଏଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲା, ଯାହା ଅଗ୍ନି ସ୍ପର୍ଶ ସମାନ ଚମକୁଥିଲା।
ତତୋ ଲୋକତ୍ରଯଂ କ୍ଷୁବ୍ଧମକମ୍ପନ୍ତ ଦିଵୌକସଃ । କାଲଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଥା କ୍ରୁଦ୍ଧଂ ସର୍ଵଲୋକଭଯାଵହମ୍ ।। ୭.୨୨.
ତାପରେ ତିନି ଲୋକ ଅସ୍ଥିର ହେଲା, ଦେବତାମାନେ କମ୍ପିଗଲେ, କ୍ରୋଧିତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଭୟ ଦେଇଥିବା କାଳଙ୍କୁ ଦେଖି।
ତତଃ ପ୍ରଚୋଦଯନ୍ସୂତସ୍ତାନଶ୍ଵାନ୍ରୁଚିରପ୍ରଭାନ୍ । ପ୍ରଯଯୌ ଭୀମସନ୍ନାଦୋ ଯତ୍ର ରକ୍ଷଃପତିଃ ସ୍ଥିତଃ ।। ୭.୨୨.
ତାପରେ ସାରଥି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରି, ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନା ସହିତ ସେଠିକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇଥିଲେ।
ମୁହୂର୍ତେନ ଯମଂ ତେ ତୁ ହଯା ହରିହଯୋପମାଃ । ପ୍ରାପଯନ୍ମନସସ୍ତୁଲ୍ଯା ଯତ୍ର ତତ୍ପ୍ରସ୍ତୁତଂ ରଣମ୍ ।। ୭.୨୨.
କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅଶ୍ୱମାନେ ପରି ସେଇ ଘୋଡ଼ାମାନେ, ଯମଙ୍କୁ ମନର ତ୍ୱରାରେ ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଥିଲା, ସେଠାକୁ ନେଇଗଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଥୈଵ ଵିକୃତଂ ରଥଂ ମୃତ୍ଯୁସମନ୍ଵିତମ୍ । ସଚିଵା ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ସହସା ଵିପ୍ରଦୁଦ୍ରୁଵୁଃ ।। ୭.୨୨.
ଏପରି ଭୟାନକ ରଥ, ଯେଉଁଥିରେ ମୃତ୍ୟୁ ଅଛନ୍ତି, ଦେଖି ରାକ୍ଷସପତିଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ହଠାତ୍ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ।
ଲଘୁସତ୍ତ୍ଵତଯା ତେ ହି ନଷ୍ଟସଞ୍ଜ୍ଞା ଭଯାର୍ଦିତାଃ । ନେହ ଯୋଦ୍ଧୁଂ ସମର୍ଥାଃ ସ୍ମ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରଯଯୁର୍ଦିଶଃ ।। ୭.୨୨.
ଭୟରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ସେମାନେ ସ୍ମୃତି ହରାଇଦେଲେ ଏବଂ କହିଲେ, 'ଆମେ ଏଠାରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବୁ ନାହିଁ,' ବୋଲି ସମସ୍ତେ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ଚାଲିଗଲେ।
ସ ତୁ ତଂ ତାଦୃଶଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରଥଂ ଲୋକଭଯାଵହମ୍ । ନାକ୍ଷୁଭ୍ଯତ ଦଶଗ୍ରୀଵୋ ନ ଚାପି ଭଯମାଵିଶତ୍ ।। ୭.୨୨.
କିନ୍ତୁ ସେଉଁଠି ଏପରି ଭୟଙ୍କର ରଥକୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ କେବେ ଭୟଭିତ ହେଲେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ମନରେ କେବେ ଭୟ ପ୍ରବେଶ କଲା ନାହିଁ।
ସ ତୁ ରାଵଣମାସାଦ୍ଯ ଵ୍ଯସୃଜଚ୍ଛକ୍ତିତୋମରାନ୍ । ଯମୋ ମର୍ମାଣି ସଙ୍କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ରାଵଣସ୍ଯୋପକୃନ୍ତତ ।। ୭.୨୨.
ତାପରେ ଯମ ରାବଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଶକ୍ତି ଓ ତୋମର ଛାଡ଼ିଲେ, ଯାହା ରାବଣଙ୍କ ଜୀବନ୍ତ ଅଙ୍ଗକୁ ଆଘାତ କଲା।
ରାଵଣସ୍ତୁ ତତଃ ସ୍ଵସ୍ଥଃ ଶରଵର୍ଷଂ ମୁମୋଚ ହ । ତସ୍ମିନ୍ଵୈଵସ୍ଵତରଥେ ତୋଯଵର୍ଷମିଵାମ୍ବୁଦଃ ।। ୭.୨୨.
କିନ୍ତୁ ରାବଣ ଶାନ୍ତ ଓ ଅବିଚଳିତ ରହି, ବୈବସ୍ବତଙ୍କ ରଥ ଉପରେ ବାଣର ବୃଷ୍ଟି କଲେ, ମେଘ ଯେପରି ବର୍ଷା କରେ।
ତତୋ ମହାଶକ୍ତିଶରୈଃ ପାତ୍ଯମାନୈର୍ମହୋରସି (ପାତ୍ଯମାନୋ) । ନାଶକ୍ନୋତ୍ପ୍ରତିକର୍ତୁଂ ସ ରାକ୍ଷସଃ ଶଲ୍ଯପୀଡିତଃ ।। ୭.୨୨.
ତାପରେ, ସେଇ ଶକ୍ତିସାମ୍ୟ ବାଣମାନେ ଚଉଡ଼ା ଛାତି ଉପରେ ଲାଗିଲାପରେ, ରାକ୍ଷସ ଶଳ୍ୟର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଅସହାୟ ହୋଇ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଏଵଂ ନାନାପ୍ରହରଣୈର୍ଯମେନାମିତ୍ରକର୍ଷିଣା । ସପ୍ତରାତ୍ରଂ କୃତଃ ସଙ୍ଖ୍ଯେ ଵିସଞ୍ଜ୍ଞୋ ଵିମୁଖୋ ରିପୁଃ ।। ୭.୨୨.
ଏପରି ଭାବେ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ନଶ୍ୱେଷ କରୁଥିବା ଯମ ନାନା ପ୍ରହରଣ ଦ୍ୱାରା ସପ୍ତ ରାତି ଧରି ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁକୁ ଅଚେତନ ଓ ମୁଖ ଫେରାଇଦେଲେ।
ତଦାସୀତ୍ତୁମୁଲଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ଯମରାକ୍ଷସଯୋର୍ଦ୍ଵଯୋଃ । ଜଯମାକାଙ୍କ୍ଷତୋର୍ଵୀର ସମରେଷ୍ଵନିଵର୍ତିନୋଃ ।। ୭.୨୨.
ସେ ସମୟରେ ଯମ ଓ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଦୁଇଝଣ ନାୟକ ଜୟ ପାଇବାକୁ ଆକାଂକ୍ଷୀ ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଦମ୍ୟ ଥିଲେ।
ତତୋ ଦେଵାଃ ସଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ସିଦ୍ଧାଶ୍ଚ ପରମର୍ଷଯଃ । ପ୍ରଜାପତିଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ସମେତାସ୍ତଦ୍ରଣାଜିରମ୍ ।। ୭.୨୨.
ତାପରେ ଦେବତାମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ ଓ ମହାଋଷିମାନେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି, ସେଠି ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ।
ସଂଵର୍ତ ଇଵ ଲୋକାନାଂ କ୍ରୁଧ୍ଯତୋରଭଵତ୍ତଦା । ରାକ୍ଷସାନାଂ ଚ ମୁଖ୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରେତାନାମୀଶ୍ଵରସ୍ଯ ଚ ।। ୭.୨୨.
ସେତେବେଳେ, ଯେପରି ଜଗତର ସଂହାର ସମୟ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ଓ ପିତୃଲୋକର ଇଶ୍ୱର ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ।
ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରୋ ଽପି ଵିସ୍ଫାର୍ଯ ଚାପମିନ୍ଦ୍ରାଶନିପ୍ରଭମ୍ । ନିରନ୍ତରମିଵାକାଶଂ କୁର୍ଵନ୍ବାଣାଂସ୍ତତୋ ଽସୃଜତ୍ ।। ୭.୨୨.
ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅସନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଧନୁଷ୍ୟକୁ ଟାଣି, ଅବିରତ ଭାବେ ଆକାଶକୁ ତୀର ଛାଡ଼ି ଭରିଦେଲେ।
ମୃତ୍ଯୁଂ ଚତୁର୍ଭିର୍ଵିଶିଖୈଃ ସୂତଂ ସପ୍ତଭିରାର୍ଦଯତ୍ । ଯମଂ ଶତସହସ୍ରେଣ ଶୀଘ୍ରଂ ମର୍ମସ୍ଵତାଡଯତ୍ ।। ୭.୨୨.
ଚାରିଟି ତୀରରେ ସେ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ, ସାତଟି ତୀରରେ ସାରଥିକୁ ଆଘାତ କଲେ, ଏବଂ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ତୀରରେ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଯମଙ୍କର ମର୍ମସ୍ଥଳକୁ ଆଘାତ କଲେ।
ତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ଯ ଵଦନାଦ୍ଯମସ୍ଯ ସମଜାଯତ । ଜ୍ଵାଲାମାଲୀ ସନିଃଶ୍ଵାସଃ ସଧୂମଃ କୋପପାଵକଃ ।। ୭.୨୨.
ତାପରେ କ୍ରୋଧିତ ଯମଙ୍କର ମୁଖରୁ ଜ୍ୱାଳା ଓ ଧୂଆଁରେ ଘେରା ଏକ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧାଗ୍ନି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।
ତଦାଶ୍ଚର୍ଯମଥୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦେଵଦାନଵସନ୍ନିଧୌ । ପ୍ରହର୍ଷିତୌ ସୁସଂରବ୍ଧୌ ମୃତ୍ଯୁକାଲୌ ବଭୂଵତୁଃ ।। ୭.୨୨.
ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟକୁ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦେଖି, ମୃତ୍ୟୁ ଓ କାଳ ଅତି ଖୁସି ଓ ଉତ୍ସାହିତ ହେଲେ।