ପ୍ରାଣଶ୍ଯତ ତଦା ସର୍ଵଂ ହଵ୍ଯଂ ହୁତମିଵାନଲେ । ଯୁଦ୍ଧ୍ଵା ଚ ସୁଚିରଂ କାଲଂ କୃତ୍ଵା ଵିକ୍ରମମୁତ୍ତମମ୍ ।। ୭.୧୯.
ତାପରେ ସେ ସମସ୍ତ ସେନା ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ ହେବା ପରି ନଶ୍ଟ ହେଲା; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଯୁଦ୍ଧ କରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରତାପ ଦେଖାଇଲେ।
ପ୍ରଜ୍ଵଲନ୍ତଂ ତମାସାଦ୍ଯ କ୍ଷିପ୍ରମେଵାଵଶେଷିତମ୍ । ପ୍ରାଵିଶତ୍ସଙ୍କୁଲଂ ତତ୍ର ଶଲଭା ଇଵ ପାଵକମ୍ । ନଶ୍ଯତି ସ୍ମ ବଲଂ ତତ୍ର ହଵ୍ଯଂ ହୁତମିଵାନଲେ ।। ୭.୧୯.
ସେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ସେନା ସମ୍ମୁଖରେ ପହଞ୍ଚି, ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ସମସ୍ତେ ନଶ୍ଟ ହେଲେ; ସେଠାରେ ସେନା ଅଗ୍ନିକୁ ନିଆଁରେ ପଡ଼ୁଥିବା ପୋକାମାନେ ପରି ଭିତରକୁ ଗଲେ, ଓ ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ ହେବା ପରି ନଶ୍ଟ ହେଲେ।
ସୋ ଽପଶ୍ଯତ୍ତନ୍ନରେନ୍ଦ୍ରସ୍ତୁ ନଶ୍ଯମାନଂ ମହାବଲମ୍ । ମହାର୍ଣଵଂ ସମାସାଦ୍ଯ ଵନାପଗଶତଂ ଯଥା ।। ୭.୧୯.
ସେ ରାଜା ନିଜର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେନାକୁ ନଶ୍ଟ ହେଉଥିବା ଦେଖିଲେ, ଯେପରି ଅନେକ ଜଙ୍ଗଲ ନଦୀ ମହାସାଗରକୁ ଲିନ ହେଉଛି।
ତତଃ ଶକ୍ରଧନୁଃପ୍ରଖ୍ଯଂ ଧନୁର୍ଵିସ୍ଫାରଯନ୍ସ୍ଵଯମ୍ । ଆସସାଦ ନରେନ୍ଦ୍ରସ୍ତଂ ରାଵଣଂ କ୍ରୋଧମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ ।। ୭.୧୯.
ତାପରେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧନୁଷ ପରି ଧନୁଷ ଟାଣି, ସେ ରାଜା ନିଜେ କ୍ରୋଧରେ ରାବଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଲେ।
ଅନରଣ୍ଯେନ ତେ ଽମାତ୍ଯା ମାରୀଚଶୁକସାରଣାଃ । ପ୍ରହସ୍ତସହିତା ଭଗ୍ନା ଵ୍ଯଦ୍ରଵନ୍ତ ମୃଗା ଇଵ ।। ୭.୧୯.
ଅନରଣ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତୁମ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ—ମାରୀଚ, ଶୁକ, ସାରଣ ଓ ପ୍ରହସ୍ତ—ପରାଜିତ ହୋଇ ମୃଗମାନେ ପରି ପଳାଇଗଲେ।
ତତୋ ବାଣଶତାନ୍ଯଷ୍ଟୌ ପାତଯାମାସ ମୂର୍ଧନି । ତସ୍ଯ ରାକ୍ଷସରାଜସ୍ଯ ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁକୁଲନନ୍ଦନଃ ।। ୭.୧୯.
ତାପରେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଗୌରବ ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଆଠ ଶତ ବାଣ ବର୍ଷାଇଲେ।
ତସ୍ଯ ବାଣାଃ ପତନ୍ତସ୍ତେ ଚକ୍ରିରେ ନ କ୍ଷତଂ କ୍ଵଚିତ୍ । ଵାରିଧାରା ଇଵାଭ୍ରେଭ୍ଯଃ ପତନ୍ତ୍ଯୋ ଗିରିମୂର୍ଧନି ।। ୭.୧୯.
କିନ୍ତୁ ସେ ବାଣମାନେ ପଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ କେଉଁଠି ଆଘାତ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଯେପରି ମେଘରୁ ବର୍ଷା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରକୁ କିଛି ହୋଇନଥାଏ।
ତତୋ ରାକ୍ଷସରାଜେନ କ୍ରୁଦ୍ଧେନ ନୃପତିସ୍ତଦା । ତଲେନାଭିହତୋ ମୂର୍ଧ୍ନି ସ ରଥାନ୍ନିପପାତ ହ ।। ୭.୧୯.
ତାପରେ, କ୍ରୋଧିତ ରାକ୍ଷସ ରାଜା ତାଙ୍କର ହାତରେ ରାଜାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଆଘାତ କରିଲେ, ଓ ସେ ରଥରୁ ପଡ଼ିଗଲେ।
ସ ରାଜା ପତିତୋ ଭୂମୌ ଵିହ୍ଵଲାଙ୍ଗଃ ପ୍ରଵେପିତଃ । ଵଜ୍ରଦଗ୍ଧ ଇଵାରଣ୍ଯେ ସାଲୋ ନିପତିତୋ ଯଥା ।। ୭.୧୯.
ସେ ରାଜା ଭୂମିରେ ପଡ଼ି, ଦେହ କମ୍ପିତ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ରହିଗଲେ; ଯେପରି ଅରଣ୍ୟରେ ବଜ୍ରପାତରେ ଶାଳ ଗଛ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼େ।
ତଂ ପ୍ରହସ୍ଯାବ୍ରଵୀଦ୍ଦ୍ରକ୍ଷ ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁଂ ପୃଥିଵୀପତିମ୍ । କିମିଦାନୀଂ ଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ତ୍ଵଯା ମାଂ ପ୍ରତି ଯୁଦ୍ଧ୍ଯତା ।। ୭.୧୯.
ହସି, ରାକ୍ଷସ ରାଜା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଓ ପୃଥିବୀର ନାଥଙ୍କୁ କହିଲେ—'ମୋ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରି ଏବେ କଣ ଫଳ ପାଇଲୁ?'
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ନାସ୍ତି ଯୋ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଂ ମମ ଦଦ୍ଯାନ୍ନରାଧିପ । ଶଙ୍କେ ପ୍ରସକ୍ତୋ ଭୋଗେଷୁ ନ ଶୃଣୋଷି ବଲଂ ମମ ।। ୭.୧୯.
'ତିନି ଲୋକରେ କେହି ମୋ ସହ ଏକାକି ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ରାଜା; ମୁଁ ଭାବୁଛି ତୁମେ ଭୋଗରେ ଅତିରିକ୍ତ ଆସକ୍ତ ଅଛ, ଏବଂ ମୋର ଶକ୍ତି ଜାଣିନାହଁ।'
ତସ୍ଯୈଵଂ ବ୍ରୁଵତୋ ରାଜା ମନ୍ଦାସୁର୍ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ । କିଂ ଶକ୍ଯମିହ କର୍ତୁଂ ଵୈ କାଲୋ ହି ଦୁରତିକ୍ରମଃ ।। ୭.୧୯.
ଏପରି କହୁଥିବା ସେଠି, ରାଜା ମନ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇ କହିଲେ—'ଏଠାରେ କଣ କରିପାରିବି? କାଳକୁ କେହି ଅଟକାଇପାରେ ନାହିଁ।'
ନହ୍ଯହଂ ନିର୍ଜିତୋ ରକ୍ଷସ୍ତ୍ଵଯା ଚାତ୍ମପ୍ରଶଂସିନା । କାଲେନୈଵ ଵିପନ୍ନୋ ଽହଂ ହେତୁଭୂତସ୍ତୁ ମେ ଭଵାନ୍ ।। ୭.୧୯.
'ମୁଁ ତୋତେ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହୋଇନି, ହେ ନିଜକୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସ; କାଳ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ନଶ୍ଟ ହୋଇଛି, ତୁମେ କେବଳ ଉପଲକ୍ଷ୍ୟ ମାତ୍ର।'
କିଂ ତ୍ଵିଦାନୀଂ ମଯା ଶକ୍ଯଂ କର୍ତୁଂ ପ୍ରାଣପରିକ୍ଷଯେ । ନହ୍ଯହଂ ଵିମୁଖୀ ରକ୍ଷୋ ଯୁଧ୍ଯମାନସ୍ତ୍ଵଯା ହତଃ ।। ୭.୧୯.
'ଏବେ ମୋର ପ୍ରାଣ ଶେଷ ହେଉଛି, ଏହି ସମୟରେ ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି? ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧରୁ ପଳାଇନି, ତୁମେ ମୋତେ ପଳାଉଥିବାବେଳେ ମାରିନାହଁ।'
ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁପରିଭାଵିତ୍ଵାଦ୍ଵଚୋ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ରାକ୍ଷସ । ଯଦି ଦତ୍ତଂ ଯଦି ହୁତଂ ଯଦି ମେ ସୁକୃତଂ ତପଃ ୭.୧୯.
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନରୁ, ମୁଁ ତୁମକୁ କିଛି କହିବି ରାକ୍ଷସ—ଯଦି ମୁଁ ଦାନ ଦେଇଛି, ଯଦି ହବନ କରିଛି, ଯଦି ମୋର କିଛି ନିକଟ କର୍ମ କିମ୍ବା ତପସ୍ୟା ଅଛି—
ଉତ୍ପତ୍ସ୍ଯତେ କୁଲେ ହ୍ଯସ୍ମିନ୍ନିକ୍ଷ୍ଵାକୂଣାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍ । ରାମୋ ଦାଶରଥିର୍ନାମ ଯସ୍ତେ ପ୍ରାଣାନ୍ହରିଷ୍ଯତି ।। ୭.୧୯.
ତେବେ ଏହି ମହାନ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ ଜନ୍ମ ନେବେ—ସେ ତୋର ପ୍ରାଣ ନେଇଯିବ।
ତତୋ ଜଲଧରୋଦଗ୍ରସ୍ତାଡିତୋ ଦେଵଦୁନ୍ଦୁଭିଃ । ତସ୍ମିନ୍ନୁଦାହୃତେ ଶାପେ ପୁଷ୍ପଵୃଷ୍ଟିଶ୍ଚ ଖାଚ୍ଚ୍ଯୁତା ।। ୭.୧୯.
ଏହି ଶାପ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଉଥିବା ସମୟରେ, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ଦୁନ୍ଦୁଭି ମାରିଲେ ଏବଂ ଆକାଶରୁ ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି ପଡ଼ିଲା।
ତତଃ ସ ରାଜା ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଗତଃ ସ୍ଥାନଂ ତ୍ରିଵିଷ୍ଟପମ୍ । ସ୍ଵର୍ଗତେ ଚ ନୃପେ ତସ୍ମିନ୍ରାକ୍ଷସଃ ସୋ ଽପସର୍ପତ ।। ୭.୧୯.
ତାପରେ, ସେ ରାଜା, ରାଜାମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ଲୋକକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେ ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ପରେ, ସେ ରାକ୍ଷସ ଅପସରିଗଲା।
ତତୋ ଵିତ୍ରାସଯନ୍ମର୍ତ୍ଯାନ୍ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ରାକ୍ଷସାଧିପଃ । ଆସସାଦ ଘନେ ତସ୍ମିନ୍ନାରଦଂ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵମ୍ ।। ୭.୨୦.
ତାପରେ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ମହାପତି ପୃଥିବୀରେ ମଣିଷମାନେକୁ ଭୟଭୀତ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଘନ ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ସେ ମହାମୁନି ନାରଦଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ତସ୍ଯାଭିଵାଦନଂ କୃତ୍ଵା ଦଶଗ୍ରୀଵୋ ନିଶାଚରଃ । ଅବ୍ରଵୀତ୍କୁଶଲଂ ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ହେତୁମାଗମନସ୍ଯ ଚ ।। ୭.୨୦.
ସେ ଦଶମୁଖ ରାକ୍ଷସ ନାରଦଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାଇ, ତାଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ଓ ଆସିବାର କାରଣ ପଚାରି, ତାଙ୍କ ସହ କଥା ହେଲେ।
ନାରଦସ୍ତୁ ମହାତେଜା ଦେଵର୍ଷିରମିତପ୍ରଭଃ । ଅବ୍ରଵୀନ୍ମେଘପୃଷ୍ଠସ୍ଥୋ ରାଵଣଂ ପୁଷ୍ପକେ ସ୍ଥିତମ୍ ।। ୭.୨୦.
ନାରଦ, ଦେବମାନ୍ୟ ଏବଂ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଋଷି, ମେଘ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାଇ ଥିବାବେଳେ, ପୁଷ୍ପକ ରଥରେ ବସିଥିବା ରାବଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
ରାକ୍ଷସାଧିପତେ ସୌମ୍ଯ ତିଷ୍ଠ ଵିଶ୍ରଵସଃ ସୁତ । ପ୍ରୀତୋ ଽସ୍ମ୍ଯଭିଜନୋପେତଵିକ୍ରମୈରୂର୍ଜିତୈସ୍ତଵ ।। ୭.୨୦.
ହେ ରାକ୍ଷସମାନ୍ୟ ମୃଦୁଭାବୀ, ବିଶ୍ରବାସଙ୍କ ପୁଅ, ଏଠାରେ ରୁହ। ତୁମର ଉତ୍ତମ ବଂଶ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କାର୍ଯ୍ୟଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଖୁସି ହେଲି।
ଵିଷ୍ଣୁନା ଦୈତ୍ଯଘାତୈଶ୍ଚ ଗନ୍ଧର୍ଵୋରଗଧର୍ଷଣୈଃ । ତ୍ଵଯା ସମଂ ଵିମର୍ଦୈଶ୍ଚ ଭୃଶଂ ହି ପରିତୋଷିତଃ ।। ୭.୨୦.
ତୁମେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ, ଦୈତ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ବଧ କରିବା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ନାଗମାନେଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିବା, ଏବଂ ଅନେକ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା କରିଥିବା ପାଇଁ ମୁଁ ବହୁତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ।
କିଂଚିଦ୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତାଵତ୍ତେ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଂ ଶ୍ରୋଷ୍ଯସେ ଯଦି । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚାନନ୍ତରଂ କାର୍ଯଂ ତ୍ଵଯା ରାକ୍ଷସସତ୍ତମ । ତନ୍ମେ ନିଗଦତସ୍ତାତ ସମାଧିଂ ଶ୍ରଵଣେ କୁରୁ ।। ୭.୨୦.
ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ କିଛି କହିବି, ଯଦି ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ଥାଏ, ତେବେ ଶୁଣ। ଶୁଣିବା ପରେ ତୁମେ ତାହା ଅନୁଯାୟୀ କାମ କରିବା ଦରକାର, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାକ୍ଷସ। ଏହିପାଇଁ, ପୁଅ, ମୋ କଥା ଶୁଣିବାରେ ମନ ଦେ।
କିମଯଂ ଵଧ୍ଯତେ ତାତ ତ୍ଵଯା ଽଵଧ୍ଯେନ ଦୈଵତୈଃ । ହତ ଏଵ ହ୍ଯଯଂ ଲୋକୋ ଯଦା ମୃତ୍ଯୁଵଶଂ ଗତଃ ।। ୭.୨୦.
ପୁଅ, ଏହି ଲୋକଟିଏ ଦେବତାମାନେଙ୍କର ସୁରକ୍ଷା ରେହିଛି, ତୁମେ କିପରି ତାଙ୍କୁ ମାରିପାରିବ? ଯେତେବେଳେ ଏହି ସଂସାର ମୃତ୍ୟୁର ଅଧୀନ ହୋଇଯାଇଛି, ସେତେବେଳେ ଏହା ଆଗରୁ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଯାଇଛି।
୍ତମ । ଦେଵଦାନଵଦୈତ୍ଯାନାଂ ଯକ୍ଷଗନ୍ଧର୍ଵରକ୍ଷସାମ୍ । ଅଵଧ୍ଯେନ ତ୍ଵଯା ଲୋକଃ କ୍ଲେଷ୍ଟୁଂ ଯୁକ୍ତୋ ନ ମାନୁଷଃ ।। ୭.୨୦.
ତୁମେ ଦେବତା, ଦାନବ, ଦେତ୍ୟ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେଙ୍କୁ ହାନି କରିପାରିବା ଶକ୍ତି ରଖିଛ, ଏହି ଜଗତକୁ କଷ୍ଟ ଦେବାରେ ଯୋଗ୍ୟ ଅଟୁଟ ଅଛ, କିନ୍ତୁ ମାନବମାନେ ପାଇଁ ଏହି ଶକ୍ତି ନାହିଁ।
ନିତ୍ଯଂ ଶ୍ରେଯସି ସମ୍ମୂଢଂ ମହଦ୍ଭିର୍ଵ୍ଯସନୈର୍ଵୃତମ୍ । ହନ୍ଯାତ୍କସ୍ତାଦୃଶଂ ଲୋକଂ ଜରାଵ୍ଯାଧିଶତୈର୍ଯୁତମ୍ ।। ୭.୨୦.
ଯେଉଁ ସଂସାର ସଦା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାର୍ଗରେ ଭ୍ରମିତ, ବଡ଼ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ଘେରାଇଥାଏ, ବୟସ ଓ ରୋଗରେ ଭରିଯାଇଛି, ସେମିତି ଜଗତକୁ କିଏ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ଚାହିଁବ?
ତୈସ୍ତୈରନିଷ୍ଟୋପଗମୈରଜସ୍ରଂ ଯତ୍ର କୁତ୍ର କଃ । ମତିମାନ୍ମାନୁଷେ ଲୋକେ ଯୁଦ୍ଧେନ ପ୍ରଣଯୀ ଭଵେତ୍ ।। ୭.୨୦.
ଏହି ମାନବ ସଂସାର ସବୁଠାରେ ନିରନ୍ତର ଦୁଃଖରେ ଘେରାଇଥିବା ବେଳେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ କିଏ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିପାରିବ?
କ୍ଷୀଯମାଣଂ ଦୈଵହତଂ ଶ୍ରୁତ୍ପିପାସାଜରାଦିଭିଃ । ଵିଷାଦଶୋକସମ୍ମୂଢଂ ଲୋକଂ ତ୍ଵଂ କ୍ଷପଯସ୍ଵ ମା ।। ୭.୨୦.
ଏହି ସଂସାରଟି ଦୁର୍ଦ୍ଦୈବର ଆଘାତରେ, ଭୁକ୍, ତ୍ରୁଷ୍ଣା, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ଦୁଃଖ-ଶୋକର ଭ୍ରମରେ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଶୀର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛି । ଏହାକୁ ତୁମେ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ ।
ପଶ୍ଯ ତାଵନ୍ମହାବାହୋ ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵର ମାନୁଷମ୍ । ମୂଢମେଵଂ ଵିଚିତ୍ରାର୍ଥଂ ଯସ୍ଯ ନ ଜ୍ଞାଯତେ ଗତିଃ ।। ୭.୨୦.
ହେ ବଳଶାଳୀ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ନାୟକ, ଦେଖନ୍ତୁ, ଏହି ମାନବ ସମୁଦାୟ କେତେ ଭ୍ରମିତ ଓ ଅଜ୍ଞାନରେ ରହିଛି, ଏହାର ଗତି କେହି ବୁଝିପାରୁନାହାନ୍ତି ।