କ୍ଵ ଚ ଯକ୍ଷାର୍ଜଵଂ ଯୁଦ୍ଧଂ କ୍ଵ ଚ ମାଯାବଲାଶ୍ରଯମ୍ । ରକ୍ଷସାଂ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ତେନ ତେ ଽଭ୍ଯଧିକା ଯୁଧି ।। ୭.୧୫.
ଯକ୍ଷମାନଙ୍କର ସରଳ ଯୁଦ୍ଧ କେଉଁଠି, ଏବଂ ରାକ୍ଷସମାନେ ଯେଉଁପରି ମାୟାବଳରେ ଭରସା କରନ୍ତି, ତାହା କେଉଁଠି? ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି କାରଣରୁ ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ।
ଧୂମ୍ରାକ୍ଷେଣ ସମାଗମ୍ଯ ମାଣିଭଦ୍ରୋ ମହାରଣେ । ମୁସଲେନୋରସି କ୍ରୋଧାତ୍ତଡିତୋ ନ ଚ କମ୍ପିତଃ ।। ୭.୧୫.
ମହାସଂଗ୍ରାମରେ ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ ସହିତ ମାଣିଭଦ୍ର ମୁହାଁମୁହିଁ ହେଲେ; କ୍ରୋଧରେ ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ ଗଦା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଛାତିକୁ ଆଘାତ କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ କେବେ ଅସ୍ଥିର ହେଲେନି।
ତତୋ ଗଦାଂ ସମାଵିଧ୍ଯ ମାଣିଭଦ୍ରେଣ ରାକ୍ଷସଃ । ଧୂମ୍ରାକ୍ଷସ୍ତାଡିତୋ ମୂର୍ଧ୍ନି ଵିହ୍ଵଲଃ ସ ପପାତ ହ ।। ୭.୧୫.
ତାପରେ ମାଣିଭଦ୍ର ଗଦା ଘୁମାଇ ଧୂମ୍ରାକ୍ଷଙ୍କୁ ମୁଣ୍ଡରେ ଆଘାତ କଲେ; ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ ମୁଣ୍ଡ ଘୁରାଇ ବେହୋଶ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଧୂମ୍ରାକ୍ଷଂ ତାଡିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପତିତଂ ଶୋଣିତୋକ୍ଷିତମ୍ । ଅଭ୍ଯଧାଵତ ସଙ୍ଗ୍ରାମେ ମାଣିଭଦ୍ରଂ ଦଶାନନଃ ।। ୭.୧୫.
ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ ଆଘାତ ପାଇ ରକ୍ତରେ ଭିଜି ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ମାଣିଭଦ୍ରଙ୍କ ଉପରେ ଧାଉଥିଲେ।
ତଂ କ୍ରୁଦ୍ଧମଭିଧାଵନ୍ତଂ ମାଣିଭଦ୍ରୋ ଦଶାନନମ୍ । ଶକ୍ତିଭିସ୍ତାଡଯାମାସ ତିସୃଭିର୍ଯକ୍ଷପୁଙ୍ଗଵଃ ।। ୭.୧୫.
କ୍ରୋଧିତ ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ଧାଉଥିବାବେଳେ, ଯକ୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାଣିଭଦ୍ର ତିନିଟି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ।
ତାଡିତୋ ମାଣିଭଦ୍ରସ୍ଯ ମୁକୁଟେ ପ୍ରାହରଦ୍ରଣେ । ତସ୍ଯ ତେନ ପ୍ରହାରେମ ମୁକୁଟଂ ପାର୍ଶ୍ଵମାଗତମ୍ ।। ୭.୧୫.
ଯୁଦ୍ଧରେ ଆଘାତ ପାଇ, ରାବଣ ମାଣିଭଦ୍ରଙ୍କ ମୁକୁଟକୁ ଆଘାତ କଲେ; ଏହି ଆଘାତରେ ମୁକୁଟ ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ହଟିଗଲା।
ତତଃ ସଂଯୁଧ୍ଯମାନେନ ଵିଷ୍ଟବ୍ଧୋ ନ ଵ୍ଯକମ୍ପତ । ତଦାପ୍ରଭୃତି ଯକ୍ଷୋ ଽସୌ ପାର୍ଶ୍ଵମୌଲିରିତି ସ୍ମୃତଃ । ସନ୍ନାଦଃ ସୁମହାନ୍ରାଜଂସ୍ତସ୍ମିନ୍ଶୈଲେ ଽଭ୍ଯଵର୍ତତ ।। ୭.୧୫.
ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବାବେଳେ ଆଘାତ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅଡ଼ିଗ ରହିଲେ, କେବେ ଅସ୍ଥିର ହେଲେନି। ସେଠାରୁ ଏହି ଯକ୍ଷ 'ପାର୍ଶ୍ୱମୌଳି' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ଏହି ପାହାଡ଼ରେ ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ଉଠିଗଲା, ରାଜା।
ତତୋ ଦୂରାତ୍ପ୍ରଦଦୃଶେ ଧନାଧ୍ଯକ୍ଷୋ ଗଦାଧରଃ । ଶୁକ୍ରପ୍ରୌଷ୍ଠପଦାଭ୍ଯାଂ ଚ ପଦ୍ମଶଙ୍ଖସମାଵୃତଃ ।। ୭.୧୫.
ତାପରେ ଦୂରରୁ ଧନର ଅଧିପତି, ଯିଏ ହାତରେ ଗଦା ଧରିଥିଲେ, ଶୁକ୍ର ଓ ପ୍ରୌଷ୍ଠପଦ ସହିତ, ପଦ୍ମ ଓ ଶଂଖ ଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖାଦେଲେ।
ସ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭ୍ରାତରଂ ସଙ୍ଖ୍ଯେ ଶାପାଦ୍ଵିଭ୍ରଷ୍ଟଗୌରଵମ୍ । ଉଵାଚ ଵଚନଂ ଧୀମାନ୍ଯୁକ୍ତଂ ପୈତାମହେ କୁଲେ ।। ୭.୧୫.
ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିଜ ଭାଇଙ୍କୁ ଶାପରେ ଗୌରବ ହରାଇଥିବା ଦେଖି, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଏବଂ ପିତାମହଙ୍କ ବଂଶର ଯୋଗ୍ୟ ଭାବରେ କଥା କହିଲେ।
ଯନ୍ମଯା ଵାର୍ଯମାଣସ୍ତ୍ଵଂ ନାଵଗଚ୍ଛସି ଦୁର୍ମତେ । ପଶ୍ଚାଦସ୍ଯ ଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଜ୍ଞାସ୍ଯସେ ନିରଯଂ ଗତଃ ।। ୭.୧୫.
ମୁଁ ବାରମ୍ବାର ବାରଣ କଲି ମଧ୍ୟ ତୁମେ ବୁଝିପାରିଲେନି, ମୂଢ଼ ମନେ। ପରେ ଏହାର ଫଳ ଭୋଗ କରି, ନଶ୍ୱରତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ତୁମେ ବୁଝିପାରିବ।
ଯୋ ହି ମୋହାଦ୍ଵିଷଂ ପୀତ୍ଵା ନାଵଗଚ୍ଛତି ଦୁର୍ମତିଃ । ସ ତସ୍ଯ ପରିଣାମାନ୍ତେ ଜାନୀତେ କର୍ମଣଃ ଫଲମ୍ ।। ୭.୧୫.
ଯିଏ ମୂଢ଼ତାରେ ବିଷ ପିଏ ଏବଂ ତାହା ବୁଝିପାରେନି, ସେ ଲୋକ ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ କେବଳ ଶେଷରେ, ଫଳ ଦେଖିଲେ, ବୁଝିପାରେ।
ଦେଵତା ନାଭିନନ୍ଦନ୍ତି ଧର୍ମଯୁକ୍ତେନ କେନଚିତ୍ । ଯେନ ତ୍ଵମୀଦୃଶଂ ଭାଵଂ ନୀତସ୍ସନ୍ନାଵବୁଦ୍ଧ୍ଯସେ ।। ୭.୧୫.
ଦେବତାମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ କାହାକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତିନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ସେ ଧର୍ମ ସହିତ ଯୋଗ ରଖିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ପରି ଅବିବେକରେ ଏଭଳି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଯାନ୍ତି।
ମାତରଂ ପିତରଂ ଯୋ ହି ଆଚାର୍ଯଂ ଚାଵମନ୍ଯତେ । ସ ପଶ୍ଯତି ଫଲଂ ତସ୍ଯ ପ୍ରେତରାଜଵଶଂ ଗତଃ ।। ୭.୧୫.
ଯିଏ ମାଆ, ବାପା କିମ୍ବା ଗୁରୁଙ୍କୁ ଅପମାନ କରେ, ସେ ଲୋକ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଯମର ଅଧୀନ ହୋଇ, ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଦେଖିଥାଏ।
ଅଧ୍ରୁଵେ ହି ଶରୀରେ ଯୋ ନ କରୋତି ତପୋର୍ଜନମ୍ । ସ ପଶ୍ଚାତ୍ତପ୍ଯତେ ମୂଢୋ ମୃତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଽ ଽତ୍ମନୋ ଗତିମ୍ ।। ୭.୧୫.
ଏହି ଅସ୍ଥିର ଦେହରେ ଯିଏ ତପସ୍ୟା କରେନି, ସେ ମୂଢ଼ ଲୋକ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ନିଜ ଗତି ଦେଖି ଦୁଃଖିତ ହୁଏ।
ଧର୍ମାଦ୍ରାଜ୍ଯଂ ଧନଂ ସୌଖ୍ଯମଧର୍ମାଦ୍ଦୁଃଖମେଵ ଚ । ତସ୍ମାଦ୍ଧର୍ମଂ ସୁଖାର୍ଥାଯ କୁର୍ଯାତ୍ପାପଂ ଵିସର୍ଜଯେତ୍ ।। ୭.୧୫.
ଧର୍ମରୁ ରାଜ୍ୟ, ଧନ ଓ ସୁଖ ମିଳେ; ଅଧର୍ମରୁ କେବଳ ଦୁଃଖ ହିଁ ମିଳେ। ତେଣୁ ସୁଖ ପାଇଁ ଧର୍ମ କରିବା ଉଚିତ୍, ଓ ପାପକୁ ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ୍।
ପାପସ୍ଯ ହି ଫଲଂ ଦୁଃଖଂ ତଦ୍ଭୋକ୍ତଵ୍ଯମିହାତ୍ମନା । ତସ୍ମାଦାତ୍ମାପଘାତାର୍ଥଂ ମୂଢଃ ପାପଂ କରିଷ୍ଯତି ।। ୭.୧୫.
ପାପର ଫଳ ହେଉଛି ଦୁଃଖ, ଏହି ଦୁଃଖକୁ ନିଜେ ଭୋଗିବାକୁ ପଡେ। ତେଣୁ ନିଜ ନାଶ ପାଇଁ ମାତ୍ର ମୂର୍ଖ ମାନେ ପାପ କରନ୍ତି।
କସ୍ଯ ଚିନ୍ନ ହି ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧେଶ୍ଛନ୍ଦତୋ ଜାଯତେ ମତିଃ । ଦେଵଂ ଚେଷ୍ଟଯତେ ସର୍ଵଂ ହତୋ ଦୈଵେନ ହନ୍ଯତେ । ଯାଦୃଶଂ କୁରୁତେ କର୍ମ ତାଦୃଶଂ ଫଲମଶ୍ନୁତେ ।। ୭.୧୫.
ହେ ମୂର୍ଖ, କାହାର ମନ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ହୁଏ ନାହିଁ; ସବୁ କିଛି ଦେବତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ହୁଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଭାଗ୍ୟ ହାରିଯାଏ, ସେଉଁଠି ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଯେଉଁପରି କର୍ମ କରିବେ, ସେଉଁପରି ଫଳ ମିଳିଥାଏ।
ବୁଦ୍ଧିରୂପଂ ଫଲଂ ପୁତ୍ରାଞ୍ଛୌର୍ଯଂ ଧୀରତ୍ଵମେଵ ଚ । ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତି ନରା ଲୋକେ ନିର୍ଜିତଂ ପୁଣ୍ଯକର୍ମଭିଃ ।। ୭.୧୫.
ଏହି ଜଗତରେ ଲୋକେ ବୁଦ୍ଧି, ସନ୍ତାନ, ଧନ ଓ ସାହସ ପୁଣ୍ୟ କର୍ମର ଫଳରେ ପାଆନ୍ତି।
ଏଵଂ ନିରଯଗାମୀ ତ୍ଵଂ ଯସ୍ଯ ତେ ମତିରୀଦୃଶୀ । ନ ତ୍ଵାଂ ସମଭିଭାଷିଷ୍ଯେ ଽସଦ୍ଵୃତ୍ତେଷ୍ଵେଵ ନିର୍ଣଯଃ ।। ୭.୧୫.
ତୁମ ମନ ଏପରି ହେବାରୁ ତୁମେ ନରକକୁ ଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ। ମୁଁ ଅପବିତ୍ର ଆଚରଣ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ଆଉ କିଛି କହିବି ନାହିଁ, କାରଣ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ ଅଛି।
ଏଵମୁକ୍ତାସ୍ତତସ୍ତେନ ତସ୍ଯାମାତ୍ଯାଃ ସମାହତାଃ । ମାରୀଚପ୍ରମୁଖାଃ ସର୍ଵେ ଵିମୁଖା ଵିପ୍ରଦୁଦ୍ରୁଵୁଃ ।। ୭.୧୫.
ଏପରି କଥା ଶୁଣି ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀ, ମାରୀଚ ସହିତ, ଭୟରେ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ମୁହଁ ଫେରାଇ ସବୁଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ।
ତତସ୍ତେନ ଦଶଗ୍ରୀଵୋ ଯକ୍ଷେନ୍ଦ୍ରେଣ ମହାତ୍ମନା । ଗଦଯାଭିହତୋ ମୂର୍ଧ୍ନି ନ ଚ ସ୍ଥାନାତ୍ପ୍ରକମ୍ପିତଃ ।। ୭.୧୫.
ତାପରେ ଯକ୍ଷମାନଙ୍କ ମହାନ ରାଜା ଧନପତି, ଦଶମୁଖ ରାବଣଙ୍କୁ ଗଦାରେ ମୁଣ୍ଡରେ ଘାତ କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନରୁ ହଟିଲେ ନାହିଁ।
ତତସ୍ତୌ ରାମ ନିଘ୍ନନ୍ତୌ ତଦାନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ମହାମୃଧେ । ନ ଵିହ୍ଵଲୌ ନ ଚ ଶ୍ରାନ୍ତୌ ବଭୂଵତୁରମର୍ଷଣୌ ।। ୭.୧୫.
ହେ ରାମ, ସେ ଦୁଇଜଣ ମହାଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରତିଏକ ଉପରେ ଆଘାତ କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ କେହି ଅସ୍ଥିର ହେଲେ ନାହିଁ, କିମ୍ବା କ୍ଲାନ୍ତି ଅନୁଭବିଲେ ନାହିଁ; ଦୁହେଁ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ।
ଆଗ୍ନେଯମସ୍ତ୍ରଂ ତସ୍ମୈ ସ ମୁମୋଚ ଧନଦସ୍ତଦା । ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରୋ ଵାରୁଣେନ ତଦସ୍ତ୍ରଂ ପ୍ରତ୍ଯଵାରଯତ୍ ।। ୭.୧୫.
ତାପରେ ଧନପତି ତାଙ୍କ ଉପରେ ଅଗ୍ନି ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାକ୍ଷସମହାରାଜ ତାହାକୁ ଜଳ ଅସ୍ତ୍ରରେ ରୋକିଦେଲେ।
ତତୋ ମାଯାଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ଽସୌ ରାକ୍ଷସୀଂ ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵରଃ । ରୂପାଣାଂ ଶତସାହସ୍ରଂ ଵିନାଶାଯ ଚକାର ଚ ।। ୭.୧୫.
ତାପରେ ରାକ୍ଷସମହାରାଜ ମାୟାରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ନଶ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ରାକ୍ଷସ ରୂପ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ଵ୍ଯାଘ୍ରୋ ଵରାହୋ ଜୀମୂତଃ ପର୍ଵତଃ ସାଗରୋ ଦ୍ରୁମଃ । ଯକ୍ଷୋ ଦୈତ୍ଯସ୍ଵରୂପୀ ଚ ସୋ ଽଦୃଶ୍ଯତ ଦଶାନନଃ ।। ୭.୧୫.
ବାଘ, ବନ୍ଦର, ବର୍ଷାମେଘ, ପାହାଡ଼, ସମୁଦ୍ର, ଗଛ, ଯକ୍ଷ ଓ ଦାନବ—ଏପରି ଅନେକ ରୂପ ଦଶମୁଖ ଧାରଣ କରି ଦେଖାଦେଲେ।
ବହୂନି ଚ କରୋତି ସ୍ମ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ନ ତ୍ଵସୌ ତତଃ । ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ତତୋ ରାମ ମହଦସ୍ତ୍ରଂ ଦଶାନନଃ ।। ୭.୧୫.
ସେ ଅନେକ ଚମତ୍କାର କାମ କଲେ, କିନ୍ତୁ କିଛି ଦେଖାଯାଉନାହିଁ। ତାପରେ ରାମଙ୍କଠାରୁ ଏକ ବଡ଼ ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ, ଦଶମୁଖ ତାହାକୁ ଧରିଲେ।
ଜଘାନ ମୂର୍ଧ୍ନି ଧନଦଂ ଵ୍ଯାଵିଦ୍ଧ୍ଯ ମହତୀଂ ଗଦାମ୍ । ଏଵଂ ସ ତେନାଭିହତୋ ଵିହ୍ଵଲଃ ଶୋଣିତୋକ୍ଷିତଃ ।। ୭.୧୫.
ସେ ମହାଗଦା ନେଇ ଧନପତିଙ୍କୁ ମୁଣ୍ଡରେ ଘାତ କଲେ। ଏଭଳି ଘାତରେ ଧନପତି ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ, ରକ୍ତରେ ଭିଜିଗଲେ।
କୃତ୍ତମୂଲ ଇଵାଶୋକୋ ନିପପାତ ଧନାଧିପଃ ।। ୭.୧୫.
ମୂଳ କଟା ଅଶୋକ ଗଛ ପରି ଧନପତି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ତତଃ ପଦ୍ମାଦିଭିସ୍ତତ୍ର ନିଧିଭିଃ ସ ତଦା ଵୃତଃ । ଧନଦୋଚ୍ଛ୍ଵାସିତସ୍ତୈସ୍ତୁ ଵନମାନୀଯ ନନ୍ଦନମ୍ ।। ୭.୧୫.
ତାପରେ ପଦ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଧନରେ ଘିରିଥିବା ଧନପତି, ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୁସ୍ଥ ହୋଇ, ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନକୁ ନେଯାଇଲେ।
ନିର୍ଜିତ୍ଯ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରସ୍ତଂ ଧନଦଂ ହୃଷ୍ଟମାନସଃ । ପୁଷ୍ପକଂ ତସ୍ଯ ଜଗ୍ରାହ ଵିମାନଂ ଜଯଲକ୍ଷଣମ୍ ।। ୭.୧୫.
ଧନପତିଙ୍କୁ ଜିତି, ରାକ୍ଷସମହାରାଜ ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ, ବିଜୟର ଚିହ୍ନ ଥିବା ପୁଷ୍ପକ ବିମାନକୁ ଦଖଳ କଲେ।