ଆଯୁଷ୍ଯଂ ପୁଷ୍ଟିଜନନଂ ସର୍ଵଶ୍ରୁତିମନୋହରମ୍ । ପ୍ରଶସ୍ଯମାନୌ ସର୍ଵତ୍ର କଦାଚିତ୍ ତତ୍ର ଗାଯକୌ ॥୧-୪-
ଏହି ଗୀତ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଦେଇଥାଏ, ଶକ୍ତି ବଢ଼ାଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ; ଯେଉଁଠି ଦୁଇଜଣ ଗାୟନ କରିଥିଲେ, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତେ ପ୍ରଶଂସା କରିଥିଲେ।
ରଥ୍ଯାସୁ ରାଜମାର୍ଗେଷୁ ଦଦର୍ଶ ଭରତାଗ୍ରଜଃ । ସ୍ଵଵେଶ୍ମ ଚାନୀଯ ତତୋ ଭ୍ରାତରୌ ସ କୁଶୀଲଵୌ ॥୧-୪-
ରଥପଥ ଓ ରାଜପଥରେ ଭରତଙ୍କ ଅଗ୍ରଜ ଦୁଇ କୁଶୀଳବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ପରେ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଘରକୁ ନେଇଗଲେ।
ପୂଜଯାମାସ ପୂଜାର୍ହୌ ରାମଃ ଶତ୍ରୁନିବର୍ହଣଃ । ଆସୀନଃ କାଞ୍ଚନେ ଦିଵ୍ଯେ ସ ଚ ସିଂହାସନେ ପ୍ରଭୁଃ ॥୧-୪-
ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ରାମ, ଦୁଇଜଣ ପୂଜାଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିଲେ; ସେ ଦିବ୍ୟ ସୁନାର ସିଂହାସନରେ ବସି, ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଲେ।
ଉପୋପଵିଷ୍ଟୈଃ ସଚିଵୈର୍ଭ୍ରାତୃଭିଶ୍ଚ ସମନ୍ଵିତଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ରୂପସମ୍ପନ୍ନୌ ଵିନୀତୌ ଭ୍ରାତରାଵୁଭୌ ॥୧-୪-
ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ଭାଇମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବାବେଳେ, ରାମ ଦୁଇଜଣ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କ ରୂପ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଓ ଆଚରଣ ଅତି ନମ୍ର।
ଉଵାଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ରାମଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ଭରତଂ ତଥା । ଶ୍ରୂଯତାମେତଦାଖ୍ଯାନମନଯୋର୍ଦେଵଵର୍ଚସୋଃ ॥୧-୪-
ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ଏହି ଦୁଇଜଣ ଦେବତା ପରି ଚମକୁଥିବା ଗାୟକଙ୍କ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ।’
ଵିଚିତ୍ରାର୍ଥପଦଂ ସମ୍ଯଗ୍ଗାଯକୌ ସମଚୋଦଯତ୍ । ତୌ ଚାପି ମଧୁରଂ ରକ୍ତଂ ସ୍ଵଚିତ୍ତାଯତନିଃସ୍ଵନମ୍ ॥୧-୪-
ସେ ଦୁଇଜଣ ଗାୟକଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ ଓ ପଦରେ ଭରିଥିବା ଏହି କଥା ଗାଇବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ; ତାଙ୍କ ଦୁଇଜଣ ମଧୁର ଓ ଉତ୍ସାହିତ ଭାବରେ, ନିଜ ହୃଦୟରୁ ଶବ୍ଦ ଉପଜାଇ ଗାଇଲେ।
ତନ୍ତ୍ରୀଲଯଵଦତ୍ଯର୍ଥଂ ଵିଶ୍ରୁତାର୍ଥମଗାଯତାମ୍ । ହ୍ଲାଦଯତ୍ ସର୍ଵଗାତ୍ରାଣି ମନାଂସି ହୃଦଯାନି ଚ । ଶ୍ରୋତ୍ରାଶ୍ରଯସୁଖଂ ଗେଯଂ ତଦ୍ ବଭୌ ଜନସଂସଦି ॥୧-୪-
ତାଙ୍କ ଗାୟନ ତନ୍ତ୍ରୀ ଓ ତାଳର ସମନ୍ୱୟରେ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଅର୍ଥରେ ଗାଇଥିଲେ; ଏହି ଗୀତ ଶରୀର, ମନ ଓ ହୃଦୟକୁ ଆନନ୍ଦିତ କଲା, ଶ୍ରୋତାଙ୍କ କାନକୁ ଖୁସି ଦେଇ, ଜନସଭାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଥିଲା।
ଇମୌ ମୁନୀ ପାର୍ଥିଵଲକ୍ଷଣାନ୍ଵିତୌ । ::କୁଶୀଲଵୌ ଚୈଵ ମହାତପସ୍ଵିନୌ । ମମାପି ତଦ୍ ଭୂତିକରଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ । ::ମହାନୁଭାଵଂ ଚରିତଂ ନିବୋଧତ ॥୧-୪-
ଏହି ଦୁଇ ମୁନି, ରାଜସ୍ୱ ଚିହ୍ନ ଥିବା ଦେହରେ, ଗାନରେ ଦକ୍ଷ ଏବଂ ତପସ୍ୱୀ ମଧ୍ୟ; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏମାନେ ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ। ଏବେ ତାଙ୍କର ମହାନ କାର୍ଯ୍ୟର ଗଳ୍ପ ଶୁଣ।
ତତସ୍ତୁ ତୌ ରାମଵଚଃ ପ୍ରଚୋଦିତା- ::ଵଗାଯତାଂ ମାର୍ଗଵିଧାନସମ୍ପଦା । ସ ଚାପି ରାମଃ ପରିଷଦ୍ଗତଃ ଶନୈ- ର୍ବୁଭୂଷଯାସକ୍ତମନା ବଭୂଵ ହ ॥୧-୪-
ତାପରେ, ରାମଙ୍କର ଉଚ୍ଚାରଣରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ଦୁଇ ଜଣେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଗାନ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏବଂ ରାମ, ସଭା ମଧ୍ୟରେ ବସି, ଶୁଣିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ଭାବରେ ମନ ଲଗାଇଲେ।
thumb|ପଞ୍ଚମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚମଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏବେ ଶ୍ରୀମତ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳ କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚମ ସର୍ଗ ଶୁଣ।
ସର୍ଵା ପୂର୍ଵମିଯଂ ଯେଷାମାସୀତ୍ କୃତ୍ସ୍ନା ଵସୁଂଧରା । ପ୍ରଜାପତିମୁପାଦାଯ ନୃପାଣାଂ ଜଯଶାଲିନାମ୍ ॥୧-୫-
ଏହି ପୃଥିବୀ ପୂର୍ବରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଜୟୀ ରାଜାଙ୍କର ଥିଲା, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଜାପତି ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲେ।
ଯେଷାଂ ସ ସଗରୋ ନାମ ସାଗରୋ ଯେନ ଖାନିତଃ । ଷଷ୍ଟିପୁତ୍ରସହସ୍ରାଣି ଯଂ ଯାନ୍ତଂ ପର୍ଯଵାରଯନ୍ ॥୧-୫-
ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସଗର ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ଯିଁଁ ନିଜେ ସାଗର ଖନନ କରିଥିଲେ; ତାଙ୍କ ସହିତ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ପୁଅ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରଖିଥିଲେ।
ଇକ୍ଷ୍ଵାକୂଣାମିଦଂ ତେଷାଂ ରାଜ୍ଞାଂ ଵଂଶେ ମହାତ୍ମନାମ୍ । ମହଦୁତ୍ପନ୍ନମାଖ୍ଯାନଂ ରାମାଯଣମିତି ଶ୍ରୁତମ୍ ॥୧-୫-
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଏହି ମହାନ ଆତ୍ମା ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏହି ବିଶାଳ ଗଳ୍ପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଯାହାକୁ ରାମାୟଣ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।
ତଦିଦଂ ଵର୍ତଯିଷ୍ଯାଵଃ ସର୍ଵଂ ନିଖିଲମାଦିତଃ । ଧର୍ମକାମାର୍ଥସହିତଂ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯମନସୂଯତା ॥୧-୫-
ଏବେ ଆମେ ଏହି ଗଳ୍ପକୁ ଆରମ୍ଭରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କହିବା; ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ସହିତ ଏହା ଶୁଣିବା ଯୋଗ୍ୟ, ଇର୍ଷ୍ୟା ଛାଡି।
ଅଯୋଧ୍ଯା ନାମ ନଗରୀ ତତ୍ରାସୀଲ୍ଲୋକଵିଶ୍ରୁତା । ମନୁନା ମାନଵେନ୍ଦ୍ରେଣ ଯା ପୁରୀ ନିର୍ମିତା ସ୍ଵଯମ୍ ॥୧-୫-
ଏଠାରେ ଏକ ନଗର ଥିଲା, ଯାହାକୁ ଆୟୋଧ୍ୟା କୁହାଯାଏ, ସମଗ୍ର ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏହି ପୁରୀକୁ ମନୁ, ମନୁଷ୍ୟର ରାଜା, ନିଜେ ତିଆରି କରିଥିଲେ।
ଆଯତା ଦଶ ଚ ଦ୍ଵେ ଚ ଯୋଜନାନି ମହାପୁରୀ । ଶ୍ରୀମତୀ ତ୍ରୀଣି ଵିସ୍ତୀର୍ଣା ସୁଵିଭକ୍ତମହାପଥା ॥୧-୫-
ଏହି ବିଶାଳ ନଗର ଦଶ ଓ ଦୁଇ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଏବଂ ତିନି ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା, ଭଲ ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ ମୁଖ୍ୟ ରାସ୍ତା ସହିତ।
ରାଜମାର୍ଗେଣ ମହତା ସୁଵିଭକ୍ତେନ ଶୋଭିତା । ମୁକ୍ତପୁଷ୍ପାଵକୀର୍ଣେନ ଜଲସିକ୍ତେନ ନିତ୍ଯଶଃ ॥୧-୫-
ଏହି ନଗର ଏକ ବଡ଼ ରାଜପଥ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଭଲ ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ, ସଦା ତାଜା ଫୁଲ ରେ ଭରିଥିଲା ଏବଂ ପାଣି ଦ୍ୱାରା ଭିଜାଯାଉଥିଲା।
ତାଂ ତୁ ରାଜା ଦଶରଥୋ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରଵିଵର୍ଧନଃ । ପୁରୀମାଵାସଯାମାସ ଦିଵି ଦେଵପତିର୍ଯଥା ॥୧-୫-
ଏହି ନଗରରେ ଦଶରଥ ରାଜା, ତାଙ୍କ ମହା ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ବଢ଼ାଇଥିବା, ରହୁଥିଲେ; ଯେପରି ଦେବପତି ଦିବରେ ରହିଥାନ୍ତି।
କପାଟତୋରଣଵତୀଂ ସୁଵିଭକ୍ତାନ୍ତରାପଣାମ୍ । ସର୍ଵଯନ୍ତ୍ରାଯୁଧଵତୀମୁଷିତାଂ ସର୍ଵଶିଲ୍ପିଭିଃ ॥୧-୫-
ଏହି ନଗର ଦ୍ୱାର ଓ ତୋରଣ ସହିତ, ଭଲ ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ ବଜାର, ସମସ୍ତ ଯନ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ର ରେ ଭରିଥିଲା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶିଳ୍ପୀ ରହୁଥିଲେ।
ସୂତମାଗଧସମ୍ବାଧାଂ ଶ୍ରୀମତୀମତୁଲପ୍ରଭାମ୍ । ଉଚ୍ଚାଟ୍ଟାଲଧ୍ଵଜଵତୀଂ ଶତଘ୍ନୀଶତସଂକୁଲାମ୍ ॥୧-୫-
ଏହି ନଗର ରଥଚାଳକ ଓ ଗାୟକ ଦ୍ୱାରା ଭିଡ଼ି, ଅପୂର୍ବ ଶ୍ରୀ ରେ ଶୋଭିତ, ଉଚ୍ଚ ମନ୍ଦିର ଓ ପତାକା ସହିତ, ଶତଘ୍ନୀ ଦ୍ୱାରା ଭରିଥିଲା।
ଵଧୂନାଟକସଙ୍ଘୈଶ୍ଚ ସଂଯୁକ୍ତାଂ ସର୍ଵତଃ ପୁରୀମ୍ । ଉଦ୍ଯାନାମ୍ରଵଣୋପେତାଂ ମହତୀଂ ସାଲମେଖଲାମ୍ ॥୧-୫-
ଏହି ନଗର ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ନାଟକ ଓ ନୃତ୍ୟ ଦଳ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିଲା, ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଆମ୍ରବନ ସହିତ ଶୋଭିତ, ଏବଂ ମହାନ ସାଳ ଗଛର ଘେରା ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ।
ଦୁର୍ଗଗମ୍ଭୀରପରିଖାଂ ଦୁର୍ଗାମନ୍ଯୈର୍ଦୁରାସଦାମ୍ । ଵାଜିଵାରଣସମ୍ପୂର୍ଣାଂ ଗୋଭିରୁଷ୍ଟ୍ରୈଃ ଖରୈସ୍ତଥା ॥୧-୫-
ଏହି ନଗର ଗଭୀର ଦୁର୍ଗ ଓ ଖାଇ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ, ଅନ୍ୟମାନେ ପହଞ୍ଚିବାରେ ଅସୁବିଧା, ଏବଂ ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ଗଂ, ଉଷ୍ଟ୍ର, ଓ ଖରା ଦ୍ୱାରା ଭରିଥିଲା।
ସାମନ୍ତରାଜସଙ୍ଘୈଶ୍ଚ ବଲିକର୍ମଭିରାଵୃତାମ୍ । ନାନାଦେଶନିଵାସୈଶ୍ଚ ଵଣିଗ୍ଭିରୁପଶୋଭିତାମ୍ ॥୧-୫-
ଏହି ନଗର ସାମନ୍ତ ରାଜାଙ୍କର ଦଳ ଦ୍ୱାରା ଦାଣ୍ଡ ଦେବା କାମରେ ଘେରାଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ବ୍ୟାପାରୀ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।
ପ୍ରାସାଦୈ ରତ୍ନଵିକୃତୈଃ ପର୍ଵତୈରିଵ ଶୋଭିତାମ୍ । କୂଟାଗାରୈଶ୍ଚ ସମ୍ପୂର୍ଣାମିନ୍ଦ୍ରସ୍ଯେଵାମରାଵତୀମ୍ ॥୧-୫-
ଏହି ନଗର ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ପ୍ରାସାଦ ଦ୍ୱାରା ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଉଚ୍ଚ ମନ୍ଦିର ଦ୍ୱାରା ଭରିଥିଲା, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅମରାବତୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଚିତ୍ରାମଷ୍ଟାପଦାକାରାଂ ଵରନାରୀଗଣାଯୁତାମ୍ । ସର୍ଵରତ୍ନସମାକୀର୍ଣାଂ ଵିମାନଗୃହଶୋଭିତାମ୍ ॥୧-୫-
ଏହି ନଗର ଚିତ୍ର ଅଷ୍ଟାପଦ ଆକୃତିରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭରିଥିଲା, ସମସ୍ତ ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଭିଡ଼ି, ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।
ଗୃହଗାଢାମଵିଚ୍ଛିଦ୍ରାଂ ସମଭୂମୌ ନିଵେଶିତାମ୍ । ଶାଲିତଣ୍ଡୁଲସମ୍ପୂର୍ଣାମିକ୍ଷୁକାଣ୍ଡରସୋଦକାମ୍ ॥୧-୫-
ସମତଳ ଭୂମିରେ ଭଲଭାବେ ଗଢ଼ିତ ଏକ ଘର ଥିଲା, ଯାହା ଅଟୁଟ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ଥିଲା। ସେଠାରେ ଚାଉଳ ଏବଂ ଯବ ଭରିଥିଲା, ଏବଂ ଇଖୁ ରସ ମିଶା ଜଳ ମଧ୍ୟ ଥିଲା।
ଦୁନ୍ଦୁଭୀଭିର୍ମୃଦଙ୍ଗୈଶ୍ଚ ଵୀଣାଭିଃ ପଣଵୈସ୍ତଥା । ନାଦିତାଂ ଭୃଶମତ୍ଯର୍ଥଂ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ତାମନୁତ୍ତମାମ୍ ॥୧-୫-
ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୃହଟି ଭୂମିରେ ଡ଼ଉଲ, ମୃଦଙ୍ଗ, ବୀଣା ଏବଂ ପଣବ ର ଶବ୍ଦରେ ଭଲଭାବେ ଗଞ୍ଜିଉଥିଲା।
ଵିମାନମିଵ ସିଦ୍ଧାନାଂ ତପସାଧିଗତଂ ଦିଵି । ସୁନିଵେଶିତଵେଶ୍ମାନ୍ତାଂ ନରୋତ୍ତମସମାଵୃତାମ୍ ॥୧-୫-
ଯେପରି ସିଦ୍ଧମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଦିବ୍ୟ ମହଳ ପାଆନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ଗୃହର ଘରଗୁଡ଼ିକ ଭଲଭାବେ ଗଠିତ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଭରିଥିଲେ।
ଯେ ଚ ବାଣୈର୍ନ ଵିଧ୍ଯନ୍ତି ଵିଵିକ୍ତମପରାପରମ୍ । ଶବ୍ଦଵେଧ୍ଯଂ ଚ ଵିତତଂ ଲଘୁହସ୍ତା ଵିଶାରଦାଃ ॥୧-୫-
ଯେମାନେ ଦୂର କିମ୍ବା ନିକଟ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଅଚୁକ୍ ଭାବେ ଆଘାତ କରନ୍ତି, ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ୟ ଚିହ୍ନଟ କରିପାରନ୍ତି, ତେଁମାନେ ହଳୁକା ହାତ ଏବଂ ଦକ୍ଷତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ।
ସିଂହଵ୍ଯାଘ୍ରଵରାହାଣାଂ ମତ୍ତାନାଂ ନଦତାଂ ଵନେ । ହନ୍ତାରୋ ନିଶିତୈଃ ଶସ୍ତ୍ରୈର୍ବଲାଦ୍ ବାହୁବଲୈରପି ॥୧-୫-
ବନରେ ଦହଡ଼ୁଥିବା ସିଂହ, ବାଘ ଓ ବନଶୁକାରଙ୍କୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ନିଜ ବାହୁବଳରେ ମାରିଦେଇଥିବା ଯୋଦ୍ଧାମାନେ।