thumb|ଷଡ୍ଵିଂଶତ୍ଯଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଷଡ୍ଵିଂଶତ୍ଯଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଏହିଅଂଶଟି ହେଉଛି ଶତ ଛଅବିଶିତମ ସର୍ଗ, ଏହାକୁ ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ବହୂନି ନାମ ଵର୍ଷାଣି ଗତସ୍ଯ ସୁମହଦ୍ଵନମ୍। ଶୃଣୋମ୍ଯହଂ ପ୍ରୀତିକରଂ ମମ ନାଥସ୍ଯ କୀର୍ତନମ୍
ମୋ ପତି ମହାବନକୁ ଯିବା ପରେ ବର୍ଷ ଦରି ମୁଁ ତାଙ୍କର ଶୁଭ କୀର୍ତ୍ତି ଶୁଣିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଗ୍ରହ କରୁଥିଲି।
କଲ୍ଯାଣୀ ବତ ଗାଥେଯଂ ଲୌକିକୀ ପ୍ରତିଭାତି ମାମ୍। ଏତି ଜୀଵନ୍ତମାନନ୍ଦୋ ନରଂ ଵର୍ଷଶତାଦପି
ସତ୍ୟକୁହେଁ, ପୁରୁଣା କଥାଟି ଏବେ ମୋତେ ଅତି ଶୁଭ ଲାଗୁଛି—‘ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରିୟଜନଙ୍କୁ ଦେଖିବାର ଆନନ୍ଦ ଶତ ବର୍ଷର ଆୟୁଷ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ।’
ରାଘଵସ୍ଯ ହରୀଣାଂ ଚ କଥମାସୀତ୍ ସମାଗମଃ। କସ୍ମିନ୍ ଦେଶେ କିମାଶ୍ରିତ୍ଯ ତତ୍ତ୍ଵମାଖ୍ଯାହି ପୃଚ୍ଛତଃ
ରାଘବ ଓ ବାନରମାନେ କିପରି ମିଶିଲେ? କେଉଁ ଦେଶରେ, କେଉଁ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଏହା ହେଲା? ମୁଁ ପଚାରୁଛି, ସତ୍ୟ କଥା ମୋତେ କୁହ।
ସ ପୃଷ୍ଟୋ ରାଜପୁତ୍ରେଣ ବୃସ୍ଯାଂ ସମୁପଵେଶିତଃ। ଆଚଚକ୍ଷେ ତତଃ ସର୍ଵଂ ରାମସ୍ଯ ଚରିତଂ ଵନେ
ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନରେ ବସିଥିବା ହନୁମାନ୍ ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କର ବନବାସ ଗଳ୍ପ କୁହିଲେ।
ଯଥା ପ୍ରଵ୍ରାଜିତୋ ରାମୋ ମାତୁର୍ଦତ୍ତୌ ଵରୌ ତଵ। ଯଥା ଚ ପୁତ୍ରଶୋକେନ ରାଜା ଦଶରଥୋ ମୃତଃ
ସେ କହିଲେ—ତୁମ ମାଆଁଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦୁଇଟି ବର ଦ୍ୱାରା କିପରି ରାମ ନିର୍ବାସିତ ହେଲେ, ଏବଂ ପୁଅର ଶୋକରେ ରାଜା ଦଶରଥ କିପରି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ।
ଯଥା ଦୂତୈସ୍ତ୍ଵମାନୀତସ୍ତୂର୍ଣଂ ରାଜଗୃହାତ୍ ପ୍ରଭୋ। ତ୍ଵଯାଯୋଧ୍ଯାଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟେନ ଯଥା ରାଜ୍ଯଂ ନ ଚେପ୍ସିତମ୍
ସେ କହିଲେ—ପ୍ରଭୁ, ଦୂତମାନେ ରାଜମହଳରୁ ତୁମକୁ ଦ୍ରୁତ ଆଣିଥିଲେ, ଏବଂ ତୁମେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାଜ୍ୟ ଆଶା କରିଲେ ନାହିଁ।
ଚିତ୍ରକୂଟଗିରିଂ ଗତ୍ଵା ରାଜ୍ଯେନାମିତ୍ରକର୍ଶନଃ। ନିମନ୍ତ୍ରିତସ୍ତ୍ଵଯା ଭ୍ରାତା ଧର୍ମମାଚରତା ସତାମ୍
ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼କୁ ଯାଇ, ଶତ୍ରୁ ନାଶ କରୁଥିବା ତୁମେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ।
ସ୍ଥିତେନ ରାଜ୍ଞୋ ଵଚନେ ଯଥା ରାଜ୍ଯଂ ଵିସର୍ଜିତମ୍। ଆର୍ଯସ୍ଯ ପାଦୁକେ ଗୃହ୍ଯ ଯଥାସି ପୁନରାଗତଃ
ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନି, ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଏବଂ ଆର୍ୟଙ୍କ ପାଦୁକା ନେଇ ପୁଣି ଫେରି ଆସିଲେ।
ସର୍ଵମେତନ୍ମହାବାହୋ ଯଥାଵଦ୍ ଵିଦିତଂ ତଵ। ତ୍ଵଯି ପ୍ରତିପ୍ରଯାତେ ତୁ ଯଦ୍ ଵୃତ୍ତଂ ତନ୍ନିବୋଧ ମେ
ମହାବାହୁ, ଏହି ସବୁ ତୁମେ ଜାଣିଛ; ଏବେ ତୁମେ ଚାଲିଯିବା ପରେ ଯାହା ଘଟିଲା, ସେଥିରେ ମୋ କଥା ଶୁଣ।
ଅପଯାତେ ତ୍ଵଯି ତଦା ସମୁଦ୍ଭ୍ରାନ୍ତମୃଗଦ୍ଵିଜମ୍। ପରିଦ୍ଯୂନମିଵାତ୍ଯର୍ଥଂ ତଦ୍ ଵନଂ ସମପଦ୍ଯତ
ତୁମେ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ମେଘ, ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସେଇ ବନ ଅତି ନିର୍ଜନ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଗଲା।
ତଦ୍ଧସ୍ତିମୃଦିତଂ ଘୋରଂ ସିଂହଵ୍ଯାଘ୍ରମୃଗାକୁଲମ୍। ପ୍ରଵିଵେଶାଥ ଵିଜନଂ ସ ମହଦ୍ ଦଣ୍ଡକାଵନମ୍
ପରେ, ହାତୀ, ସିଂହ, ବାଘ ଓ ମୃଗରେ ଭରିଥିବା ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ବିଶାଳ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ସେ ନିଜେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ତେଷାଂ ପୁରସ୍ତାଦ୍ ବଲଵାନ୍ ଗଚ୍ଛତାଂ ଗହନେ ଵନେ। ଵିନଦନ୍ ସୁମହାନାଦଂ ଵିରାଧଃ ପ୍ରତ୍ଯଦୃଶ୍ଯତ
ସେମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ଘନବନରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ୁଥିବାବେଳେ, ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି କରୁଥିବା ବିରାଧ ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଗଲା।
ତମୁତ୍କ୍ଷିପ୍ଯ ମହାନାଦମୂର୍ଧ୍ଵବାହୁମଧୋମୁଖମ୍। ନିଖାତେ ପ୍ରକ୍ଷିପନ୍ତି ସ୍ମ ନଦନ୍ତମିଵ କୁଞ୍ଜରମ୍
ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ, ବଡ଼ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା, ହାତ ଉପରକୁ ଉଠାଇ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇଥିବା ବିରାଧକୁ ଗଡ଼ିରେ ପକେଇଦେଲେ, ଯେପରି ଏକ ହାତୀ ଗଡ଼ିରେ ପଡ଼ି ଚିତ୍କାର କରେ।
ତତ୍ କୃତ୍ଵା ଦୁଷ୍କରଂ କର୍ମ ଭ୍ରାତରୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ। ସାଯାହ୍ନେ ଶରଭଙ୍ଗସ୍ଯ ରମ୍ଯମାଶ୍ରମମୀଯତୁଃ
ଏହି ଦୁର୍ଲଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଭାଇ ଦୁଇଜଣ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସଂଧ୍ୟାବେଳେ ଶରଭଙ୍ଗଙ୍କ ମଧୁର ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ।
ଶରଭଙ୍ଗେ ଦିଵଂ ପ୍ରାପ୍ତେ ରାମଃ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମଃ। ଅଭିଵାଦ୍ଯ ମୁନୀନ୍ ସର୍ଵାଞ୍ଜନସ୍ଥାନମୁପାଗମତ୍
ଶରଭଙ୍ଗ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ପରେ, ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରତାପରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ରାମ ସମସ୍ତ ଋଷିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଲୋକମାନେ ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ।
ପଶ୍ଚାଚ୍ଛୂର୍ପଣଖା ନାମ ରାମପାର୍ଶ୍ଵମୁପାଗତା। ତତୋ ରାମେଣ ସଂଦିଷ୍ଟୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ସହସୋତ୍ଥିତଃ
ତା'ପରେ ଶୂର୍ପଣଖା ନାମକ ଏକ ମହିଳା ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ; ତା'ପରେ ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତୁରନ୍ତ ଉଠିଲେ।
ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ଖଡ୍ଗଂ ଚିଚ୍ଛେଦ କର୍ଣନାସଂ ମହାବଲଃ। ଚତୁର୍ଦଶ ସହସ୍ରାଣି ରକ୍ଷସାଂ ଭୀମକର୍ମଣାମ୍
ତାଙ୍କର ତଳୱାର ଧରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କର କାନ ଓ ନାକ କାଟିଦେଲେ; ଚଉଦ ହଜାର ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ—
ହତାନି ଵସତା ତତ୍ର ରାଘଵେଣ ମହାତ୍ମନା। ଏକେନ ସହ ସଂଗମ୍ଯ ରାମେଣ ରଣମୂର୍ଧନି
ସେଠାରେ ମହାତ୍ମା ରାଘବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ରାମଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ଥିବାବେଳେ, ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବଧ ହେଲେ।
ଅହ୍ନଶ୍ଚତୁର୍ଥଭାଗେନ ନିଃଶେଷା ରାକ୍ଷସାଃ କୃତାଃ। ମହାବଲା ମହାଵୀର୍ଯାସ୍ତପସୋ ଵିଘ୍ନକାରିଣଃ
ଏକ ଦିନର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ସମୟ ମଧ୍ୟରେ, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଶୂରବୀର ଯେଉଁ ରାକ୍ଷସମାନେ ତପସ୍ୟାର ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିଲେ, ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଶ୍ଟ ହେଲେ।
ନିହତା ରାଘଵେଣାଜୌ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯଵାସିନଃ। ରାକ୍ଷସାଶ୍ଚ ଵିନିଷ୍ପିଷ୍ଟାଃ ଖରଶ୍ଚ ନିହତୋ ରଣେ
ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାଘବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହେଲେ, ଏବଂ ଖରା ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ।
ଦୂଷଣଂ ଚାଗ୍ରତୋ ହତ୍ଵା ତ୍ରିଶିରାସ୍ତଦନନ୍ତରମ୍। ତତସ୍ତେନାର୍ଦିତା ବାଲା ରାଵଣଂ ସମୁପାଗତା
ପ୍ରଥମେ ଦୂଷଣଙ୍କୁ ଏବଂ ତାପରେ ତ୍ରିଶିରାଙ୍କୁ ବଧ କରି, ଅତି ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇପଡ଼ିଥିବା ସେମାନେ ରାବଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
ରାଵଣାନୁଚରୋ ଘୋରୋ ମାରୀଚୋ ନାମ ରାକ୍ଷସଃ। ଲୋଭଯାମାସ ଵୈଦେହୀଂ ଭୂତ୍ଵା ରତ୍ନମଯୋ ମୃଗଃ
ରାବଣଙ୍କ ଅନୁଚର ଭୟଙ୍କର ଏକ ରାକ୍ଷସ, ଯାହାର ନାମ ମାରୀଚ, ରତ୍ନରେ ଭରିଥିବା ଏକ ମୃଗର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କଲା।
ସା ରାମମବ୍ରଵୀଦ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵୈଦେହୀ ଗୃହ୍ଯତାମିତି। ଅଯଂ ମନୋହରଃ କାନ୍ତ ଆଶ୍ରମୋ ନୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
ସେହି ମୃଗକୁ ଦେଖି ବୈଦେହୀ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏହି ଆକର୍ଷକ ଏବଂ ସୁନ୍ଦର ପଶୁଟିକୁ ଧରିଦିଅ; ଏହା ଛାଡ଼ିଲେ ଆମର ଆଶ୍ରମ ଭଲ ଦେଖାଯିବ ନାହିଁ।'
ତତୋ ରାମୋ ଧନୁଷ୍ପାଣିର୍ମୃଗଂ ତମନୁଧାଵତି। ସ ତଂ ଜଘାନ ଧାଵନ୍ତଂ ଶରେଣାନତପର୍ଵଣା
ତାପରେ ଧନୁଷ ହାତରେ ଧରି ରାମ ଏହି ମୃଗଟିକୁ ଧାଡ଼ିଲେ; ଏହା ପଳାଉଥିବା ବେଳେ ତିନି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଏବଂ ଅଚୁକ ବାଣରେ ଏହାକୁ ବଧ କଲେ।
ଅଥ ସୌମ୍ଯ ଦଶଗ୍ରୀଵୋ ମୃଗଂ ଯାତି ତୁ ରାଘଵେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣେ ଚାପି ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତେ ପ୍ରଵିଵେଶାଶ୍ରମଂ ତଦା
ହେ ସୁମନ, ଯେତେବେଳେ ମୃଗଟି ରାଘବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲା ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବାହାରିଗଲେ, ସେ ସମୟରେ ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଜଗ୍ରାହ ତରସା ସୀତାଂ ଗ୍ରହଃ ଖେ ରୋହିଣୀମିଵ। ତ୍ରାତୁକାମଂ ତତୋ ଯୁଦ୍ଧେ ହତ୍ଵା ଗୃଧ୍ରଂ ଜଟାଯୁଷମ୍
ସେ ରାକ୍ଷସ ଜୋରଦାର ଭାବେ ସୀତାଙ୍କୁ ଧରିନେଲେ, ଯେପରି ଗ୍ରହ ଆକାଶରେ ରୋହିଣୀକୁ ଧରେ; ସୀତାଙ୍କୁ ବଞ୍ଚାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ଗୃଧ୍ର ଜଟାୟୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହେଲେ।
ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ସହସା ସୀତାଂ ଜଗାମାଶୁ ସ ରାକ୍ଷସଃ। ତତସ୍ତ୍ଵଦ୍ଭୁତସଂକାଶାଃ ସ୍ଥିତାଃ ପର୍ଵତମୂର୍ଧନି
ସୀତାଙ୍କୁ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଧରିନେଇ, ସେ ରାକ୍ଷସ ଚାଲିଗଲେ; ତାପରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଦେବତାମାନେ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରେ ଉଭୟ ହେଲେ।
ସୀତାଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଵାନରାଃ ପର୍ଵତୋପମାଃ। ଦଦୃଶୁର୍ଵିସ୍ମିତାକାରା ରାଵଣଂ ରାକ୍ଷସାଧିପମ୍
ସୀତାଙ୍କୁ ନେଇ ଯାଉଥିବା ବେଳେ, ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ବାନରମାନେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ ରାବଣଙ୍କୁ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ।
ତତଃ ଶୀଘ୍ରତରଂ ଗତ୍ଵା ତଦ୍ ଵିମାନଂ ମନୋଜଵମ୍। ଆରୁହ୍ଯ ସହ ଵୈଦେହ୍ଯା ପୁଷ୍ପକଂ ସ ମହାବଲଃ
ତାପରେ ସେ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ଯାଇ, ମନର ତାରକା ପରି ତୀବ୍ର ଗତିଥିବା ପୁଷ୍ପକ ରଥକୁ ବୈଦେହୀ ସହ ଚଢ଼ିଲେ।