ଅନୁଶୋଚସି କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ସ ତ୍ଵାଂ କୌଶଲମବ୍ରଵୀତ୍। ପ୍ରିଯମାଖ୍ଯାମି ତେ ଦେଵ ଶୋକଂ ତ୍ଯଜ ସୁଦାରୁଣମ୍
'ତୁମେ କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଶୋକ କରୁଛ, କିନ୍ତୁ ସେ ତୁମକୁ କୁଶଳ ଜଣାଇଛନ୍ତି। ମୁଁ ତୁମକୁ ଖୁସି ଖବର ଦେଉଛି, ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖକୁ ଛାଡିଦିଅ।'
ଅସ୍ମିନ୍ ମୁହୂର୍ତେ ଭ୍ରାତ୍ରା ତ୍ଵଂ ରାମେଣ ସହ ସଂଗତଃ। ନିହତ୍ଯ ରାଵଣଂ ରାମଃ ପ୍ରତିଲଭ୍ଯ ଚ ମୈଥିଲୀମ୍
'ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ତୁମେ ତୁମ ଭାଇ ରାମଙ୍କ ସହିତ ମିଳିବେ, ଯିଏ ରାବଣଙ୍କୁ ମାରି ମୈଥିଲୀକୁ ପୁନଃ ପାଇଛନ୍ତି—'
ଉପଯାତି ସମୃଦ୍ଧାର୍ଥଃ ସହ ମିତ୍ରୈର୍ମହାବଲୈଃ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଶ୍ଚ ମହାତେଜା ଵୈଦେହୀ ଚ ଯଶସ୍ଵିନୀ। ସୀତା ସମଗ୍ରା ରାମେଣ ମହେନ୍ଦ୍ରେଣ ଶଚୀ ଯଥା
'ସେ ଏବେ, ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ କରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମିତ୍ରମାନେ ସହିତ ଆସୁଛନ୍ତି; ମହାତେଜସ୍ବୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଯଶସ୍ବୀ ବୈଦେହୀ—ସୀତା, ରାମଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯେପରି ଶଚୀ ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ।'
ଏଵମୁକ୍ତୋ ହନୁମତା ଭରତଃ କୈକଯୀସୁତଃ। ପପାତ ସହସା ହୃଷ୍ଟୋ ହର୍ଷାନ୍ମୋହମୁପାଗମତ୍
ହନୁମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, କୈକୟୀପୁତ୍ର ଭରତ ହଠାତ୍ ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ, ଅତି ଖୁସିରେ ଅବାକ ହେଇ ଚେତନା ହରାଇଲେ।
ତତୋ ମୁହୂର୍ତାଦୁତ୍ଥାଯ ପ୍ରତ୍ଯାଶ୍ଵସ୍ଯ ଚ ରାଘଵଃ। ହନୂମନ୍ତମୁଵାଚେଦଂ ଭରତଃ ପ୍ରିଯଵାଦିନମ୍
ତାପରେ କିଛି ସମୟ ପରେ, ରାଘବଙ୍କ ଭାଇ ଉଠି, ନିଜକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ହନୁମାନଙ୍କୁ ମୂଲ୍ୟବାନ କଥା କହିଲେ।
ଅଶୋକଜୈଃ ପ୍ରୀତିମଯୈଃ କପିମାଲିଙ୍ଗ୍ଯ ସମ୍ଭ୍ରମାତ୍। ସିଷେଚ ଭରତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଵିପୁଲୈରଶ୍ରୁବିନ୍ଦୁଭିଃ
ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଭରତ, ଖୁସିରେ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ଅଶୋକ ଦୁଃଖ ଦୂର ହେବାର ଆନନ୍ଦ ଅଶ୍ରୁରେ ତାଙ୍କୁ ଭିଜାଇଦେଲେ।
ଦେଵୋ ଵା ମାନୁଷୋ ଵା ତ୍ଵମନୁକ୍ରୋଶାଦିହାଗତଃ। ପ୍ରିଯାଖ୍ଯାନସ୍ଯ ତେ ସୌମ୍ଯ ଦଦାମି ବ୍ରୁଵତଃ ପ୍ରିଯମ୍
'ତୁମେ ଦେବ ହେଉ କି ମାନବ, କିନ୍ତୁ ଦୟାରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ; ମୂଦୁ ମନେ, ଏହି ଖୁସି ଖବର ଦେଇଥିବାରେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଯୋଗ୍ୟ ପୁରସ୍କାର ଦେଉଛି।'
ଗଵାଂ ଶତସହସ୍ରଂ ଚ ଗ୍ରାମାଣାଂ ଚ ଶତଂ ପରମ୍। ସକୁଣ୍ଡଲାଃ ଶୁଭାଚାରା ଭାର୍ଯାଃ କନ୍ଯାସ୍ତୁ ଷୋଡଶ
ଏକ ଲକ୍ଷ ଗାଈ, ଶତ ଉତ୍ତମ ଗ୍ରାମ ଓ ଶୋଭା ଦେଉଥିବା କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧିଥିବା ଶୁଭ ଚରିତ୍ର ଷୋଳ କନ୍ୟା ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଉଛି।
ହେମଵର୍ଣାଃ ସୁନାସୋରୂଃ ଶଶିସୌମ୍ଯାନନାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ। ସର୍ଵାଭରଣସମ୍ପନ୍ନାଃ ସମ୍ପନ୍ନାଃ କୁଲଜାତିଭିଃ
ସୁନା ରଙ୍ଗର, ଶୁଭ୍ର ନାସା, ଚନ୍ଦ୍ରପରି ମୂଦୁ ମୁହଁ ଥିବା ମହିଳାମାନେ, ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣରେ ସଜିଥିବା ଓ ଉତ୍ତମ କୁଳର, ସମସ୍ତ ତୁମର।
ନିଶମ୍ଯ ରାମାଗମନଂ ନୃପାତ୍ମଜଃ କପିପ୍ରଵୀରସ୍ଯ ତଦାଦ୍ଭୁତୋପମମ୍। ପ୍ରହର୍ଷିତୋ ରାମଦିଦୃକ୍ଷଯାଭଵତ୍ ପୁନଶ୍ଚ ହର୍ଷାଦିଦମବ୍ରଵୀଦ୍ ଵଚଃ
ରାମଙ୍କ ଆଗମନ ଶୁଣି, ରାଜପୁତ୍ର ମନ୍ଦିରେ ବିଶ୍ମୟ ଓ ଖୁସିରେ ଭରିଗଲେ, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ ପୁନି ଆନନ୍ଦରେ ଏପରି କଥା କହିଲେ।
thumb|ଷଡ୍ଵିଂଶତ୍ଯଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଷଡ୍ଵିଂଶତ୍ଯଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଏହିଅଂଶଟି ହେଉଛି ଶତ ଛଅବିଶିତମ ସର୍ଗ, ଏହାକୁ ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ବହୂନି ନାମ ଵର୍ଷାଣି ଗତସ୍ଯ ସୁମହଦ୍ଵନମ୍। ଶୃଣୋମ୍ଯହଂ ପ୍ରୀତିକରଂ ମମ ନାଥସ୍ଯ କୀର୍ତନମ୍
ମୋ ପତି ମହାବନକୁ ଯିବା ପରେ ବର୍ଷ ଦରି ମୁଁ ତାଙ୍କର ଶୁଭ କୀର୍ତ୍ତି ଶୁଣିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଗ୍ରହ କରୁଥିଲି।
କଲ୍ଯାଣୀ ବତ ଗାଥେଯଂ ଲୌକିକୀ ପ୍ରତିଭାତି ମାମ୍। ଏତି ଜୀଵନ୍ତମାନନ୍ଦୋ ନରଂ ଵର୍ଷଶତାଦପି
ସତ୍ୟକୁହେଁ, ପୁରୁଣା କଥାଟି ଏବେ ମୋତେ ଅତି ଶୁଭ ଲାଗୁଛି—‘ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରିୟଜନଙ୍କୁ ଦେଖିବାର ଆନନ୍ଦ ଶତ ବର୍ଷର ଆୟୁଷ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ।’
ରାଘଵସ୍ଯ ହରୀଣାଂ ଚ କଥମାସୀତ୍ ସମାଗମଃ। କସ୍ମିନ୍ ଦେଶେ କିମାଶ୍ରିତ୍ଯ ତତ୍ତ୍ଵମାଖ୍ଯାହି ପୃଚ୍ଛତଃ
ରାଘବ ଓ ବାନରମାନେ କିପରି ମିଶିଲେ? କେଉଁ ଦେଶରେ, କେଉଁ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଏହା ହେଲା? ମୁଁ ପଚାରୁଛି, ସତ୍ୟ କଥା ମୋତେ କୁହ।
ସ ପୃଷ୍ଟୋ ରାଜପୁତ୍ରେଣ ବୃସ୍ଯାଂ ସମୁପଵେଶିତଃ। ଆଚଚକ୍ଷେ ତତଃ ସର୍ଵଂ ରାମସ୍ଯ ଚରିତଂ ଵନେ
ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନରେ ବସିଥିବା ହନୁମାନ୍ ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କର ବନବାସ ଗଳ୍ପ କୁହିଲେ।
ଯଥା ପ୍ରଵ୍ରାଜିତୋ ରାମୋ ମାତୁର୍ଦତ୍ତୌ ଵରୌ ତଵ। ଯଥା ଚ ପୁତ୍ରଶୋକେନ ରାଜା ଦଶରଥୋ ମୃତଃ
ସେ କହିଲେ—ତୁମ ମାଆଁଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦୁଇଟି ବର ଦ୍ୱାରା କିପରି ରାମ ନିର୍ବାସିତ ହେଲେ, ଏବଂ ପୁଅର ଶୋକରେ ରାଜା ଦଶରଥ କିପରି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ।
ଯଥା ଦୂତୈସ୍ତ୍ଵମାନୀତସ୍ତୂର୍ଣଂ ରାଜଗୃହାତ୍ ପ୍ରଭୋ। ତ୍ଵଯାଯୋଧ୍ଯାଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟେନ ଯଥା ରାଜ୍ଯଂ ନ ଚେପ୍ସିତମ୍
ସେ କହିଲେ—ପ୍ରଭୁ, ଦୂତମାନେ ରାଜମହଳରୁ ତୁମକୁ ଦ୍ରୁତ ଆଣିଥିଲେ, ଏବଂ ତୁମେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାଜ୍ୟ ଆଶା କରିଲେ ନାହିଁ।
ଚିତ୍ରକୂଟଗିରିଂ ଗତ୍ଵା ରାଜ୍ଯେନାମିତ୍ରକର୍ଶନଃ। ନିମନ୍ତ୍ରିତସ୍ତ୍ଵଯା ଭ୍ରାତା ଧର୍ମମାଚରତା ସତାମ୍
ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼କୁ ଯାଇ, ଶତ୍ରୁ ନାଶ କରୁଥିବା ତୁମେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ।
ସ୍ଥିତେନ ରାଜ୍ଞୋ ଵଚନେ ଯଥା ରାଜ୍ଯଂ ଵିସର୍ଜିତମ୍। ଆର୍ଯସ୍ଯ ପାଦୁକେ ଗୃହ୍ଯ ଯଥାସି ପୁନରାଗତଃ
ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନି, ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଏବଂ ଆର୍ୟଙ୍କ ପାଦୁକା ନେଇ ପୁଣି ଫେରି ଆସିଲେ।
ସର୍ଵମେତନ୍ମହାବାହୋ ଯଥାଵଦ୍ ଵିଦିତଂ ତଵ। ତ୍ଵଯି ପ୍ରତିପ୍ରଯାତେ ତୁ ଯଦ୍ ଵୃତ୍ତଂ ତନ୍ନିବୋଧ ମେ
ମହାବାହୁ, ଏହି ସବୁ ତୁମେ ଜାଣିଛ; ଏବେ ତୁମେ ଚାଲିଯିବା ପରେ ଯାହା ଘଟିଲା, ସେଥିରେ ମୋ କଥା ଶୁଣ।
ଅପଯାତେ ତ୍ଵଯି ତଦା ସମୁଦ୍ଭ୍ରାନ୍ତମୃଗଦ୍ଵିଜମ୍। ପରିଦ୍ଯୂନମିଵାତ୍ଯର୍ଥଂ ତଦ୍ ଵନଂ ସମପଦ୍ଯତ
ତୁମେ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ମେଘ, ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସେଇ ବନ ଅତି ନିର୍ଜନ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଗଲା।
ତଦ୍ଧସ୍ତିମୃଦିତଂ ଘୋରଂ ସିଂହଵ୍ଯାଘ୍ରମୃଗାକୁଲମ୍। ପ୍ରଵିଵେଶାଥ ଵିଜନଂ ସ ମହଦ୍ ଦଣ୍ଡକାଵନମ୍
ପରେ, ହାତୀ, ସିଂହ, ବାଘ ଓ ମୃଗରେ ଭରିଥିବା ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ବିଶାଳ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ସେ ନିଜେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ତେଷାଂ ପୁରସ୍ତାଦ୍ ବଲଵାନ୍ ଗଚ୍ଛତାଂ ଗହନେ ଵନେ। ଵିନଦନ୍ ସୁମହାନାଦଂ ଵିରାଧଃ ପ୍ରତ୍ଯଦୃଶ୍ଯତ
ସେମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ଘନବନରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ୁଥିବାବେଳେ, ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି କରୁଥିବା ବିରାଧ ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଗଲା।
ତମୁତ୍କ୍ଷିପ୍ଯ ମହାନାଦମୂର୍ଧ୍ଵବାହୁମଧୋମୁଖମ୍। ନିଖାତେ ପ୍ରକ୍ଷିପନ୍ତି ସ୍ମ ନଦନ୍ତମିଵ କୁଞ୍ଜରମ୍
ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ, ବଡ଼ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା, ହାତ ଉପରକୁ ଉଠାଇ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇଥିବା ବିରାଧକୁ ଗଡ଼ିରେ ପକେଇଦେଲେ, ଯେପରି ଏକ ହାତୀ ଗଡ଼ିରେ ପଡ଼ି ଚିତ୍କାର କରେ।
ତତ୍ କୃତ୍ଵା ଦୁଷ୍କରଂ କର୍ମ ଭ୍ରାତରୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ। ସାଯାହ୍ନେ ଶରଭଙ୍ଗସ୍ଯ ରମ୍ଯମାଶ୍ରମମୀଯତୁଃ
ଏହି ଦୁର୍ଲଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଭାଇ ଦୁଇଜଣ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସଂଧ୍ୟାବେଳେ ଶରଭଙ୍ଗଙ୍କ ମଧୁର ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ।
ଶରଭଙ୍ଗେ ଦିଵଂ ପ୍ରାପ୍ତେ ରାମଃ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମଃ। ଅଭିଵାଦ୍ଯ ମୁନୀନ୍ ସର୍ଵାଞ୍ଜନସ୍ଥାନମୁପାଗମତ୍
ଶରଭଙ୍ଗ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ପରେ, ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରତାପରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ରାମ ସମସ୍ତ ଋଷିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଲୋକମାନେ ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ।
ପଶ୍ଚାଚ୍ଛୂର୍ପଣଖା ନାମ ରାମପାର୍ଶ୍ଵମୁପାଗତା। ତତୋ ରାମେଣ ସଂଦିଷ୍ଟୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ସହସୋତ୍ଥିତଃ
ତା'ପରେ ଶୂର୍ପଣଖା ନାମକ ଏକ ମହିଳା ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ; ତା'ପରେ ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତୁରନ୍ତ ଉଠିଲେ।
ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ଖଡ୍ଗଂ ଚିଚ୍ଛେଦ କର୍ଣନାସଂ ମହାବଲଃ। ଚତୁର୍ଦଶ ସହସ୍ରାଣି ରକ୍ଷସାଂ ଭୀମକର୍ମଣାମ୍
ତାଙ୍କର ତଳୱାର ଧରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କର କାନ ଓ ନାକ କାଟିଦେଲେ; ଚଉଦ ହଜାର ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ—
ହତାନି ଵସତା ତତ୍ର ରାଘଵେଣ ମହାତ୍ମନା। ଏକେନ ସହ ସଂଗମ୍ଯ ରାମେଣ ରଣମୂର୍ଧନି
ସେଠାରେ ମହାତ୍ମା ରାଘବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ରାମଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ଥିବାବେଳେ, ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବଧ ହେଲେ।
ଅହ୍ନଶ୍ଚତୁର୍ଥଭାଗେନ ନିଃଶେଷା ରାକ୍ଷସାଃ କୃତାଃ। ମହାବଲା ମହାଵୀର୍ଯାସ୍ତପସୋ ଵିଘ୍ନକାରିଣଃ
ଏକ ଦିନର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ସମୟ ମଧ୍ୟରେ, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଶୂରବୀର ଯେଉଁ ରାକ୍ଷସମାନେ ତପସ୍ୟାର ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିଲେ, ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଶ୍ଟ ହେଲେ।