ପ୍ରଜାଶ୍ଚ ବହୁସାହସ୍ରୀଃ ସ୍ଫୀତାଞ୍ଜନପଦାନପି। ସ ଗତ୍ଵା ଦୂରମଧ୍ଵାନଂ ତ୍ଵରିତଃ କପିକୁଞ୍ଜରଃ
ସେ ହଜାର ହଜାର ଲୋକ, ସମୃଦ୍ଧ ଜନପଦ ଓ ଗ୍ରାମ ଦେଖି, ଦୂର ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତ୍ୱରିତ ଗତିରେ ଯାଇ, ସେଇ ବାନରମାନ୍ୟ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।
ଆସସାଦ ଦ୍ରୁମାନ୍ ଫୁଲ୍ଲାନ୍ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମସମୀପଗାନ୍। ସୁରାଧିପସ୍ଯୋପଵନେ ଯଥା ଚୈତ୍ରରଥେ ଦ୍ରୁମାନ୍
ସେ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମ ନିକଟରେ ଫୁଲିଥିବା ଗଛମାନେ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେପରି ଦେବତାମାନ୍ୟଙ୍କ ଉଦ୍ୟାନରେ କିମ୍ବା ଚୈତ୍ରରଥରେ ଗଛମାନେ ରହିଥାଏ।
ସ୍ତ୍ରୀଭିଃ ସପୁତ୍ରୈଃ ପୌତ୍ରୈଶ୍ଚ ରମମାଣୈଃ ସ୍ଵଲଂକୃତୈଃ। କ୍ରୋଶମାତ୍ରେ ତ୍ଵଯୋଧ୍ଯାଯାଶ୍ଚୀରକୃଷ୍ଣାଜିନାମ୍ବରମ୍
ଏଠାରେ, ଅୟୋଧ୍ୟାର ଏକ କ୍ରୋଶ ଦୂରରେ, ସେ ଦେଖିଲେ ନାରୀମାନେ ତାଙ୍କର ପୁଅ ଓ ନତିମାନେ ସହିତ ଉଲ୍ଲାସିତ ଭାବରେ ଭଲଭାବରେ ସଜିଧଜି ରହିଛନ୍ତି।
ଦଦର୍ଶ ଭରତଂ ଦୀନଂ କୃଶମାଶ୍ରମଵାସିନମ୍। ଜଟିଲଂ ମଲଦିଗ୍ଧାଙ୍ଗଂ ଭ୍ରାତୃଵ୍ଯସନକର୍ଶିତମ୍
ସେ ଦେଖିଲେ ଭରତ ଦୁଃଖିତ ଓ ଶରୀରରେ କ୍ଷୀଣ, ତପସ୍ୟାରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ଜଟା ହେବା, ଦେହରେ ମାଳି ଲଗାଇଥିବା, ଭାଇଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଅତି କ୍ଷୀଣ।
ଫଲମୂଲାଶିନଂ ଦାନ୍ତଂ ତାପସଂ ଧର୍ମଚାରିଣମ୍। ସମୁନ୍ନତଜଟାଭାରଂ ଵଲ୍କଲାଜିନଵାସସମ୍
ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଖାଇ, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଧର୍ମରେ ଲଗିଥିବା ଏକ ତପସ୍ବୀ, ଉଚ୍ଚ ଜଟା ରଖି, ଚିର ଓ କୃଷ୍ଣାଜିନ ପିନ୍ଧିଥିଲେ।
ନିଯତଂ ଭାଵିତାତ୍ମାନଂ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିସମତେଜସମ୍। ପାଦୁକେ ତେ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ପ୍ରଶାସନ୍ତଂ ଵସୁଂଧରାମ୍
ନିୟମିତ ଓ ଶୁଧ୍ଧ ମନ ରଖି, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ସମାନ ତେଜସ୍ବୀ, ପାଦୁକାକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ପୃଥିବୀକୁ ଶାସନ କରୁଥିଲେ।
ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯସ୍ଯ ଲୋକସ୍ଯ ତ୍ରାତାରଂ ସର୍ଵତୋ ଭଯାତ୍। ଉପସ୍ଥିତମମାତ୍ଯୈଶ୍ଚ ଶୁଚିଭିଶ୍ଚ ପୁରୋହିତୈଃ
ଚାରି ଜାତିର ଲୋକମାନେ ଯେଉଁଠାରୁ ଭୟ ଥିଲା, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ; ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ଶୁଧ୍ଧ ମନ ରଖିଥିବା ପୁରୋହିତମାନେ ସେଠି ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ବଲମୁଖ୍ଯୈଶ୍ଚ ଯୁକ୍ତୈଶ୍ଚ କାଷାଯାମ୍ବରଧାରିଭିଃ। ନହି ତେ ରାଜପୁତ୍ରଂ ତଂ ଚୀରକୃଷ୍ଣାଜିନାମ୍ବରମ୍
ସେଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେନାପତିମାନେ ଯୋଗ୍ୟ ଓ କାଷାୟ ଓଡ଼ଣା ପିନ୍ଧିଥିଲେ; ତଥାପି ଧର୍ମ ପ୍ରେମୀ ନାଗରିକମାନେ ଚିର ଓ କୃଷ୍ଣାଜିନ ପିନ୍ଧିଥିବା ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଭୋଗ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ।
ପରିଭୋକ୍ତୁଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଯନ୍ତି ପୌରା ଵୈ ଧର୍ମଵତ୍ସଲାଃ। ତଂ ଧର୍ମମିଵ ଧର୍ମଜ୍ଞଂ ଦେହବନ୍ଧମିଵାପରମ୍
ସେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାଜପୁତ୍ର, ଚିର ଓ କୃଷ୍ଣାଜିନ ପିନ୍ଧିଥିଲେ; ନାଗରିକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମର ଅବତାର ଭାବେ ମନେ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଦେହକୁ ଆତ୍ମାର ଆଶ୍ରୟ ଭାବେ ମନେ କରାଯାଏ।
ଉଵାଚ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଵାକ୍ଯଂ ହନୂମାନ୍ ମାରୁତାତ୍ମଜଃ। ଵସନ୍ତଂ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯେ ଯଂ ତ୍ଵଂ ଚୀରଜଟାଧରମ୍
ହନୁମାନ, ପବନପୁତ୍ର, ହାତ ଜୋଡି ଏପରି କହିଲେ: 'ଯେଉଁ ଜଣେ ତୁମେ ଦୁଃଖ କରୁଛ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଚିର ଓ ଜଟା ପିନ୍ଧି ବସିଛନ୍ତି—'
ଅନୁଶୋଚସି କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ସ ତ୍ଵାଂ କୌଶଲମବ୍ରଵୀତ୍। ପ୍ରିଯମାଖ୍ଯାମି ତେ ଦେଵ ଶୋକଂ ତ୍ଯଜ ସୁଦାରୁଣମ୍
'ତୁମେ କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଶୋକ କରୁଛ, କିନ୍ତୁ ସେ ତୁମକୁ କୁଶଳ ଜଣାଇଛନ୍ତି। ମୁଁ ତୁମକୁ ଖୁସି ଖବର ଦେଉଛି, ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖକୁ ଛାଡିଦିଅ।'
ଅସ୍ମିନ୍ ମୁହୂର୍ତେ ଭ୍ରାତ୍ରା ତ୍ଵଂ ରାମେଣ ସହ ସଂଗତଃ। ନିହତ୍ଯ ରାଵଣଂ ରାମଃ ପ୍ରତିଲଭ୍ଯ ଚ ମୈଥିଲୀମ୍
'ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ତୁମେ ତୁମ ଭାଇ ରାମଙ୍କ ସହିତ ମିଳିବେ, ଯିଏ ରାବଣଙ୍କୁ ମାରି ମୈଥିଲୀକୁ ପୁନଃ ପାଇଛନ୍ତି—'
ଉପଯାତି ସମୃଦ୍ଧାର୍ଥଃ ସହ ମିତ୍ରୈର୍ମହାବଲୈଃ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଶ୍ଚ ମହାତେଜା ଵୈଦେହୀ ଚ ଯଶସ୍ଵିନୀ। ସୀତା ସମଗ୍ରା ରାମେଣ ମହେନ୍ଦ୍ରେଣ ଶଚୀ ଯଥା
'ସେ ଏବେ, ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ କରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମିତ୍ରମାନେ ସହିତ ଆସୁଛନ୍ତି; ମହାତେଜସ୍ବୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଯଶସ୍ବୀ ବୈଦେହୀ—ସୀତା, ରାମଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯେପରି ଶଚୀ ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ।'
ଏଵମୁକ୍ତୋ ହନୁମତା ଭରତଃ କୈକଯୀସୁତଃ। ପପାତ ସହସା ହୃଷ୍ଟୋ ହର୍ଷାନ୍ମୋହମୁପାଗମତ୍
ହନୁମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, କୈକୟୀପୁତ୍ର ଭରତ ହଠାତ୍ ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ, ଅତି ଖୁସିରେ ଅବାକ ହେଇ ଚେତନା ହରାଇଲେ।
ତତୋ ମୁହୂର୍ତାଦୁତ୍ଥାଯ ପ୍ରତ୍ଯାଶ୍ଵସ୍ଯ ଚ ରାଘଵଃ। ହନୂମନ୍ତମୁଵାଚେଦଂ ଭରତଃ ପ୍ରିଯଵାଦିନମ୍
ତାପରେ କିଛି ସମୟ ପରେ, ରାଘବଙ୍କ ଭାଇ ଉଠି, ନିଜକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ହନୁମାନଙ୍କୁ ମୂଲ୍ୟବାନ କଥା କହିଲେ।
ଅଶୋକଜୈଃ ପ୍ରୀତିମଯୈଃ କପିମାଲିଙ୍ଗ୍ଯ ସମ୍ଭ୍ରମାତ୍। ସିଷେଚ ଭରତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଵିପୁଲୈରଶ୍ରୁବିନ୍ଦୁଭିଃ
ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଭରତ, ଖୁସିରେ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ଅଶୋକ ଦୁଃଖ ଦୂର ହେବାର ଆନନ୍ଦ ଅଶ୍ରୁରେ ତାଙ୍କୁ ଭିଜାଇଦେଲେ।
ଦେଵୋ ଵା ମାନୁଷୋ ଵା ତ୍ଵମନୁକ୍ରୋଶାଦିହାଗତଃ। ପ୍ରିଯାଖ୍ଯାନସ୍ଯ ତେ ସୌମ୍ଯ ଦଦାମି ବ୍ରୁଵତଃ ପ୍ରିଯମ୍
'ତୁମେ ଦେବ ହେଉ କି ମାନବ, କିନ୍ତୁ ଦୟାରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ; ମୂଦୁ ମନେ, ଏହି ଖୁସି ଖବର ଦେଇଥିବାରେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଯୋଗ୍ୟ ପୁରସ୍କାର ଦେଉଛି।'
ଗଵାଂ ଶତସହସ୍ରଂ ଚ ଗ୍ରାମାଣାଂ ଚ ଶତଂ ପରମ୍। ସକୁଣ୍ଡଲାଃ ଶୁଭାଚାରା ଭାର୍ଯାଃ କନ୍ଯାସ୍ତୁ ଷୋଡଶ
ଏକ ଲକ୍ଷ ଗାଈ, ଶତ ଉତ୍ତମ ଗ୍ରାମ ଓ ଶୋଭା ଦେଉଥିବା କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧିଥିବା ଶୁଭ ଚରିତ୍ର ଷୋଳ କନ୍ୟା ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଉଛି।
ହେମଵର୍ଣାଃ ସୁନାସୋରୂଃ ଶଶିସୌମ୍ଯାନନାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ। ସର୍ଵାଭରଣସମ୍ପନ୍ନାଃ ସମ୍ପନ୍ନାଃ କୁଲଜାତିଭିଃ
ସୁନା ରଙ୍ଗର, ଶୁଭ୍ର ନାସା, ଚନ୍ଦ୍ରପରି ମୂଦୁ ମୁହଁ ଥିବା ମହିଳାମାନେ, ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣରେ ସଜିଥିବା ଓ ଉତ୍ତମ କୁଳର, ସମସ୍ତ ତୁମର।
ନିଶମ୍ଯ ରାମାଗମନଂ ନୃପାତ୍ମଜଃ କପିପ୍ରଵୀରସ୍ଯ ତଦାଦ୍ଭୁତୋପମମ୍। ପ୍ରହର୍ଷିତୋ ରାମଦିଦୃକ୍ଷଯାଭଵତ୍ ପୁନଶ୍ଚ ହର୍ଷାଦିଦମବ୍ରଵୀଦ୍ ଵଚଃ
ରାମଙ୍କ ଆଗମନ ଶୁଣି, ରାଜପୁତ୍ର ମନ୍ଦିରେ ବିଶ୍ମୟ ଓ ଖୁସିରେ ଭରିଗଲେ, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ ପୁନି ଆନନ୍ଦରେ ଏପରି କଥା କହିଲେ।
thumb|ଷଡ୍ଵିଂଶତ୍ଯଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଷଡ୍ଵିଂଶତ୍ଯଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଏହିଅଂଶଟି ହେଉଛି ଶତ ଛଅବିଶିତମ ସର୍ଗ, ଏହାକୁ ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ବହୂନି ନାମ ଵର୍ଷାଣି ଗତସ୍ଯ ସୁମହଦ୍ଵନମ୍। ଶୃଣୋମ୍ଯହଂ ପ୍ରୀତିକରଂ ମମ ନାଥସ୍ଯ କୀର୍ତନମ୍
ମୋ ପତି ମହାବନକୁ ଯିବା ପରେ ବର୍ଷ ଦରି ମୁଁ ତାଙ୍କର ଶୁଭ କୀର୍ତ୍ତି ଶୁଣିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଗ୍ରହ କରୁଥିଲି।
କଲ୍ଯାଣୀ ବତ ଗାଥେଯଂ ଲୌକିକୀ ପ୍ରତିଭାତି ମାମ୍। ଏତି ଜୀଵନ୍ତମାନନ୍ଦୋ ନରଂ ଵର୍ଷଶତାଦପି
ସତ୍ୟକୁହେଁ, ପୁରୁଣା କଥାଟି ଏବେ ମୋତେ ଅତି ଶୁଭ ଲାଗୁଛି—‘ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରିୟଜନଙ୍କୁ ଦେଖିବାର ଆନନ୍ଦ ଶତ ବର୍ଷର ଆୟୁଷ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ।’
ରାଘଵସ୍ଯ ହରୀଣାଂ ଚ କଥମାସୀତ୍ ସମାଗମଃ। କସ୍ମିନ୍ ଦେଶେ କିମାଶ୍ରିତ୍ଯ ତତ୍ତ୍ଵମାଖ୍ଯାହି ପୃଚ୍ଛତଃ
ରାଘବ ଓ ବାନରମାନେ କିପରି ମିଶିଲେ? କେଉଁ ଦେଶରେ, କେଉଁ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଏହା ହେଲା? ମୁଁ ପଚାରୁଛି, ସତ୍ୟ କଥା ମୋତେ କୁହ।
ସ ପୃଷ୍ଟୋ ରାଜପୁତ୍ରେଣ ବୃସ୍ଯାଂ ସମୁପଵେଶିତଃ। ଆଚଚକ୍ଷେ ତତଃ ସର୍ଵଂ ରାମସ୍ଯ ଚରିତଂ ଵନେ
ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନରେ ବସିଥିବା ହନୁମାନ୍ ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କର ବନବାସ ଗଳ୍ପ କୁହିଲେ।
ଯଥା ପ୍ରଵ୍ରାଜିତୋ ରାମୋ ମାତୁର୍ଦତ୍ତୌ ଵରୌ ତଵ। ଯଥା ଚ ପୁତ୍ରଶୋକେନ ରାଜା ଦଶରଥୋ ମୃତଃ
ସେ କହିଲେ—ତୁମ ମାଆଁଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦୁଇଟି ବର ଦ୍ୱାରା କିପରି ରାମ ନିର୍ବାସିତ ହେଲେ, ଏବଂ ପୁଅର ଶୋକରେ ରାଜା ଦଶରଥ କିପରି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ।
ଯଥା ଦୂତୈସ୍ତ୍ଵମାନୀତସ୍ତୂର୍ଣଂ ରାଜଗୃହାତ୍ ପ୍ରଭୋ। ତ୍ଵଯାଯୋଧ୍ଯାଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟେନ ଯଥା ରାଜ୍ଯଂ ନ ଚେପ୍ସିତମ୍
ସେ କହିଲେ—ପ୍ରଭୁ, ଦୂତମାନେ ରାଜମହଳରୁ ତୁମକୁ ଦ୍ରୁତ ଆଣିଥିଲେ, ଏବଂ ତୁମେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାଜ୍ୟ ଆଶା କରିଲେ ନାହିଁ।
ଚିତ୍ରକୂଟଗିରିଂ ଗତ୍ଵା ରାଜ୍ଯେନାମିତ୍ରକର୍ଶନଃ। ନିମନ୍ତ୍ରିତସ୍ତ୍ଵଯା ଭ୍ରାତା ଧର୍ମମାଚରତା ସତାମ୍
ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼କୁ ଯାଇ, ଶତ୍ରୁ ନାଶ କରୁଥିବା ତୁମେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ।
ସ୍ଥିତେନ ରାଜ୍ଞୋ ଵଚନେ ଯଥା ରାଜ୍ଯଂ ଵିସର୍ଜିତମ୍। ଆର୍ଯସ୍ଯ ପାଦୁକେ ଗୃହ୍ଯ ଯଥାସି ପୁନରାଗତଃ
ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନି, ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଏବଂ ଆର୍ୟଙ୍କ ପାଦୁକା ନେଇ ପୁଣି ଫେରି ଆସିଲେ।
ସର୍ଵମେତନ୍ମହାବାହୋ ଯଥାଵଦ୍ ଵିଦିତଂ ତଵ। ତ୍ଵଯି ପ୍ରତିପ୍ରଯାତେ ତୁ ଯଦ୍ ଵୃତ୍ତଂ ତନ୍ନିବୋଧ ମେ
ମହାବାହୁ, ଏହି ସବୁ ତୁମେ ଜାଣିଛ; ଏବେ ତୁମେ ଚାଲିଯିବା ପରେ ଯାହା ଘଟିଲା, ସେଥିରେ ମୋ କଥା ଶୁଣ।