ଋଷ୍ଯମୂକୋ ଗିରିଵରଃ କାଞ୍ଚନୈର୍ଧାତୁଭିର୍ଵୃତଃ। ଅତ୍ରାହଂ ଵାନରେନ୍ଦ୍ରେଣ ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ସମାଗତଃ
ଏହି ଋଷ୍ୟମୂକ ପର୍ବତଟି ଶୁଭ୍ର ସୁନା ଧାତୁରେ ଭରିଥିଲା । ଏଠିରେ ମୁଁ ବାନର ରାଜା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଥିଲି ।
ସମଯଶ୍ଚ କୃତଃ ସୀତେ ଵଧାର୍ଥଂ ଵାଲିନୋ ମଯା। ଏଷା ସା ଦୃଶ୍ଯତେ ପମ୍ପା ନଲିନୀ ଚିତ୍ରକାନନା
ଏଠି, ସୀତେ, ମୁଁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହିତ ବାଲୀଙ୍କ ବଧ ପାଇଁ ଚୁକ୍ତି କରିଥିଲି । ଏହି ହେଉଛି ସେଇ ଶୋଭାମୟ ପମ୍ପା ପୋଖରୀ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ।
ତ୍ଵଯା ଵିହୀନୋ ଯତ୍ରାହଂ ଵିଲଲାପ ସୁଦୁଃଖିତଃ। ଅସ୍ଯାସ୍ତୀରେ ମଯା ଦୃଷ୍ଟା ଶବରୀ ଧର୍ମଚାରିଣୀ
ଏଠି, ତୁମେ ନଥିବାରୁ ମୁଁ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଥିଲି । ଏହି ପୋଖରୀ ପାରେ ମୁଁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଶବରୀଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲି ।
ଅତ୍ର ଯୋଜନବାହୁଶ୍ଚ କବନ୍ଧୋ ନିହତୋ ମଯା। ଦୃଶ୍ଯତେଽସୌ ଜନସ୍ଥାନେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ସୀତେ ଵନସ୍ପତିଃ
ଏଠି, ଏକ ଯୋଜନା ଲମ୍ବା ହାତ ଥିବା କବନ୍ଧକୁ ମୁଁ ମାରିଥିଲି । ଏଠାରେ, ଜନସ୍ଥାନରେ, ସୀତେ, ସେଇ ଶ୍ରୀମୟ ବୃକ୍ଷ ଦେଖାଯାଉଛି ।
ଜଟାଯୁଶ୍ଚ ମହାତେଜାସ୍ତଵ ହେତୋର୍ଵିଲାସିନି। ରାଵଣେନ ହତୋ ଯତ୍ର ପକ୍ଷିଣାଂ ପ୍ରଵରୋ ବଲୀ
ଏଠି, ରମଣୀ, ତୁମ ପାଇଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ରାବଣ ମାରିଦେଇଥିଲା ।
ଖରଶ୍ଚ ନିହତୋ ଯତ୍ର ଦୂଷଣଶ୍ଚ ନିପାତିତଃ। ତ୍ରିଶିରାଶ୍ଚ ମହାଵୀର୍ଯୋ ମଯା ବାଣୈରଜିହ୍ମଗୈଃ
ଏଠି, ମୁଁ ଖରକୁ ମାରିଥିଲି, ଦୂଷଣକୁ ଭୂମିରେ ପତିତ କରିଥିଲି ଓ ମୋର ସିଧା ବାଣରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତ୍ରିଶିରା କୁ ମାରିଦେଇଥିଲି ।
ଏତତ୍ ତଦାଶ୍ରମପଦମସ୍ମାକଂ ଵରଵର୍ଣିନି। ପର୍ଣଶାଲା ତଥା ଚିତ୍ରା ଦୃଶ୍ଯତେ ଶୁଭଦର୍ଶନେ
ଏହି, ସୁନ୍ଦରୀ, ହେଉଛି ଆମର ସେଇ ଆଶ୍ରମ । ଏଠି ଶୋଭାମୟ ପତ୍ର ଘର ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛି ।
ଯତ୍ର ତ୍ଵଂ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରେଣ ରାଵଣେନ ହୃତା ବଲାତ୍। ଏଷା ଗୋଦାଵରୀ ରମ୍ଯା ପ୍ରସନ୍ନସଲିଲା ଶୁଭା
ଏଠି, ତୁମକୁ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ରାଜା ରାବଣ ବଳପୂର୍ବକ ନେଇଯାଇଥିଲା । ଏହି ହେଉଛି ରମ୍ୟ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ପବିତ୍ର ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ।
ଅଗସ୍ତ୍ଯସ୍ଯାଶ୍ରମଶ୍ଚୈଵ ଦୃଶ୍ଯତେ କଦଲୀଵୃତଃ। ଦୀପ୍ତଶ୍ଚୈଵାଶ୍ରମେ ହ୍ଯେଷ ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ଏଠି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ କଦଳୀ ଗଛରେ ଘେରାଯାଇଛି । ଏଠି ମହାତ୍ମା ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛି ।
ଦୃଶ୍ଯତେ ଚୈଵ ଵୈଦେହି ଶରଭଙ୍ଗାଶ୍ରମୋ ମହାନ୍। ଉପଯାତଃ ସହସ୍ରାକ୍ଷୋ ଯତ୍ର ଶକ୍ରଃ ପୁରଂଦରଃ
ଏଠି, ବୈଦେହୀ, ଶରଭଙ୍ଗ ଋଷିଙ୍କ ବଡ଼ ଆଶ୍ରମ ଦେଖାଯାଉଛି । ଏଠିକୁ ଏକଥର ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଇନ୍ଦ୍ର ଆସିଥିଲେ ।
ଅସ୍ମିନ୍ ଦେଶେ ମହାକାଯୋ ଵିରାଧୋ ନିହତୋ ମଯା। ଏତେ ତେ ତାପସା ଦେଵି ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ତନୁମଧ୍ଯମେ
ଏହି ଦେଶରେ ମୁଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିରାଧକୁ ମାରିଥିଲି । ଦେଖ, କମଳାକାର ଦେହ ଥିବା ଦେବୀ, ସେଇ ତାପସମାନେ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ଅଛନ୍ତି ।
ଅତ୍ରିଃ କୁଲପତିର୍ଯତ୍ର ସୂର୍ଯଵୈଶ୍ଵାନରୋପମଃ। ଅତ୍ର ସୀତେ ତ୍ଵଯା ଦୃଷ୍ଟା ତାପସୀ ଧର୍ମଚାରିଣୀ
ଏଠି ଅତ୍ରି ଋଷି ତାଙ୍କ ଗୋତିର ମୁଖ୍ୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ । ଏଠି, ସୀତେ, ତୁମେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ତାପସୀକୁ ଦେଖିଥିଲ ।
ଅସୌ ସୁତନୁ ଶୈଲେନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚିତ୍ରକୂଟଃ ପ୍ରକାଶତେ। ଅତ୍ର ମାଂ କୈକଯୀପୁତ୍ରଃ ପ୍ରସାଦଯିତୁମାଗତଃ
ଏଠି, ସୁସ୍ଲିମ୍ ଦେହ ଥିବା, ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତ ଚମକୁଛି । ଏଠି, କୈକୟୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ମୋତେ ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ଆସିଥିଲେ ।
ଏଷା ସା ଯମୁନା ରମ୍ଯା ଦୃଶ୍ଯତେ ଚିତ୍ରକାନନା। ଭରଦ୍ଵାଜାଶ୍ରମଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଦୃଶ୍ଯତେ ଚୈଷ ମୈଥିଲି
ଏହି ହେଉଛି ଶୋଭାମୟ ଯମୁନା, ଚିତ୍ର ଜଙ୍ଗଲ ସହିତ ଦେଖାଯାଉଛି । ଏଠି, ମୈଥିଳୀ, ଭରଦ୍ୱାଜ ଋଷିଙ୍କ ଶ୍ରୀମୟ ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛି ।
ଇଯଂ ଚ ଦୃଶ୍ଯତେ ଗଙ୍ଗା ପୁଣ୍ଯା ତ୍ରିପଥଗା ନଦୀ। ନାନାଦ୍ଵିଜଗଣାକୀର୍ଣା ସମ୍ପ୍ରପୁଷ୍ପିତକାନନା
ଏଠି ଦେଖ, ପବିତ୍ର ତିନି ମାର୍ଗ ଭିତରୁ ବହୁଥିବା ଗଙ୍ଗା ନଦୀ । ଏହି ନଦୀ ଅନେକ ପକ୍ଷୀ ଓ ଫୁଲେଇଥିବା ଜଙ୍ଗଲରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ।
ଶୃଙ୍ଗଵେରପୁରଂ ଚୈତଦ୍ ଗୁହୋ ଯତ୍ର ସଖା ମମ। ଏଷା ସା ଦୃଶ୍ଯତେ ସୀତେ ସରଯୂର୍ଯୂପମାଲିନୀ
ଏହି ହେଉଛି ଶୃଙ୍ଗବେରପୁର, ଯେଉଁଠାରେ ମୋ ସ୍ନେହୀ ଗୁହା ବସୁଛନ୍ତି । ଏଠି, ସୀତେ, ତଟ ଶୋଭା ପାଉଥିବା ସରୟୂ ଦେଖାଯାଉଛି ।
ଏଷା ସା ଦୃଶ୍ଯତେ ସୀତେ ରାଜଧାନୀ ପିତୁର୍ମମ। ଅଯୋଧ୍ଯାଂ କୁରୁ ଵୈଦେହି ପ୍ରଣାମଂ ପୁନରାଗତା
ଏଠି, ସୀତେ, ମୋ ପିତାଙ୍କ ରାଜଧାନୀ ଦେଖାଯାଉଛି । ଆଉଥରେ ଫେରି ଆସି, ବୈଦେହୀ, ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରଣାମ କର ।
ତତସ୍ତେ ଵାନରାଃ ସର୍ଵେ ରାକ୍ଷସାଃ ସଵିଭୀଷଣାଃ। ଉତ୍ପତ୍ଯୋତ୍ପତ୍ଯ ସଂହୃଷ୍ଟାସ୍ତାଂ ପୁରୀଂ ଦଦୃଶୁସ୍ତଦା
ତାପରେ ସମସ୍ତ ବାନର ଓ ବିଭୀଷଣ ସହିତ ରାକ୍ଷସମାନେ, ବାରମ୍ବାର ଉଡ଼ି ଉଡ଼ି ଆନନ୍ଦରେ ସେଇ ସହରକୁ ଦେଖିଲେ ।
ତତସ୍ତୁ ତାଂ ପାଣ୍ଡୁରହର୍ମ୍ଯମାଲିନୀଂ ଵିଶାଲକକ୍ଷ୍ଯାଂ ଗଜଵାଜିଭିର୍ଵୃତାମ୍। ପୁରୀମପଶ୍ଯନ୍ ପ୍ଲଵଗାଃ ସରାକ୍ଷସାଃ ପୁରୀଂ ମହେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଯଥାମରାଵତୀମ୍
ତାପରେ ବାନରମାନେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ ସେହି ସହରକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଧଳା ଧଳା ମହଳ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ବିସ୍ତୃତ ଏବଂ ହାତୀ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିଲା; ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅମରାବତୀ ସହର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
thumb|ଚତୁର୍ଵିଂଶତ୍ଯଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଚତୁର୍ଵିଂଶତ୍ଯଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡର ୧୨୪ତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ପୂର୍ଣେ ଚତୁର୍ଦଶେ ଵର୍ଷେ ପଞ୍ଚମ୍ଯାଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣାଗ୍ରଜଃ। ଭରଦ୍ଵାଜାଶ୍ରମଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵଵନ୍ଦେ ନିଯତୋ ମୁନିମ୍
ଚୌଦ ଅବଧି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ପଞ୍ଚମ ଦିନରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ ରାମ ଭରଦ୍ୱାଜ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି, ନିୟମିତ ଭାବେ ମୁନିଙ୍କୁ ଶିରୋନମନ୍ତ୍ରଣା କଲେ।
ସୋଽପୃଚ୍ଛଦଭିଵାଦ୍ଯୈନଂ ଭରଦ୍ଵାଜଂ ତପୋଧନମ୍। ଶୃଣୋଷି କଚ୍ଚିଦ୍ ଭଗଵନ୍ ସୁଭିକ୍ଷାନାମଯଂ ପୁରେ। କଚ୍ଚିତ୍ ସ ଯୁକ୍ତୋ ଭରତୋ ଜୀଵନ୍ତ୍ଯପି ଚ ମାତରଃ
ସେ ଭରଦ୍ୱାଜ ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାଇ ପଚାରିଲେ: 'ଭଗବନ୍ତ, ସହରରେ ସମସ୍ତେ ଭଲ ଅଛନ୍ତି କି? ଭରତ ଭଲ ଅଛନ୍ତି କି? ମୋ ମାଆମାନେ ସବୁଠି ଅଛନ୍ତି କି?'
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ରାମେଣ ଭରଦ୍ଵାଜୋ ମହାମୁନିଃ। ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ରଘୁଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ସ୍ମିତପୂର୍ଵଂ ପ୍ରହୃଷ୍ଟଵତ୍
ରାମଙ୍କ ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ମହାମୁନି ଭରଦ୍ୱାଜ ହସି ହସି ଖୁସି ହୋଇ ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଆଜ୍ଞାଵଶତ୍ଵେ ଭରତୋ ଜଟିଲସ୍ତ୍ଵାଂ ପ୍ରତୀକ୍ଷତେ। ପାଦୁକେ ତେ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ସର୍ଵଂ ଚ କୁଶଲଂ ଗୃହେ
'ଭରତ ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନି, ଜଟା ଧାରଣ କରି ତୁମକୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି; ସେ ତୁମ ପାଦୁକାକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇଛନ୍ତି, ଘରେ ସବୁଠି ଭଲ ଅଛି।'
ତ୍ଵାଂ ପୁରା ଚୀରଵସନଂ ପ୍ରଵିଶନ୍ତଂ ମହାଵନମ୍। ସ୍ତ୍ରୀତୃତୀଯଂ ଚ୍ଯୁତଂ ରାଜ୍ଯାଦ୍ ଧର୍ମକାମଂ ଚ କେଵଲମ୍
'ମୁଁ ପୂର୍ବେ ତୁମକୁ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ବଡ଼ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ଦେଖିଥିଲି, ତୃତୀୟଥର ଜନାନୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟ ହରାଇ, କେବଳ ଧର୍ମରେ ଲଗ୍ନ ଥିଲେ।'
ପଦାତିଂ ତ୍ଯକ୍ତସର୍ଵସ୍ଵଂ ପିତୃନିର୍ଦେଶକାରିଣମ୍। ସର୍ଵଭୋଗୈଃ ପରିତ୍ଯକ୍ତଂ ସ୍ଵର୍ଗଚ୍ଯୁତମିଵାମରମ୍
'ପଦେ ପଦେ ସମସ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତି ଛାଡ଼ି, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରି, ସମସ୍ତ ଭୋଗ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ; ଯେପରି ଦେବତା ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପଡ଼ିଯାଏ।'
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ କରୁଣାପୂର୍ଵଂ ମମାସୀତ୍ ସମିତିଂଜଯ। କୈକେଯୀଵଚନେ ଯୁକ୍ତଂ ଵନ୍ଯମୂଲଫଲାଶିନମ୍
'ତୁମକୁ ଏପରି ଦେଖି ମୋ ହୃଦୟ କରୁଣାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଜିତିଥିବା ରାମ, କାଇକେୟୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନି ଅରଣ୍ୟର ମୂଳ ଫଳ ଖାଇଥିଲ।'
ସାମ୍ପ୍ରତଂ ତୁ ସମୃଦ୍ଧାର୍ଥଂ ସମିତ୍ରଗଣବାନ୍ଧଵମ୍। ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଵିଜିତାରିଂ ଚ ମମାଭୂତ୍ ପ୍ରୀତିରୁତ୍ତମା
'କିନ୍ତୁ ଏବେ ତୁମକୁ ସମୃଦ୍ଧ, ବନ୍ଧୁ, ମିତ୍ର ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହିତ ଦେଖି, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଜିତିଥିବା ଦେଖି, ମୋର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ହେଉଛି।'
ସର୍ଵଂ ଚ ସୁଖଦୁଃଖଂ ତେ ଵିଦିତଂ ମମ ରାଘଵ। ଯତ୍ ତ୍ଵଯା ଵିପୁଲଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଜନସ୍ଥାନନିଵାସିନା
'ତୁମ ସମସ୍ତ ସୁଖ ଦୁଃଖ ମୋତେ ଜଣାଶି, ରାଘବ; ତୁମେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଜନସ୍ଥାନବାସୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭୋଗିଛ, ସେ ସବୁ ମୋତେ ଜଣାଶି।'
ବ୍ରାହ୍ମଣାର୍ଥେ ନିଯୁକ୍ତସ୍ଯ ରକ୍ଷତଃ ସର୍ଵତାପସାନ୍। ରାଵଣେନ ହୃତା ଭାର୍ଯା ବଭୂଵେଯମନିନ୍ଦିତା
'ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଶୂଷା କରୁଥିବା ବେଳେ, ସମସ୍ତ ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲି, ରାବଣ ମୋ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ହରଣ କରି ନେଲା।'