ଚିରନିର୍ଵୃତ୍ତମପ୍ଯେତତ୍ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷମିଵ ଦର୍ଶିତମ୍ । ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ତାଵୁଭୌ ସୁଷ୍ଠୁ ତଥାଭାଵମଗାଯତାମ୍ ॥୧-୪-
ଏହି ଘଟଣାଗୁଡିକ ବହୁଦିନ ପୂର୍ବରୁ ଘଟିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏମିତି ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଥିଲା ଯେ, ଦେଖୁଥିବା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଲାଗିଲା; ଦୁଇଜଣ ଗାୟକ ଏହି କଥାକୁ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ଗାଇଥିଲେ।
ସହିତୌ ମଧୁରଂ ରକ୍ତଂ ସମ୍ପନ୍ନଂ ସ୍ଵରସଂପଦା । ଏଵଂ ପ୍ରଶସ୍ଯମାନୌ ତୌ ତପଃ ଶ୍ଲାଘ୍ଯୈର୍ମହର୍ଷିଭିଃ ॥୧-୪-
ସହିତ ଦୁଇଜଣ ମିଶି ମଧୁର ଏବଂ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଶବ୍ଦରେ ଗାଇଥିଲେ; ଏହିପରି ଗାୟନ ଦେଖି ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରଶଂସିତ ମହାର୍ଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ।
ସଂରକ୍ତତରମତ୍ଯର୍ଥଂ ମଧୁରଂ ତାଵଗାଯତାମ୍ । ପ୍ରୀତଃ କଶ୍ଚିନ୍ମୁନିସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ସଂସ୍ଥିତଃ କଲଶଂ ଦଦୌ ॥୧-୪-
ଦୁଇଜଣ ଗାୟକ ଅଧିକ ଉତ୍ସାହ ଓ ଅତ୍ୟଧିକ ମଧୁରତାରେ ଗାଇଥିଲେ; ଏହା ଦେଖି ଏକ ଆନନ୍ଦିତ ମୁନି ନିକଟରେ ଥିବା ଜଳପାତ୍ର ଦେଇଲେ।
ପ୍ରସନ୍ନୋ ଵଲ୍କଲଂ କଶ୍ଚିଦ୍ ଦଦୌ ତାଭ୍ଯାଂ ମହାଯଶାଃ । ଅନ୍ଯଃ କୃଷ୍ଣାଜିନମଦାଦ୍ ଯଜ୍ଞସୂତ୍ରଂ ତଥାପରଃ ॥୧-୪-
ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରସନ୍ନ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମୁନି ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଭାଲ୍କଳ ଦେଇଲେ; ଅନ୍ୟ ଜଣେ କୃଷ୍ଣାମୃଗଚର୍ମ ଦେଇଲେ, ତଥା ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଯଜ୍ଞସୂତ୍ର ଦେଇଲେ।
କଶ୍ଚିତ୍ କମଣ୍ଡଲୁଂ ପ୍ରାଦାନ୍ମୌଞ୍ଜୀମନ୍ଯୋ ମହାମୁନିଃ । ବୃସୀମନ୍ଯସ୍ତଦା ପ୍ରାଦାତ୍ କୌପୀନମପରୋ ମୁନିଃ ॥୧-୪-
ଏକ ମୁନି କମଣ୍ଡଳୁ ଦେଇଲେ, ଅନ୍ୟ ମହାମୁନି ମଞ୍ଜି ଘାସର କମରବନ୍ଧ ଦେଇଲେ; ଅନ୍ୟ ଜଣେ ବୃସୀ ଦେଇଲେ, ତଥା ଅନ୍ୟ ମୁନି କଉପୀନ ଦେଇଲେ।
ତାଭ୍ଯାଂ ଦଦୌ ତଦା ହୃଷ୍ଟଃ କୁଠାରମପରୋ ମୁନିଃ । କାଷାଯମପରୋ ଵସ୍ତ୍ରଂ ଚୀରମନ୍ଯୋ ଦଦୌ ମୁନିଃ ॥୧-୪-
ଏକ ଆନନ୍ଦିତ ମୁନି ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ କୁଠାର ଦେଇଲେ; ଅନ୍ୟ ଜଣେ କାଷାୟ ବସ୍ତ୍ର ଦେଇଲେ, ତଥା ଅନ୍ୟ ମୁନି ଚୀର ବସ୍ତ୍ର ଦେଇଲେ।
ଜଟାବନ୍ଧନମନ୍ଯସ୍ତୁ କାଷ୍ଠରଜ୍ଜୁଂ ମୁଦାନ୍ଵିତଃ । ଯଜ୍ଞଭାଣ୍ଡମୃଷିଃ କଶ୍ଚିତ୍ କାଷ୍ଠଭାରଂ ତଥା ପରଃ ॥୧-୪-
ଏକ ମୁନି ଖୁସି ହୋଇ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଜଟାବନ୍ଧନ ଓ କାଠର ରଜ୍ଜୁ ଦେଇଲେ; ଅନ୍ୟ ଏକ ଋଷି ଯଜ୍ଞପାତ୍ର ଦେଇଲେ, ତଥା ଅନ୍ୟ ଜଣେ କାଠର ଗଠି ଦେଇଲେ।
ଔଦୁମ୍ବରୀଂ ବ୍ରୁସୀମନ୍ଯଃ ସ୍ଵସ୍ତି କେଚିତ୍ ତଦାଵଦନ୍ । ଆଯୁଷ୍ଯମପରେ ପ୍ରାହୁର୍ମୁଦା ତତ୍ର ମହର୍ଷଯଃ ॥୧-୪-
ଏକ ମୁନି ଉଦୁମ୍ବର କାଠର ବୃସୀ ଦେଇଲେ, କିଛି ଲୋକ ସମୟରେ ଶୁଭ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ; ଅନ୍ୟ ମହାର୍ଷିମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଆଶୀର୍ବାଦ କହିଲେ।
ଦଦୁଶ୍ଚୈଵଂ ଵରାନ୍ ସର୍ଵେ ମୁନଯଃ ସତ୍ଯଵାଦିନଃ । ଆଶ୍ଚର୍ଯମିଦମାଖ୍ଯାନଂ ମୁନିନା ସମ୍ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ ॥୧-୪-
ଏପରି ଭାବରେ ସତ୍ୟବାଦୀ ସମସ୍ତ ମୁନି ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଉପହାର ଦେଲେ, କହିଲେ—‘ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କଥା ଏକ ମୁନି ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଛି।’
ପରଂ କଵୀନାମାଧାରଂ ସମାପ୍ତଂ ଚ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଅଭିଗୀତମିଦଂ ଗୀତଂ ସର୍ଵଗୀତେଷୁ କୋଵିଦୌ ॥୧-୪-
ଏହା କବିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଧାର, ଅନୁକ୍ରମରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି; ଏହି ଗୀତ, ସମସ୍ତ ଗୀତରେ ଦକ୍ଷ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗାଇଯାଇଛି।
ଆଯୁଷ୍ଯଂ ପୁଷ୍ଟିଜନନଂ ସର୍ଵଶ୍ରୁତିମନୋହରମ୍ । ପ୍ରଶସ୍ଯମାନୌ ସର୍ଵତ୍ର କଦାଚିତ୍ ତତ୍ର ଗାଯକୌ ॥୧-୪-
ଏହି ଗୀତ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଦେଇଥାଏ, ଶକ୍ତି ବଢ଼ାଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ; ଯେଉଁଠି ଦୁଇଜଣ ଗାୟନ କରିଥିଲେ, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତେ ପ୍ରଶଂସା କରିଥିଲେ।
ରଥ୍ଯାସୁ ରାଜମାର୍ଗେଷୁ ଦଦର୍ଶ ଭରତାଗ୍ରଜଃ । ସ୍ଵଵେଶ୍ମ ଚାନୀଯ ତତୋ ଭ୍ରାତରୌ ସ କୁଶୀଲଵୌ ॥୧-୪-
ରଥପଥ ଓ ରାଜପଥରେ ଭରତଙ୍କ ଅଗ୍ରଜ ଦୁଇ କୁଶୀଳବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ପରେ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଘରକୁ ନେଇଗଲେ।
ପୂଜଯାମାସ ପୂଜାର୍ହୌ ରାମଃ ଶତ୍ରୁନିବର୍ହଣଃ । ଆସୀନଃ କାଞ୍ଚନେ ଦିଵ୍ଯେ ସ ଚ ସିଂହାସନେ ପ୍ରଭୁଃ ॥୧-୪-
ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ରାମ, ଦୁଇଜଣ ପୂଜାଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିଲେ; ସେ ଦିବ୍ୟ ସୁନାର ସିଂହାସନରେ ବସି, ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଲେ।
ଉପୋପଵିଷ୍ଟୈଃ ସଚିଵୈର୍ଭ୍ରାତୃଭିଶ୍ଚ ସମନ୍ଵିତଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ରୂପସମ୍ପନ୍ନୌ ଵିନୀତୌ ଭ୍ରାତରାଵୁଭୌ ॥୧-୪-
ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ଭାଇମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବାବେଳେ, ରାମ ଦୁଇଜଣ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କ ରୂପ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଓ ଆଚରଣ ଅତି ନମ୍ର।
ଉଵାଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ରାମଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ଭରତଂ ତଥା । ଶ୍ରୂଯତାମେତଦାଖ୍ଯାନମନଯୋର୍ଦେଵଵର୍ଚସୋଃ ॥୧-୪-
ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ଏହି ଦୁଇଜଣ ଦେବତା ପରି ଚମକୁଥିବା ଗାୟକଙ୍କ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ।’
ଵିଚିତ୍ରାର୍ଥପଦଂ ସମ୍ଯଗ୍ଗାଯକୌ ସମଚୋଦଯତ୍ । ତୌ ଚାପି ମଧୁରଂ ରକ୍ତଂ ସ୍ଵଚିତ୍ତାଯତନିଃସ୍ଵନମ୍ ॥୧-୪-
ସେ ଦୁଇଜଣ ଗାୟକଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ ଓ ପଦରେ ଭରିଥିବା ଏହି କଥା ଗାଇବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ; ତାଙ୍କ ଦୁଇଜଣ ମଧୁର ଓ ଉତ୍ସାହିତ ଭାବରେ, ନିଜ ହୃଦୟରୁ ଶବ୍ଦ ଉପଜାଇ ଗାଇଲେ।
ତନ୍ତ୍ରୀଲଯଵଦତ୍ଯର୍ଥଂ ଵିଶ୍ରୁତାର୍ଥମଗାଯତାମ୍ । ହ୍ଲାଦଯତ୍ ସର୍ଵଗାତ୍ରାଣି ମନାଂସି ହୃଦଯାନି ଚ । ଶ୍ରୋତ୍ରାଶ୍ରଯସୁଖଂ ଗେଯଂ ତଦ୍ ବଭୌ ଜନସଂସଦି ॥୧-୪-
ତାଙ୍କ ଗାୟନ ତନ୍ତ୍ରୀ ଓ ତାଳର ସମନ୍ୱୟରେ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଅର୍ଥରେ ଗାଇଥିଲେ; ଏହି ଗୀତ ଶରୀର, ମନ ଓ ହୃଦୟକୁ ଆନନ୍ଦିତ କଲା, ଶ୍ରୋତାଙ୍କ କାନକୁ ଖୁସି ଦେଇ, ଜନସଭାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଥିଲା।
ଇମୌ ମୁନୀ ପାର୍ଥିଵଲକ୍ଷଣାନ୍ଵିତୌ । ::କୁଶୀଲଵୌ ଚୈଵ ମହାତପସ୍ଵିନୌ । ମମାପି ତଦ୍ ଭୂତିକରଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ । ::ମହାନୁଭାଵଂ ଚରିତଂ ନିବୋଧତ ॥୧-୪-
ଏହି ଦୁଇ ମୁନି, ରାଜସ୍ୱ ଚିହ୍ନ ଥିବା ଦେହରେ, ଗାନରେ ଦକ୍ଷ ଏବଂ ତପସ୍ୱୀ ମଧ୍ୟ; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏମାନେ ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ। ଏବେ ତାଙ୍କର ମହାନ କାର୍ଯ୍ୟର ଗଳ୍ପ ଶୁଣ।
ତତସ୍ତୁ ତୌ ରାମଵଚଃ ପ୍ରଚୋଦିତା- ::ଵଗାଯତାଂ ମାର୍ଗଵିଧାନସମ୍ପଦା । ସ ଚାପି ରାମଃ ପରିଷଦ୍ଗତଃ ଶନୈ- ର୍ବୁଭୂଷଯାସକ୍ତମନା ବଭୂଵ ହ ॥୧-୪-
ତାପରେ, ରାମଙ୍କର ଉଚ୍ଚାରଣରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ଦୁଇ ଜଣେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଗାନ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏବଂ ରାମ, ସଭା ମଧ୍ୟରେ ବସି, ଶୁଣିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ଭାବରେ ମନ ଲଗାଇଲେ।
thumb|ପଞ୍ଚମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚମଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏବେ ଶ୍ରୀମତ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳ କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚମ ସର୍ଗ ଶୁଣ।
ସର୍ଵା ପୂର୍ଵମିଯଂ ଯେଷାମାସୀତ୍ କୃତ୍ସ୍ନା ଵସୁଂଧରା । ପ୍ରଜାପତିମୁପାଦାଯ ନୃପାଣାଂ ଜଯଶାଲିନାମ୍ ॥୧-୫-
ଏହି ପୃଥିବୀ ପୂର୍ବରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଜୟୀ ରାଜାଙ୍କର ଥିଲା, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଜାପତି ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲେ।
ଯେଷାଂ ସ ସଗରୋ ନାମ ସାଗରୋ ଯେନ ଖାନିତଃ । ଷଷ୍ଟିପୁତ୍ରସହସ୍ରାଣି ଯଂ ଯାନ୍ତଂ ପର୍ଯଵାରଯନ୍ ॥୧-୫-
ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସଗର ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ଯିଁଁ ନିଜେ ସାଗର ଖନନ କରିଥିଲେ; ତାଙ୍କ ସହିତ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ପୁଅ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରଖିଥିଲେ।
ଇକ୍ଷ୍ଵାକୂଣାମିଦଂ ତେଷାଂ ରାଜ୍ଞାଂ ଵଂଶେ ମହାତ୍ମନାମ୍ । ମହଦୁତ୍ପନ୍ନମାଖ୍ଯାନଂ ରାମାଯଣମିତି ଶ୍ରୁତମ୍ ॥୧-୫-
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଏହି ମହାନ ଆତ୍ମା ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏହି ବିଶାଳ ଗଳ୍ପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଯାହାକୁ ରାମାୟଣ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।
ତଦିଦଂ ଵର୍ତଯିଷ୍ଯାଵଃ ସର୍ଵଂ ନିଖିଲମାଦିତଃ । ଧର୍ମକାମାର୍ଥସହିତଂ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯମନସୂଯତା ॥୧-୫-
ଏବେ ଆମେ ଏହି ଗଳ୍ପକୁ ଆରମ୍ଭରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କହିବା; ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ସହିତ ଏହା ଶୁଣିବା ଯୋଗ୍ୟ, ଇର୍ଷ୍ୟା ଛାଡି।
ଅଯୋଧ୍ଯା ନାମ ନଗରୀ ତତ୍ରାସୀଲ୍ଲୋକଵିଶ୍ରୁତା । ମନୁନା ମାନଵେନ୍ଦ୍ରେଣ ଯା ପୁରୀ ନିର୍ମିତା ସ୍ଵଯମ୍ ॥୧-୫-
ଏଠାରେ ଏକ ନଗର ଥିଲା, ଯାହାକୁ ଆୟୋଧ୍ୟା କୁହାଯାଏ, ସମଗ୍ର ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏହି ପୁରୀକୁ ମନୁ, ମନୁଷ୍ୟର ରାଜା, ନିଜେ ତିଆରି କରିଥିଲେ।
ଆଯତା ଦଶ ଚ ଦ୍ଵେ ଚ ଯୋଜନାନି ମହାପୁରୀ । ଶ୍ରୀମତୀ ତ୍ରୀଣି ଵିସ୍ତୀର୍ଣା ସୁଵିଭକ୍ତମହାପଥା ॥୧-୫-
ଏହି ବିଶାଳ ନଗର ଦଶ ଓ ଦୁଇ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଏବଂ ତିନି ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା, ଭଲ ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ ମୁଖ୍ୟ ରାସ୍ତା ସହିତ।
ରାଜମାର୍ଗେଣ ମହତା ସୁଵିଭକ୍ତେନ ଶୋଭିତା । ମୁକ୍ତପୁଷ୍ପାଵକୀର୍ଣେନ ଜଲସିକ୍ତେନ ନିତ୍ଯଶଃ ॥୧-୫-
ଏହି ନଗର ଏକ ବଡ଼ ରାଜପଥ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଭଲ ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ, ସଦା ତାଜା ଫୁଲ ରେ ଭରିଥିଲା ଏବଂ ପାଣି ଦ୍ୱାରା ଭିଜାଯାଉଥିଲା।
ତାଂ ତୁ ରାଜା ଦଶରଥୋ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରଵିଵର୍ଧନଃ । ପୁରୀମାଵାସଯାମାସ ଦିଵି ଦେଵପତିର୍ଯଥା ॥୧-୫-
ଏହି ନଗରରେ ଦଶରଥ ରାଜା, ତାଙ୍କ ମହା ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ବଢ଼ାଇଥିବା, ରହୁଥିଲେ; ଯେପରି ଦେବପତି ଦିବରେ ରହିଥାନ୍ତି।
କପାଟତୋରଣଵତୀଂ ସୁଵିଭକ୍ତାନ୍ତରାପଣାମ୍ । ସର୍ଵଯନ୍ତ୍ରାଯୁଧଵତୀମୁଷିତାଂ ସର୍ଵଶିଲ୍ପିଭିଃ ॥୧-୫-
ଏହି ନଗର ଦ୍ୱାର ଓ ତୋରଣ ସହିତ, ଭଲ ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ ବଜାର, ସମସ୍ତ ଯନ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ର ରେ ଭରିଥିଲା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶିଳ୍ପୀ ରହୁଥିଲେ।
ସୂତମାଗଧସମ୍ବାଧାଂ ଶ୍ରୀମତୀମତୁଲପ୍ରଭାମ୍ । ଉଚ୍ଚାଟ୍ଟାଲଧ୍ଵଜଵତୀଂ ଶତଘ୍ନୀଶତସଂକୁଲାମ୍ ॥୧-୫-
ଏହି ନଗର ରଥଚାଳକ ଓ ଗାୟକ ଦ୍ୱାରା ଭିଡ଼ି, ଅପୂର୍ବ ଶ୍ରୀ ରେ ଶୋଭିତ, ଉଚ୍ଚ ମନ୍ଦିର ଓ ପତାକା ସହିତ, ଶତଘ୍ନୀ ଦ୍ୱାରା ଭରିଥିଲା।