thumb|ସପ୍ତଦଶାଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ସପ୍ତଦଶାଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଏହି ପବିତ୍ର ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଏକଶ ଶତ ସତରେ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତୋ ହି ଦୁର୍ମନା ରାମଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵୈଵଂ ଵଦତାଂ ଗିରଃ । ଦଧ୍ଯୌ ମୁହୂର୍ତଂ ଧର୍ମାତ୍ମା ବାଷ୍ପଵ୍ଯାକୁଲଲୋଚନଃ
ତାପରେ, ରାମ ଦୁଃଖିତ ମନରେ, ସେଇ କଥା ଶୁଣି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଚିନ୍ତା କଲେ, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଅଶୁରେ ଭରିଗଲା।
ତତୋ ଵୈଶ୍ରଵଣୋ ରାଜା ଯମଶ୍ଚ ପିତୃଭିଃ ସହ । ସହସ୍ରାକ୍ଷଶ୍ଚ ଦେଵେଶୋ ଵରୁଣଶ୍ଚ ଜଲେଶ୍ଵରଃ
ତାପରେ ବୈଶ୍ରବଣ ରାଜା, ଯମ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ସହିତ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ଜଳର ଦେବତା ବରୁଣ ଆସିଲେ।
ଷଡର୍ଧନଯନଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ମହାଦେଵୋ ଵୃଷଧ୍ଵଜଃ । କର୍ତା ସର୍ଵସ୍ଯ ଲୋକସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂ ଵରଃ
ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଧାରଣ କରିଥିବା ଶ୍ରୀମାନ୍ ମହାଦେବ ଓ ବୃଷଧ୍ୱଜ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ସେମାନେ ଆସିଲେ।
ଏତେ ସର୍ଵେ ସମାଗମ୍ଯ ଵିମାନୈଃ ସୂର୍ଯସନ୍ନିଭୈଃ । ଆଗମ୍ଯ ନଗରୀଂ ଲଙ୍କାମ୍ ଅଭିଜଗ୍ମୁଶ୍ଚ ରାଘଵମ୍
ଏହି ସମସ୍ତେ ଏକଠି ହୋଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବିମାନରେ ବସି, ଲଙ୍କା ନଗରକୁ ଆସି, ରାଘବଙ୍କ ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ତତଃ ସହସ୍ତାଭରଣାନ୍ ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ଵିପୁଲାନ୍ ଭୁଜାନ୍ । ଅବ୍ରୁଵଂସ୍ତ୍ରିଦଶଶ୍ରୈଷ୍ଠାଃ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିଂ ରାଘଵଂ ସ୍ଥିତମ୍
ତାପରେ, ହଜାର ଗହଣା ପିନ୍ଧି, ମଜବୁତ ବାହୁ ଧରି, ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ହାତ ଜୋଡି ଦଢ଼ିଥିବା ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ।
କର୍ତା ସର୍ଵସ୍ଯ ଲୋକସ୍ଯ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଜ୍ଞାନଵିଦାଂ ଵିଭୁଃ । ଉପେକ୍ଷସେ କଥଂ ସୀତାମ୍ ପତନ୍ତୀଂ ହଵ୍ଯଵାହନେ
ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଆପଣ କିପରି ସୀତାଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରେ ପଡ଼ୁଥିବା ବେଳେ ଅନଦେଖା କରୁଛନ୍ତି?
କଥଂ ଦେଵଗଣଶ୍ରେଷ୍ଠମ୍ ଆତ୍ମାନଂ ନାଵବୁଧ୍ଯସେ । ଋତଧାମା ଵସୁଃ ପୂର୍ଵମ୍ ଵସୂନାଂ ତ୍ଵଂ ପ୍ରଜାପତିଃ
ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିଜକୁ ଚିହ୍ନି ପାରୁନାହାଁତି କି? ଆପଣ ତ ନୀତିର ଆଧାର, ପ୍ରାଚୀନ ବସୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପିତା।
ତ୍ରଯାଣାଂ ତ୍ଵଂ ହି ଲୋକାନାମ୍ ଆଦିକର୍ତା ସ୍ଵଯଂପ୍ରଭୁ: । ରୁଦ୍ରାଣାମଷ୍ଟମୋ ରୁଦ୍ରଃ ସାଧ୍ଯାନାମସି ପଞ୍ଚମଃ । ଅଶ୍ଵିନୌ ଚାପି ତେ କର୍ଣୌ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯୌ ଚ ଚକ୍ଷୁଷୀ
ତିନି ଲୋକର ଆଦି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ସ୍ୱାମୀ ଆପଣ; ରୁଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଷ୍ଟମ, ସାଧ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପଞ୍ଚମ; ଆଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ ଆପଣଙ୍କ କାନ, ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି।
ଅନ୍ତେ ଚାଦୌ ଚ ଲୋକାନାମ୍ ଦୃଶ୍ଯସେ ତ୍ଵଂ ପରନ୍ତପ । ଉପେକ୍ଷସେ ଚ ଵୈଦେହୀମ୍ ମାନୁଷଃ ପ୍ରାକୃତୋ ଯଥା
ସମସ୍ତ ଲୋକର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ଆପଣ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଶତ୍ରୁମାନେ ଭୟ କରନ୍ତି; ତଥାପି ଆପଣ ସାଧାରଣ ମଣିଷ ପରି ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଅନଦେଖା କରୁଛନ୍ତି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋ ଲୋକପାଲୈସ୍ତୈଃ ସ୍ଵାମୀ ଲୋକସ୍ଯ ରାଘଵଃ । ଅବ୍ରଵୀତ୍ରିଦଶଶ୍ରେଷ୍ଠାନ୍ ରାମୋ ଧର୍ମଭୃତାଂ ଵରଃ
ଏଭଳି ଲୋକପାଳମାନେ କହିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ସ୍ୱାମୀ ରାଘବ, ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ, ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଆତ୍ମାନଂ ମାନୁଷଂ ମନ୍ଯେ ରାମଂ ଦଶରଥାତ୍ମଜମ୍ । ଯୋଽହଂ ଯସ୍ଯ ଯତଶ୍ଚାହମ୍ ଭଗଵାଂସ୍ତଦ୍ ବ୍ରଵୀତୁ ମେ
ମୁଁ ନିଜକୁ ମଣିଷ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ ବୋଲି ଭାବେ; ମୁଁ କିଏ, କେଉଁଠୁ ଆସିଛି, ଏହା ଭଗବାନ୍ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ଇତି ବ୍ରୁଵନ୍ତଂ କାକୁତ୍ସ୍ଥମ୍ ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂ ଵରଃ । ଅବ୍ରଵୀଚ୍ଛୃଣୁ ମେ ରାମ ସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମ
ଏପରି କହୁଥିବା କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ, ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କହିଲେ: 'ରାମ, ସତ୍ୟବାନ୍ ଓ ସତ୍ୟଶୂର, ମୋ କଥା ଶୁଣ।'
ଭଵାନ୍ ନାରାଯଣୋ ଦେଵଃ ଶ୍ରୀମାଂଶ୍ଚକ୍ରାଯୁଧଃ ପ୍ରଭୁଃ। ଏକଶୃଙ୍ଗୋ ଵରାହସ୍ତ୍ଵମ୍ ଭୂତଭଵ୍ଯସପତ୍ନଜିତ୍
ଆପଣ ନାରାୟଣ, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରୀମାନ୍, ଚକ୍ରଧାରୀ ପ୍ରଭୁ; ଏକଶୃଙ୍ଗ ବରାହ, ଭୂତ-ଭବିଷ୍ୟତ-ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଜୟୀ।
ଅକ୍ଷରଂ ବ୍ରହ୍ମ ସତ୍ଯଂ ଚ ମଧ୍ଯେ ଚାନ୍ତେ ଚ ରାଘଵ । ଲୋକାନାଂ ତ୍ଵଂ ପରୋ ଧର୍ମୋ ଵିଷ୍ଵକ୍ସେନଶ୍ଚତୁର୍ଭୁଜଃ
ଅକ୍ଷୟ ବ୍ରହ୍ମ, ସତ୍ୟ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷରେ ଅଛନ୍ତି ଆପଣ, ରାଘବ; ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ, ବିଷ୍ୱକ୍ସେନ, ଚାରିବାହୁ।
ଶାର୍ଙ୍ଗଧନ୍ଵା ହୃଷୀକେଶଃ ପୁରୁଷଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ । ଅଜିତଃ ଖଡ୍ଗଧୃଦ୍ଵିଷ୍ଣୁଃ କୃଷ୍ଣଶ୍ଚୈଵ ବୃହଦ୍ବଲଃ
ଆପଣ ଶାର୍ଙ୍ଗଧନ୍ୱୀ, ହୃଷୀକେଶ, ପୁରୁଷ ଓ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ; ଅଜୟ, ଖଡ୍ଗଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁ, କୃଷ୍ଣ ଓ ବୃହଦ୍ବଳ।
ସେନାନୀର୍ଗ୍ରାମଣୀଶ୍ଚ ତ୍ଵମ୍ ବୁଦ୍ଧିଃ ସତ୍ତ୍ଵଂ କ୍ଷମା ଦମଃ । ପ୍ରଭଵଶ୍ଚାପ୍ଯଯଶ୍ଚ ତ୍ଵମ୍ ଉପେନ୍ଦ୍ରୋ ମଧୁସୂଦନଃ
ଆପଣ ସେନାପତି, ଗ୍ରାମଣୀ, ବୁଦ୍ଧି, ସତ୍ତ୍ୱ, ଖ୍ଷମା, ଦମ; ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ, ଉପେନ୍ଦ୍ର, ମଧୁସୂଦନ।
ଇନ୍ଦ୍ରକର୍ମା ମହେନ୍ଦ୍ରସ୍ତ୍ଵମ୍ ପଦ୍ମନାଭୋ ରଣାନ୍ତକୃତ୍ । ଶରଣ୍ଯଂ ଶରଣଂ ଚ ତ୍ଵାମ୍ ଆହୁର୍ଦିଵ୍ଯା ମହର୍ଷଯଃ
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା, ମହେନ୍ଦ୍ର, ପଦ୍ମନାଭ, ଯୁଦ୍ଧର ଶେଷକର୍ତ୍ତା; ଦିବ୍ୟ ମହାର୍ଷିମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଶରଣ ଓ ଆଶ୍ରୟ ବୋଲି କହନ୍ତି।
ସହସ୍ରଶୃଙ୍ଗୋ ଵେଦାତ୍ମା ଶତଶୀର୍ଷୋ ମହର୍ଷଭଃ । ତ୍ଵଂ ତ୍ରଯାଣାଂ ହି ଲୋକାନାମ୍ ଆଦିକର୍ତା ସ୍ଵଯମ୍ପ୍ରଭୁଃ
ସହସ୍ରଶୃଙ୍ଗୀ, ବେଦର ସାର, ଶତଶିରା, ମହାବୃଷଭ; ତିନି ଲୋକର ଆଦି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ସ୍ୱାମୀ ଆପଣ।
ସିଦ୍ଧାନାମପି ସାଧ୍ଯାନାମ୍ ଆଶ୍ରଯଶ୍ଚାସି ପୂର୍ଵଜଃ । ତ୍ଵଂ ଯଜ୍ଞସ୍ତ୍ଵଂ ଵଷଟ୍କାରଃ ତ୍ଵମୋଙ୍କାରଃ ପରାତ୍ପରଃ
ସିଦ୍ଧ ଓ ସାଧ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଆଶ୍ରୟ ଓ ପ୍ରାଚୀନ; ଆପଣ ଯଜ୍ଞ, ବଷଟ୍ ସ୍ୱର, ଓଁକାର, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉପରେ ଥିବା।
ପ୍ରଭଵଂ ନିଧନଂ ଵା ତେ ନୋ ଵିଦୁଃ କୋ ଭଵାନିତି । ଦୃଶ୍ଯସେ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ବ୍ରାହ୍ମଣେଷୁ ଚ ଗୋଷୁ ଚ । ଦିକ୍ଷୁ ସର୍ଵାସୁ ଗଗନେ ପର୍ଵତେଷୁ ଵନେଷୁ ଚ
ଆପଣଙ୍କ ଆରମ୍ଭ କିମ୍ବା ଶେଷ କେହି ଜାଣିନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା ଆପଣ କିଏ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗାଈ, ସମସ୍ତ ଦିଗ, ଆକାଶ, ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲରେ ଆପଣ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ସହସ୍ରଚରଣଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଶତଶୀର୍ଷଃ ସହସ୍ରଦୃକ୍ । ତ୍ଵଂ ଧାରଯସି ଭୂତାନି ପୃଥିଵୀଂ ଚ ସପର୍ଵତାମ୍
ସହସ୍ର ପାଦ, ଶତମୁଣ୍ଡ, ସହସ୍ର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଶ୍ରୀମାନ୍ ଆପଣ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ପାହାଡ଼ ସହିତ ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ଅନ୍ତେ ପୃଥିଵ୍ଯାଃ ସଲିଲେ ଦୃଶ୍ଯସେ ତ୍ଵଂ ମହୋରଗଃ । ତ୍ରୀନ୍ ଲୋକାନ୍ ଧାରଯନ୍ ରାମ ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵଦାନଵାନ୍
ପୃଥିବୀର ସେଷରେ, ପାଣିରେ ତୁମେ ବଡ଼ ସର୍ପ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଛ, ଯିଏ ତିନି ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରିଛ, ରାମ, ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଦାନବମାନେ ସହିତ।
ଅହଂ ତେ ହୃଦଯଂ ରାମ ଜିହ୍ଵା ଦେଵୀ ସରସ୍ଵତୀ । ଦେଵା ଗାତ୍ରେଷୁ ରୋମାଣି ବ୍ରହ୍ମଣା ନିର୍ମିତାଃ ପ୍ରଭୋ
ମୁଁ ତୁମ ହୃଦୟ, ରାମ; ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀ ତୁମ ଜିହ୍ୱା; ଦେବତାମାନେ ତୁମ ଦେହର ଲୋମ, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି।
ନିମେଷସ୍ତେ ସ୍ମୃତା ରାତ୍ରିଃ ଉନ୍ମେଷସ୍ତେ ଭଵେଦ୍ଦିଵା । ସଂସ୍କାରାସ୍ତେଽଭଵନ୍ ଵେଦା ନ ତଦସ୍ତି ତ୍ଵଯା ଵିନା ॥
ତୁମେ ଆଖି ବନ୍ଦ କଲେ ରାତି, ଖୋଲିଲେ ଦିନ; ବେଦମାନେ ହେଉଛି ତୁମ ପବିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ; ତୁମ ବିନା କିଛି ନାହିଁ।
ଜଗତ୍ ସର୍ଵଂ ଶରୀରଂ ତେ ସ୍ଥୈର୍ଯଂ ତେ ଵସୁଧାତଲମ୍ । ଅଗ୍ନିଃ କୋପଃ ପ୍ରସାଦସ୍ତେ ସୋମଃ ଶ୍ରୀଵତ୍ସଲକ୍ଷଣଃ
ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ହେଉଛି ତୁମ ଦେହ, ପୃଥିବୀର ଦୃଢତା ତୁମର; ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ତୁମ କ୍ରୋଧ, ଚନ୍ଦ୍ର ତୁମ କୃପା, ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ତୁମ ଚିହ୍ନ।
ତ୍ଵଯା ଲୋକାସ୍ତ୍ରଯଃ କ୍ରାନ୍ତାଃ ପୁରା ସ୍ଵୈର୍ଵିକ୍ରମୈସ୍ତ୍ରିଭିଃ । ମହେନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ କୃତୋ ରାଜା ବଲିଂ ବଦ୍ଧ୍ଵା ସୁଦାରୁଣମ୍
ତୁମ ତିନିଟି ବଡ଼ ପଦକ୍ଷେପରେ ତିନି ଲୋକକୁ ଦଳି ଯାଇଥିଲ; ଭୟଙ୍କର ବଳିଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି, ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ରାଜା କରିଥିଲ।
ଯତ୍ ପରଂ ଶ୍ରୂଯତେ ଜ୍ଯୋତିର୍ଯତ୍ ପରଂ ଶ୍ରୂଯତେ ତମଃ । ଯତ୍ ପରଂ ପରତଶ୍ଚୈଵ ପରମାତ୍ମେତି କଥ୍ଯସେ
ଯାହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକ ବୋଲାଯାଏ, ଯାହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅନ୍ଧକାର କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଯାହା ସବୁଠାରୁ ଉପରେ, ସେଇ ତୁମେ ପରମାତ୍ମା ଭାବେ ପରିଚିତ।
ପରମାଖ୍ଯଂ ପର ଯଚ୍ଚ ତ୍ଵମେଵ ପରିଗୀଯସେ । ସ୍ଥିତ୍ଯୁତ୍ପତ୍ତି ଵିନାଶାନାଂ ତ୍ଵାମାହୁଃ ପରମାଂ ଗତିଂ
ଯାହାକୁ ପରମ କୁହାଯାଏ, ଯାହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ, ସେଇ ତୁମେ; ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ନାଶରେ ତୁମେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗତି।
ସୀତା ଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ଭଵାନ୍ ଵିଷ୍ଣୁଃ ଦେଵଃ କୃଷ୍ଣଃ ପ୍ରଜାପତିଃ । ଵଧାର୍ଥଂ ରାଵଣସ୍ଯେହ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ମାନୁଷୀଂ ତନୁମ୍
ତୁମେ ସୀତା, ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ବିଷ୍ଣୁ, ଦେବତା କୃଷ୍ଣ, ପ୍ରଜାପତି; ରାବଣଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ଏଠାରେ ମାନବ ଦେହ ଧାରଣ କରିଛ।