ଇତି ବ୍ରୁଵନ୍ତୀ ରୁଦତୀ ବାଷ୍ପଗଦ୍ଗଦଭାଷିଣୀ। ଉଵାଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ସୀତା ଦୀନଂ ଧ୍ଯାନପରାଯଣମ୍
ଏଭଳି କହି, କାନ୍ଦୁଥିବା, ଅଶ୍ରୁରେ ଗଳା ଅଟକିଯାଇଥିବା ସୀତା, ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଓ ଦୁଃଖିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଚିତାଂ ମେ କୁରୁ ସୌମିତ୍ରେ ଵ୍ଯସନସ୍ଯାସ୍ଯ ଭେଷଜମ୍। ମିଥ୍ଯାପଵାଦୋପହତା ନାହଂ ଜୀଵିତୁମୁତ୍ସହେ
ହେ ସୌମିତ୍ରି, ମୋ ପାଇଁ ଏକ ଚିତା ତିଆରି କର। ଏହି ଦୁଃଖର ଏହା ହେଉଛି ଔଷଧ। ମିଥ୍ୟା ଅପବାଦରେ ଆଘାତ ପାଇ, ମୁଁ ଆଉ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ।
ଅପ୍ରୀତେନ ଗୁଣୈର୍ଭର୍ତ୍ରା ତ୍ଯକ୍ତାଯା ଜନସଂସଦି। ଯା କ୍ଷମା ମେ ଗତିର୍ଗନ୍ତୁଂ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯେ ହଵ୍ଯଵାହନମ୍
ମୋର ଗୁଣରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହଁଥିବା ସ୍ୱାମୀ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମୁଖରେ ତ୍ୟାଗିତ, ମୋ ପାଇଁ ଆଉ କେଉଁ ଉପାୟ ଅଛି? ମୁଁ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି।
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଵୈଦେହ୍ଯା ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ପରଵୀରହା। ଅମର୍ଷଵଶମାପନ୍ନୋ ରାଘଵଂ ସମୁଦୈକ୍ଷତ
ବୈଦେହୀ ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ଶତ୍ରୁନାଶକ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇ, ରାଘବଙ୍କୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ଦେଖିଲେ।
ସ ଵିଜ୍ଞାଯ ମନଶ୍ଛନ୍ଦଂ ରାମସ୍ଯାକାରସୂଚିତମ୍। ଚିତାଂ ଚକାର ସୌମିତ୍ରିର୍ମତେ ରାମସ୍ଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ରାମଙ୍କ ମନର ଇଚ୍ଛା ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ ପ୍ରକାଶ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ସୌମିତ୍ରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ରାମଙ୍କ ଇଚ୍ଛାଅନୁଯାୟୀ ଚିତା ତିଆରି କଲେ।
ନହି ରାମଂ ତଦା କଶ୍ଚିତ୍ କାଲାନ୍ତକଯମୋପମମ୍। ଅନୁନେତୁମଥୋ ଵକ୍ତୁଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଵାପ୍ଯଶକତ୍ ସୁହୃତ୍
ସେ ସମୟରେ, ମୃତ୍ୟୁ ଭଳି ଭୟଙ୍କର ରାମଙ୍କୁ କେହି ବନ୍ଧୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇପାରିଲେ ନାହିଁ, କେହି କଥା କହିପାରିଲେ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଦେଖିପାରିଲେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ଅଧୋମୁଖଂ ସ୍ଥିତଂ ରାମଂ ତତଃ କୃତ୍ଵା ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍। ଉପାଵର୍ତତ ଵୈଦେହୀ ଦୀପ୍ଯମାନଂ ହୁତାଶନମ୍
ପ୍ରଣତ ମୁଣ୍ଡ ରଖିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ବୈଦେହୀ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପାଖକୁ ଆଗେଇ ଗଲେ।
ପ୍ରଣମ୍ଯ ଦୈଵତେଭ୍ଯଶ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯଶ୍ଚ ମୈଥିଲୀ। ବଦ୍ଧାଞ୍ଜଲିପୁଟା ଚେଦମୁଵାଚାଗ୍ନିସମୀପତଃ
ମୈଥିଳୀ ହାତ ଜୋଡି ଦେବତାମାନେ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଅଗ୍ନି ପାଖରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଯଥା ମେ ହୃଦଯଂ ନିତ୍ଯଂ ନାପସର୍ପତି ରାଘଵାତ୍। ତଥା ଲୋକସ୍ଯ ସାକ୍ଷୀ ମାଂ ସର୍ଵତଃ ପାତୁ ପାଵକଃ
ମୋର ହୃଦୟ ଯେପରି ନିତ୍ୟ ରାଘବଙ୍କୁ ଛାଡି ନଯାଇଛି, ସେପରି ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କର ସାକ୍ଷୀ ଅଗ୍ନି ମୋତେ ସବୁଦିକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।
ଯଥା ମାଂ ଶୁଦ୍ଧଚାରିତ୍ରାଂ ଦୁଷ୍ଟାଂ ଜାନାତି ରାଘଵଃ। ତଥା ଲୋକସ୍ଯ ସାକ୍ଷୀ ମାଂ ସର୍ଵତଃ ପାତୁ ପାଵକଃ
ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ ଚରିତ୍ର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରାଘବ ମୋତେ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବେ ଭାବିଛନ୍ତି, ସେପରି ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କର ସାକ୍ଷୀ ଅଗ୍ନି ମୋତେ ସବୁଦିକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।
କର୍ମଣା ମନସା ଵାଚା ଯଥା ନାତିଚରାମ୍ଯହମ୍। ରାଘଵଂ ସର୍ଵଧର୍ମଜ୍ଞଂ ତଥା ମାଂ ପାତୁ ପାଵକଃ
ମୁଁ କାର୍ଯ୍ୟ, ମନ ଓ କଥାରେ କେବେ ରାଘବଙ୍କୁ, ଯେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାତା, ଅତିକ୍ରମ କରିନାହିଁ; ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।
ଆଦିତ୍ଯୋ ଭଗଵାନ୍ ଵାଯୁର୍ଦିଶଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ତଥୈଵ ଚ। ଅହଶ୍ଚାପି ତଥା ସଂଧ୍ଯେ ରାତ୍ରିଶ୍ଚ ପୃଥିଵୀ ତଥା। ଯଥାନ୍ଯେଽପି ଵିଜାନନ୍ତି ତଥା ଚାରିତ୍ରସଂଯୁତାମ୍
ପ୍ରଭୁ ଆଦିତ୍ୟ, ବାୟୁ, ଦିଗ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଦିନ, ସଂଧ୍ୟା, ରାତି ଓ ପୃଥିବୀ — ଏମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଥିବା ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ଵୈଦେହୀ ପରିକ୍ରମ୍ଯ ହୁତାଶନମ୍। ଵିଵେଶ ଜ୍ଵଲନଂ ଦୀପ୍ତଂ ନିଃଶଙ୍କେନାନ୍ତରାତ୍ମନା
ଏପରି କହିବା ପରେ ବୈଦେହୀ ଅଗ୍ନିକୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୃଦୟରେ ଦୀପ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଜନଶ୍ଚ ସୁମହାଂସ୍ତତ୍ର ବାଲଵୃଦ୍ଧସମାକୁଲଃ। ଦଦର୍ଶ ମୈଥିଲୀଂ ଦୀପ୍ତାଂ ପ୍ରଵିଶନ୍ତୀଂ ହୁତାଶନମ୍
ସେଠାରେ ବଡ଼ ଭିଡ଼, ଛୋଟ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ମିଶିଥିବା, ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ଦୀପ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ।
ସା ତପ୍ତନଵହେମାଭା ତପ୍ତକାଞ୍ଚନଭୂଷଣା। ପପାତ ଜ୍ଵଲନଂ ଦୀପ୍ତଂ ସର୍ଵଲୋକସ୍ଯ ସଂନିଧୌ
ନବ ଗଳା ସୁନା ପରି ଚମକୁଥିବା, ସୁନା ଗହଣା ପିନ୍ଧିଥିବା ସୀତା, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦୀପ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଦଦୃଶୁସ୍ତାଂ ଵିଶାଲାକ୍ଷୀଂ ପତନ୍ତୀଂ ହଵ୍ଯଵାହନମ୍। ସୀତାଂ ସର୍ଵାଣି ରୂପାଣି ରୁକ୍ମଵେଦିନିଭାଂ ତଦା
ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ, ବଡ଼ ଆଖି ଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ, ସୁନା ପରି ଚମକୁଥିବା ଦେଖିଲେ, ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିବା ସମୟରେ ସୀତା ସମସ୍ତ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଥିଲେ।
ଦଦୃଶୁସ୍ତାଂ ମହାଭାଗାଂ ପ୍ରଵିଶନ୍ତୀଂ ହୁତାଶନମ୍। ଋଷଯୋ ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵା ଯଜ୍ଞେ ପୂର୍ଣାହୁତୀମିଵ
ସେଇ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ ସୀତା ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବାବେଳେ, ଋଷିମାନେ ଓ ଦେବ-ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେପରି ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋମ ଆହୁତି ଯଜ୍ଞରେ ଦିଆଯାଉଛି।
ପ୍ରଚୁକ୍ରୁଶୁଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ସର୍ଵାସ୍ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହଵ୍ଯଵାହନେ। ପତନ୍ତୀଂ ସଂସ୍କୃତାଂ ମନ୍ତ୍ରୈର୍ଵସୋର୍ଧାରାମିଵାଧ୍ଵରେ
ସମସ୍ତ ଜନାନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ରପୂର୍ବକ ତୟାରି ହୋଇଥିବା ଅଗ୍ନିକୁ ପଡୁଥିବା ଦେଖି, ଯେପରି ଯଜ୍ଞରେ ଘୀର ଧାରା ପକାଯାଉଛି, ହା ହା କରି କୁହିଲେ।
ଦଦୃଶୁସ୍ତାଂ ତ୍ରଯୋ ଲୋକା ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵଦାନଵାଃ। ଶପ୍ତାଂ ପତନ୍ତୀଂ ନିରଯେ ତ୍ରିଦିଵାଦ୍ ଦେଵତାମିଵ
ତିନି ଲୋକର ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଦାନବମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଶାପିତ ହୋଇ ନରକକୁ ପଡୁଥିବା, ଯେପରି ଦେବତା ଶ୍ୱର୍ଗରୁ ଚୁଟିଯାଉଛି।
ତସ୍ଯାମଗ୍ନିଂ ଵିଶନ୍ତ୍ଯାଂ ତୁ ହାହେତି ଵିପୁଲଃ ସ୍ଵନଃ। ରକ୍ଷସାଂ ଵାନରାଣାଂ ଚ ସମ୍ବଭୂଵାଦ୍ଭୁତୋପମଃ
ସୀତା ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବାବେଳେ, ରାକ୍ଷସ ଓ ବାନରମାନେ 'ହା! ହା!' କରି ଚିତ୍କାର କଲେ, ଏହା ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ଲାଗିଲା।
thumb|ସପ୍ତଦଶାଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ସପ୍ତଦଶାଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଏହି ପବିତ୍ର ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଏକଶ ଶତ ସତରେ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତୋ ହି ଦୁର୍ମନା ରାମଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵୈଵଂ ଵଦତାଂ ଗିରଃ । ଦଧ୍ଯୌ ମୁହୂର୍ତଂ ଧର୍ମାତ୍ମା ବାଷ୍ପଵ୍ଯାକୁଲଲୋଚନଃ
ତାପରେ, ରାମ ଦୁଃଖିତ ମନରେ, ସେଇ କଥା ଶୁଣି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଚିନ୍ତା କଲେ, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଅଶୁରେ ଭରିଗଲା।
ତତୋ ଵୈଶ୍ରଵଣୋ ରାଜା ଯମଶ୍ଚ ପିତୃଭିଃ ସହ । ସହସ୍ରାକ୍ଷଶ୍ଚ ଦେଵେଶୋ ଵରୁଣଶ୍ଚ ଜଲେଶ୍ଵରଃ
ତାପରେ ବୈଶ୍ରବଣ ରାଜା, ଯମ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ସହିତ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ଜଳର ଦେବତା ବରୁଣ ଆସିଲେ।
ଷଡର୍ଧନଯନଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ମହାଦେଵୋ ଵୃଷଧ୍ଵଜଃ । କର୍ତା ସର୍ଵସ୍ଯ ଲୋକସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂ ଵରଃ
ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଧାରଣ କରିଥିବା ଶ୍ରୀମାନ୍ ମହାଦେବ ଓ ବୃଷଧ୍ୱଜ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ସେମାନେ ଆସିଲେ।
ଏତେ ସର୍ଵେ ସମାଗମ୍ଯ ଵିମାନୈଃ ସୂର୍ଯସନ୍ନିଭୈଃ । ଆଗମ୍ଯ ନଗରୀଂ ଲଙ୍କାମ୍ ଅଭିଜଗ୍ମୁଶ୍ଚ ରାଘଵମ୍
ଏହି ସମସ୍ତେ ଏକଠି ହୋଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବିମାନରେ ବସି, ଲଙ୍କା ନଗରକୁ ଆସି, ରାଘବଙ୍କ ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ତତଃ ସହସ୍ତାଭରଣାନ୍ ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ଵିପୁଲାନ୍ ଭୁଜାନ୍ । ଅବ୍ରୁଵଂସ୍ତ୍ରିଦଶଶ୍ରୈଷ୍ଠାଃ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିଂ ରାଘଵଂ ସ୍ଥିତମ୍
ତାପରେ, ହଜାର ଗହଣା ପିନ୍ଧି, ମଜବୁତ ବାହୁ ଧରି, ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ହାତ ଜୋଡି ଦଢ଼ିଥିବା ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ।
କର୍ତା ସର୍ଵସ୍ଯ ଲୋକସ୍ଯ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଜ୍ଞାନଵିଦାଂ ଵିଭୁଃ । ଉପେକ୍ଷସେ କଥଂ ସୀତାମ୍ ପତନ୍ତୀଂ ହଵ୍ଯଵାହନେ
ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଆପଣ କିପରି ସୀତାଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରେ ପଡ଼ୁଥିବା ବେଳେ ଅନଦେଖା କରୁଛନ୍ତି?
କଥଂ ଦେଵଗଣଶ୍ରେଷ୍ଠମ୍ ଆତ୍ମାନଂ ନାଵବୁଧ୍ଯସେ । ଋତଧାମା ଵସୁଃ ପୂର୍ଵମ୍ ଵସୂନାଂ ତ୍ଵଂ ପ୍ରଜାପତିଃ
ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିଜକୁ ଚିହ୍ନି ପାରୁନାହାଁତି କି? ଆପଣ ତ ନୀତିର ଆଧାର, ପ୍ରାଚୀନ ବସୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପିତା।
ତ୍ରଯାଣାଂ ତ୍ଵଂ ହି ଲୋକାନାମ୍ ଆଦିକର୍ତା ସ୍ଵଯଂପ୍ରଭୁ: । ରୁଦ୍ରାଣାମଷ୍ଟମୋ ରୁଦ୍ରଃ ସାଧ୍ଯାନାମସି ପଞ୍ଚମଃ । ଅଶ୍ଵିନୌ ଚାପି ତେ କର୍ଣୌ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯୌ ଚ ଚକ୍ଷୁଷୀ
ତିନି ଲୋକର ଆଦି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ସ୍ୱାମୀ ଆପଣ; ରୁଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଷ୍ଟମ, ସାଧ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପଞ୍ଚମ; ଆଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ ଆପଣଙ୍କ କାନ, ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି।
ଅନ୍ତେ ଚାଦୌ ଚ ଲୋକାନାମ୍ ଦୃଶ୍ଯସେ ତ୍ଵଂ ପରନ୍ତପ । ଉପେକ୍ଷସେ ଚ ଵୈଦେହୀମ୍ ମାନୁଷଃ ପ୍ରାକୃତୋ ଯଥା
ସମସ୍ତ ଲୋକର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ଆପଣ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଶତ୍ରୁମାନେ ଭୟ କରନ୍ତି; ତଥାପି ଆପଣ ସାଧାରଣ ମଣିଷ ପରି ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଅନଦେଖା କରୁଛନ୍ତି।